بسم الله
 
EN

بازدیدها: 53

ادراك حسي از ديدگاه ابن سينا- قسمت دوازهم

  1397/6/6
قسمت قبلي

بخش سوم : ادراک

مقدمه

بعد از آن که آرا و نظريات شيخ رحمه الله در باب نفس ، قوا و آلات آن به طور اجمال بررسي شد اکنون مقتضي است به ذي المقدمه اين اثر يعني بحث حواس پرداخته شود . حواس ظاهري همانند حواس باطني - چنان که از نامشان پيداست - از قواي احساسي نفس اند و تمام آن ها در اين جهت مشترکند که به نحوي احساس دارند وتعبير شيخ رحمه الله هم در اين باب « القوة المدرکة الحاسة » زياد به چشم مي خورد بنابراين قبل از پرداختن به تک تک حواس ظاهري ، مناسب بلکه ضروري است به بررسي اصل احساس به عنوان جامع مشترک حواس بپردازيم . 

همچنين شيخ رحمه الله و پيروانش احساس را از مراتب اوليه و نازله ادراک مي دانند و در سير تجريدي ادراک از حس شروع کرده به خيال و سپس به تعقل مي رسند ؛ به عبارت ديگر ، احساس نوعي ادراک است و ادراک اعم از آن و شامل ادراک خيالي و عقلي نيز مي باشد لذا سيرمنطقي بحث اقتضا مي کند که از بحث ادراک شروع کرده سپس مراحل آن را بيان داشته تا به اولين مرتبه آن يعني ادراک حسي برسيم ، از اين رو در اين جا به طورخلاصه بحث ادراک از نظر شيخ رحمه الله عمدتا مطرح شده و عنداللزوم به آراي ديگران اشاره مي شود ، لکن قبل از آن به چند نکته توجه داده مي شود :

نکته اول : مبحث شناخت از جايگاه و اهميت ويژه اي برخوردار است ، ريشه وقدمت اين بحث را مي توان به آغاز فلسفه رساند چنان که در دوره يونان باستان رد پائي از اين گونه مباحث به چشم مي خورد نظير شکاکيت ، اين روند در غرب روبه رشد بوده چنان که در دوره قرون وسطي و جديد شاهد شکاکيت نوين مي باشيم تابالاخره در قرن اخير معرفت شناسي به عنوان علمي مستقل و رشته اي از فلسفه تحت عنوان Epistemology يا(1) Theory ofknowledge مطرح شده است که آن را اين گونه تعريف کرده اند : « علم معرفت پژوهي و » يا « توجيه باور يا به تعريف دقيق تر ، توجيه باور داشتن (2)» .

در اين علم به صدها معضل ، که بعضا به طورجدي قابل توجه و بررسي اند ، پرداخته مي شود . نيز از نظر منطقي تمام علوم نوعي شناخت عام يا خاص نسبت به جهان به طور عام يا خاص دارند ؛ به عبارت ديگر ، همه علوم و حتي فلسفه بعد از اين که شناخت را في الجمله براي انسان ممکن دانستند به بحث درباره موضوع خود مي پردازند و از اصل شناخت و علم فارغند ولي در زمينه خود ادراک ، مسائل و مشکلات فراواني وجود دارد که پيدايش علمي مستقل رامي طلبيد . بنابراين ، علم معرفت شناسي منطقا نيز تقدم دارد ، به هر حال در اهميت ونقش فوق العاده اين گونه مباحث نبايد تشکيک نمود .

در بين فلاسفه اسلامي مبحث ادراک در موارد متعدد نظير مبحث مقولات ، نفس ، عقل و عاقل و معقول ، کليات ، علم واجب ، وجود ذهني ، ماهيت وعلي الخصوص در الشفاء ، المنطق مطرح بوده است اين امر نشان دهنده اهميت اين مباحث نزد آنان مي باشد چنان که صدرالمتالهين رحمه الله که از فلاسفه برجسته و درجه اول اسلامي است در اين باب فرموده است :

« ان مسالة کون النفس عاقلة لصور الاشياء المعقولة من اغمض المسائل الحکمية التي لم ينقح لاحد من علماء الاسلام الي يومنا هذا ، ونحن لما راينا صعوبة هذه المسالة وتاملنا في اشکال کون العلم بالجوهر جوهرا وعرضا ولم نر في کتب القوم سيما کتب رئيسهم ابي علي کالشفاء والنجاة والاشارات وعيون الحکمة وغيرها ما يشفي العليل ويروي الغليل ، بل وجدناه وکل من في طبقته واشباحه واتباعه کتلميذه بهمنيار وشيخ رحمه الله اتباع الرواقيين والمحقق الطوسي نصيرالدين وغيرهم من المتاخرين لم ياتوا بعده بشيء يمکن التعويل عليه ، واذا کان حال هولاء المعتبرين من الفضلاء فما حال غير هولاءمن اصحاب الاوهام والخيالات واولي وساوس المقالات والجدلات ؛ فتوجهنا توجها جبليا الي مسبب الاسباب وتضرعناتضرعا غريزيا الي مسهل الامور الصعاب في فتح هذا الباب اذ کناقد جربنا مرارا کثيرا سيما في باب اعلام الخيرات العلمية والهام الحقايق الالهية لمستحقيه ومحتاجيه ان عادته الاحسان والانعام وسجيته الکرم والاعلام وشيمته رفع اعلام الهداية وبسط انوارالافاضة فافاض علينا في ساعة تسويدي هذا الفصل من خزائن علمه علما جديدا وفتح علي قلوبنا من ابواب رحمته فتحا مبينا وذلک فضل الله يؤتيه من يشاء والله ذوالفضل العظيم »(3)

البته گرچه هنوز مبحث شناخت به عنوان علمي مستقل در فلسفه اسلامي مطرح نشده است ولي زمينه ها وظرفيت هاي لازم در آن ، جهت اين امر وجود داردو اگر به سير و روند مباحث علم و ادراک در بين فلاسفه اسلامي به خصوص از زمان شيخ الرئيس رحمه الله به بعد دقت شود ، مي توان به آمادگي لازم جهت پيدايش علم معرفت شناسي که مي تواند از شاخه هاي فلسفه اسلامي باشد پي برد .

البته اگر در اين سير قهقرايي به عقب بازگشته به انديشه هاي شيخ رحمه الله بنگريم علي رغم ابهامات و مسئله نبودن برخي مباحث که بعدا مسئله شد مي توان به نکاتي بس دقيق و ظريف رسيد که انصافا بايد فت شيخ رحمه الله در اين زمينه هم از زمان خودقرن ها پيشي گرفته و علم به او مديون است و شايد بتوان با بررسي دقيق تمام مباحث او در باب شناخت خصوصا کتاب النفس و منطق او به نظامي رسيد و بتوان پاسخ برخي معضلات معرفتي حاضر را از کلمات وي يافت .

نکته دوم : بحث شناخت از ديدگاه شيخ رحمه الله خليطي از بعد وجود شناختي وشناخت شناختي و حتي مکانيسمي است که تفکيک آن ها بسي مشکل و در برخي موارد ناممکن است . امانت در ارائه ديدگاه شيخ رحمه الله اقتضا مي کند که عنداللزوم ابعادديگر شناخت مطرح شود تا بتوان تصويري جامع از نظر او عرضه نمود .

نکته سوم : آرا و نظريات شيخ رحمه الله در اين باب بسيار پراکنده و در فنون وکتاب هاي متعدد مطرح است . اين امر ، فحصي وسيع مي طلبد که براي يک فرد ، قرين نقص خواهد بود ، همچنين ارائه ديدگاه متفکري نظير شيخ رحمه الله به طور دقيق ممکن نيست مگر آن که آرا و نظريات فلاسفه قبل از او ، خصوصا ارسطو ، افلاطون ونوافلاطونيان ، به طور دقيق بررسي شود چنان که بررسي ديدگاه هاي شارحان وفلاسفه بعد از او در اين امر مفيد فايده خواهد بود ؛ به عبارت ديگر ، چون هميشه نظريات در بستر تاريخ شکل مي گيرند لازم است به اين مسئله از ديد تاريخي نيزنظر کرد . 

پس به بحث علم از ديدگاه فلاسفه اسلامي مي توان هم ديدي تاريخي داشت و هم به طور انفرادي قابل بررسي است که اين هر دو لازم و مکمل يکديگرند . اگر اين امر به درستي انجام شود مي توان به تئوري هاي جديدي در باب ادراک ، احساس ، تعقل ، اعتباريات و غيره رسيد ، به عنوان نمونه و از باب تنظيرمي توان از « ويليام آلستون » نام برد ، وي از فيلسوفان معروف دين است که در جريان تحقيقات دين شناسانه خود به مباحث معرفت شناسي مي رسد و در خصوص بحث احساس ، تئوري ادراک حسي را ارائه مي دهد (4)و بدين وسيله به برخي مشکلات دين شناسي پاسخ مي دهد .

به هر حال هم اکنون به عنوان بحث مقدماتي به بحث ادراک به طور کلي مي پردازيم .

1) Jonathan . Dancy, An Introduction to ContemporaryEpistemology, (BasilBlackwell . 1985) , P . 1 .
2) Roderick M . Chisbolm, Theory of Knowledge, (Prentice Hallof India, 1987) ,P . 5
3) اسفار ، ج 3 ، ص 212 - 213 . 
4) William P . Alston, The Reliability of Sense Perception, (CornellUniversityPress . 1993)



نويسنده: محمد تقي فعالي





برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان