بسم الله
 
EN

بازدیدها: 60

نگاهي به ديدگاه‌هاي مفسران در مورد گواهي (شهادت) زنان در قرآن- قسمت سوم (قسمت پاياني)

  1397/6/5
قسمت قبلي

5. نقصان ذاتي زن

جمعي ديگر از صاحب نظران، پايين‏تر بودن عقل و درك و شعور زن را نسبت‏ به مرد فلسفه وضع چنين حكمي دانسته ‏اند و اساساً نصف بودن ارزش گواهي زن نسبت ‏به مرد را دليل ناقص العقل بودن زنان مي‏دانند و بر اين معنا به احاديثي نيز استناد مي‏كنند. مثلاً حديثي از پيامبر اكرم(صلي الله عليه و آله و سلم) نقل مي‏نمايند كه خطاب به زنان فرمود: «دين و عقل شما از مردان ناقص‏تر است» و وقتي زنان از پيامبر سؤال كردند نقصان دين و عقلشان از چيست؟ ايشان فرمود: «نقصان دين به خاطر محروم بودن از نماز و روزه در چند روز در ماه است (ايام حيض) و نقصان عقل بدين جهت است كه گواهي هر يك از شما نصف گواهي مرد است.» 37

شهيد مطهري در توضيح تحليل فوق که غالباً مورد تکيه ديگران قرار مي‏گيرد و اسلام را متهم مي‏کنند، چنين مي ‎فرمايد:
«مي‏گويند اسلام چون زن را ناقص ‏العقل مي‏داند، مي‏گويد به اينکه شهادت دو زن برابر است با شهادت يک مرد و يک چيزي اينجا اضافه مي‏شود و آن اين است: عقل جوهر انسانيت است و «ما به الامتياز» انسان با غير انسان است. پس موجودي که از لحاظ اين جوهر و از لحاظ اين «ما به الامتياز» نصف موجود ديگر باشد، پس آن موجود، نصف انسان است! وقتي انسانيت انسان به عقل باشد و اينجا از لحاظ شهادت، عقل زن مساوي با نيمي از عقل مرد شمرده شده است، پس در اسلام انسانيت زن مساوي است با نيمي از انسانيت مرد. اين حرفي است که اغلب در کتاب ‎ها مي‏نويسند.» 38

در مورد نقص عقل زن ديدگاه ‎هاي مختلفي بيان شده که ما به جهت اختصار به چند مورد39 از آنها اشاره مي ‎کنيم:

ديدگاه اول

نقص عقل در زنان پديده ‏اى اجتماعى و فرهنگى است، نه پديده ‏اى تكوينى 40؛ يعنى در واقع زنان هيچ نقصان و كمبودى در عقل ندارند. صاحبان اين ديدگاه معتقدند كه مردان در به وجود آوردن محيطى نامناسب براى رشد عقلى زنان نقش ظالمانه ‏اى ايفا كردند. بنابراين تغيير شرايط و روابط اجتماعى مى‏تواند اين كاستى را جبران كند. در نتيجه، نقص عقل زنان در روايات پديده‏ اى مربوط به شرايط اجتماعى خاص است، نه ويژگى عمومى زنان و چه بسا زنان در عصر جديد در شرايطى قرار گيرند كه با برخوردارى از رشد عقلى، هم ‎رديف مردان قرار گيرند.

ديدگاه دوم

گروه ديگر بر اين عقيده‏ اند كه زن و مرد در بهره ‏مندى از قوه عقل يكسان ‎اند، اما به دليل غلبه احساسات و عواطف كه لازمه زندگى زناشويى و ايفاى نقش مادرى و همسرى است، جنبه تعقلى زن در مقايسه با مرد كمتر فعال است. بنابراين زن و مرد به طور يكسان از عقل برخوردارند، اما احساسات قوى زنانه در بهره‏ گيرى از عقل، گاه به مثابه مانع عمل مى‏كند.41 بدين منظور در باب گواهي، از آنجا كه احساسات سرشارِ زن ممكن است مانع از اتخاذ موضعى صحيح گردد، انضمام شاهدى ديگر به منظور حصول اطمينان پيش ‏بينى شده است. بر طبق اين نظر، در صورتى كه زن احساسات سرشار خود را مهار كند، از قواى عقلانى برابر با مرد بهره خواهد گرفت. اين نظريه بر تفاوت زن و مرد در امرى تكوينى صحه مى‏گذارد و به اين نكته باور دارد كه وضعيت طبيعى زن به گونه ‏اى است كه معمولاً جنبه احساسى وى بر كاركرد عقلانى ‏اش تأثير مى‏گذارد. 

ديدگاه سوم

در اين ديدگاه، عقل به معناى قوه ضبط و حفظ مطالب گرفته شده است و براى اين معنا از قرآن استشهاد آورده مى‏شود؛ (...لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الأخْرَى...)(بقره/282). محل استشهاد در آيه، قسمت (أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الأخْرَى...) مى‏باشد. صاحب ديدگاه، «تضلّ» را به معناى فراموشى گرفته و نتيجه مى‏گيرد كه زن فراموش ‎كار است و نيازمند به يك زن ديگرى است كه او را يادآورى كند. بنابراين صاحب ديدگاه معتقد است كه محتواى سخن حضرت علي(عليه السلام) در نهج البلاغه نيز اين است كه حفظ و يادآورى و ضبط زن، نصف مرد است. 42 

ديدگاه چهارم

اين ديدگاه نقصان عقل زنان را در حوزه عقل نظرى، در قوه استدلال و درك مسائل پيچيده علمى مى‏داند (يعنى زنان در استدلال و درك مسائل پيچيده نقصان دارند) و قائل است كه مردان نسبت به زنان در قوه استدلال و درك مسائل پيچيده علمى، غالباً قوى‏ترند و به آيه (أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ) (زخرف/18) «آيا كسى را كه در لابلاى زينت‏ها پرورش مى‏يابد و به هنگام جدال قادر به تبيين مقصود خود نيست (فرزند خدا مى‏خوانيد)» استشهاد مى‏كنند. 43 

ديدگاه پنجم

براى اينكه اين ديدگاه روشن شود، ابتدا چند واژه را معنا مى‏كنيم.
1- عقل نظرى: مراد از عقل نظرى، قوه‏اى است كه متكفّلِ درك انسان از جهان واقع است كه درك بديهيات و ترتيب مقدمات براى استنتاج امور نظرى از جمله آنهاست.
2- عقل عملى: عقل عملى به معناى درك حُسن و قُبح اشياء است. به كمك عقل عملى مى‏توان خير را از شرّ تشخيص داد. در تعريف ديگر، عقل عملى قوه‏اى است كه علاوه بر درك حسن و قبح، تحريك به انجام نيكى ‏ها و دورى از زشتى‏ ها را نيز بر عهده دارد.
3- عقل ابزارى: قدرت برنامه ريزى براى رسيدن به هدف مطلوب را عقل ابزارى يا عقل معاش گويند.

در اين ديدگاه زن و مرد در بهره ‎مندى از قواى عقلانى با يكديگر يكسان نيستند. زن از آنجا كه در طرح حكيمانه عالم تكوين براى فعاليت‏هاى ويژه ‏اى انتخاب شده است، نيازى به برخوردارى از استعداد عقلانى مساوى با مردان ندارد. تفاوت عقلانى زن و مرد در سه مرتبه عقل ابزارى، عقل نظرى و عقل عملى قابل تصور است كه هر كدام بايد جداگانه مورد بررسى قرار گيرد. 44 

ديدگاه ششم

در شرع، عقل حداقل دو كاربرد دارد؛ اگر چه در لغت به معانى متعددى آمده است:45
1ـ فهم و ادراك: 46 در اين جنبه و كاربرى زن و مرد اشتراك دارند و امكان ندارد كه زن نفهمد يا كمتر از مرد بفهمد؛ زيرا خلاف حكمت پروردگار است. در بسيارى از آيات، خداوند ما را (اعم از زن و مرد) موظف كرده كه در موضوعات مختلف عقل خودمان را به كار گيريم، از جمله آيه 3 سوره زخرف، آيه 164 سوره بقره و آيه 17 سوره حديد و نيز در آيات زيادى كسانى كه عقل خودشان را به كار نمى‏گيرند، توبيخ و مذمت شده ‏اند، از جمله آيه 100 سوره يونس، آيه 22 سوره انفال و آيه 171 سوره بقره.

اكنون با توجه به اين دو دسته از آيات و با توجه به اطلاق و شمول اين آيات نسبت به زن و مرد، اگر بگوييم زنان نمى‏فهمند و يا دقيق نمى‏فهمند، اين خطابات نسبت به زنان لغو خواهد بود؛ زيرا خداوند آنها را به چيزى موظف كرده كه در اختيار آنها نيست (يا در مسائلى كه تعقل و تفكر بيشترى نياز دارد، بگوييم زنان از عقل و فهم كافى برخوردار نيستند)، ولى خداى حكيم منزه از لغو ‎گويى مى‏باشد. در نتيجه بايد بگوييم در اين جنبه (فهميدن) زن و مرد هيچ تفاوتى ندارند.

2- تدبير و مديريت: يكى از جنبه‏ هاى عقل تدبير و انديشيدن در امور و مديريت مى‏باشد. اين معنا و كاربرد نيز از روايات استفاده مى‏شود. حضرت على(عليه السلام) مى‏فرمايد: «لا مال اعود من العقل ولا وحدة اوحش من العجب ولا عقل كالتدبير» 47؛ «هيچ سرمايه ‏اى پايدارتر از عقل نيست و هيچ تنهايى وحشت ناك‏تر از خودبينى نيست و هيچ فكرى مانند انديشيدن و تدبير و آينده ‏نگرى نيست.»

نيز مى‏فرمايد: «أدل شىء على غزارة العقل حُسن التدبير» 48؛ «بهترين دليل براى شكوفايى عقل، نيكو انديشيدن است.»
در اين احاديث، جنبه ديگر عقل كه همان تدبير و مديريت باشد، بيان شده است و اين همان جنبه و كاربردى است كه در فرمايش حضرت على(عليه السلام) از نقص و ضعف آن درباره زنان گفته شده است. به جهت مصالحى، زنان در جنبه تدبيرى عقل ضعف و نقصان دارند. به همين سبب، سرپرستى خانه به مرد واگذار شده است؛ (الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ...)(نساء/34). جنبه تدبيرى عقل در مردان قوى است.

طبق تصريح استاد شهيد مطهري، به طور مسلم نقصان عقل زنان (به معناي فهم و درك و استنباط) نمي‏تواند درست باشد و علت عدم صحت اين تحليل را اين گونه توضيح مي‏دهد:
«براي اينکه باب شهادت به چيزي که ارتباط ندارد عقل است؛ شهادت به معقول جايز نيست، معتبر هم نيست، شهادت هم نيست. شهادت، شهادت به محسوس است. اصلاً در برابر شهادت ‎ها به طور کلي شهادت در مورد محسوسات است. [يعني اين] که يک کسي بگويد فلان جريان را ديدم يا فلان جريان را شنيدم. [در حالي که] معقولات مربوط به معلومات است.»

سپس براي توضيح بيشتر مثالي را ارائه مي‏دهند:
«اگر فرض کنيد ما دو نفر طبيب داشته باشيم؛ يکي مرد و يکي زن، اگر استنباط طبيب مرد يک چيز باشد و استنباط طبيب زن يک چيز ديگر، ما در اينجا اگر بگوييم رأي دو طبيب زن مساوي با يک طبيب مرد است، اين معنايش اين است که معقول زن ضعيف ‎تر از معقول مرد است. معقول يعني استنباط. [يعني] استنباط زن ضعيف ‎تر از استنباط مرد است و چون گفته ‏اند دو تا زن مساوي با يک مرد است، پس معلوم مي‏شود عقل دو زن مساوي است با عقل يک مرد.

ولي ما نه در باب معقولات (يعني در باب شهادت ‎هاي عقلي) چنين چيزي داريم و لهذا اگر کسي مريض باشد و بخواهد به طبيب مرد مراجعه کند يا به طبيب زن، اگر گفتند طبيب حاذق، [ديگر] فرق نمي‏کند مرد باشد يا زن. و نه اين جور چيزها اسمش شهادت است. اسمش هم شهادت نيست [بلکه] رأي است.» 49

در پايان ارزيابي اين فرضيه، نتيجه‏ گيري مي‏کنند که مسئله گواهي را نمي‏توان به پاي قوت و ضعف عقل گذاشت. چون ارتباطي به آن ندارد و به قول استاد:
«نه با عقل مرد کار دارد، نه با عقل زن کار دارد. چيزي نيست که بخواهد حل و فصلش با عقل باشد. مي‏گويد چيزي را که ديدي، بيا بگو که آن را ديدم. چيزي را که شنيدي، بيا بگو که اين را شنيدم. اين اصلاً مربوط به عقل نيست.» 50

علامه فضل الله در اين زمينه فرموده اند:
«به نظر من عالم شهادت ارتباطي به عالم عقلانيت ندارد؛ عقل يک توان و حالت فکري است، در حالي که شهادت يک احساس طبيعي است و به وثوق در نقل ارتباط دارد. شهادت ارتباط کلي با مقوله عقل ندارد. ممکن است انساني که عقل کامل ندارد، شهادت درست يا نادرستي بدهد. او در شهادت خود مثلاً مي ‎گويد «اين ‎گونه ديدم». وقتي در گفتارش صادق باشد، شرايط شهادت محقق مي ‎شود. پيداست اين تعليق شهادت انسجامي با عنوان نقصان ندارد. نقصان عقل يعني اينکه امکان و توان فکري زن از مرد کمتر است، در حالي که شهادت ارتباط به اين موضوع ندارد. اينکه برخي گفته اند قدرت عاطفه زن بيشتر است، اين بُعد عاطفي زن به معناي کاستي عقل او نيست. ممکن است انساني آن ‎قدر عاطفي باشد که در يک مسئله تصرفي غير عقلاني بکند، اما اين مورد ثابت نمي ‎کند که او دچار نقصان عقل است.»51



--------------------------
پي نوشتها:
37. شيخ صدوق، 3/ 391)
38. (مطهري، زن وگواهي،/12-13)
39. بحث مفصل در اين مورد در کتاب زن از ديدگاه نهج البلاغه آمده است.
40. (امين، قاسم، /17)
41. (علايى رحمانى، /117-121)
42. (مصطفوى، / 28-30)
43. (طباطبايى، 18/ 90؛ طبرسى، 9/ 74)
44. (طباطبايى، 18/ 141؛ جعفرى، 11/ 290-299؛ جوادى آملى، /185)
45. (ابن منظور، 11/ 458-459)
46. در لغت و قرآن به معناى فهم آمده است. قرآن مى‏گويد: (يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ)(بقره/75)؛ آيات خدا را مى‏شنوند و بعد از آن كه فهميدند تحريفش مى‏كنند.
47. (نهج‏البلاغه، خطبه113)
48. (حكيمي، 1/341)
49. (مطهري، زن و گواهي،/12-11)
50. (همان)
51. (کديور،/224)


منابع: 
پژوهشهاي قرآني، شماره 61

منبع اصلي: 
دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم (تاريخ: 18/10/91)



نويسندگان:
- صادق حسن زاده
- احمدرضا حسن‌خاني





برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان