بسم الله
 
EN

بازدیدها: 42

حقوق مادر در قرآن و حديث

  1397/5/12
خلاصه: از آنجا که پدر و مادر واسطه فيض الهي به فرزندان هستند، و رضاي خدا در رضاي ايشان است و احسان به والدين در قرآن در کنار عبادت خدا واجب شمرده شده است، از اينرو لازم است که حقوق آنها را بشناسيم و در برآوردن آن بکوشيم؛ چراکه برآوردن حقوق پدر و مادر جز از طريق آشنايي با حقوق ايشان امکان ندارد.

تعريف حقوق

حقوق جمع حق است و حق از ريشه حقق به معني هر کار و سخني است که بر حسب واقع، آنطور که واجب است و به اندازه‏اي که واجب است و در زماني که واجب است انجام شود.(1) در مختار الصحاح در توضيح اين لغت آمده است:»حقّ الشي اي وجب«،يعني حق چيزي است که واجب مي‏شود.

اهميت حقوق پدر و مادر

1- در سوره ‏هاي بقره/83، نساء/36، انعام/51 و اسراء/23 نيکي به والدين بلافاصله پس از مسأله توحيد قرار گرفته است. اين امر بيانگر آن است که در اسلام تا چه اندازه بر اهميّت حقوق پدر و مادر تأکيد شده است. 

2- احترام به پدر و مادر از اوصاف برجسته انبياء الهي مانند حضرت يحيي، مسيح، نوح، ابراهيم(عليهم السلام) بر شمرده شده است. از قول حضرت يحيي در قرآن نقل شده است که: »خدا من را طوري خلق کرد که نسبت به پدر و مادرم خوش‏رفتار باشم.« قرآن اين مطلب را در مورد حضرت عيسي(ع) نيز بيان مي‏کند: »خدا مرا طوري خلق نکرد که نسبت به مادرم بدرفتار باشم.« باز در جاي ديگر مي‏فرمايد: »من نسبت به مادرم نيک رفتارم.« 

همچنين پيامبر اسلام (ص) در جواب سؤال فردي که از او پرسيد: »من أعظم حقاً علي الرجل؟«،يعني: »چه کساني بزرگترين حق را بر فرد دارند؟« فرمودند: »والداه«، يعني »پدر و مادرش«.(1)

تقدم حق مادر بر پدر

در ذيل به بيان چند حديث، درخصوص تقدم حق مادر بر حق پدر مي‏پردازيم:

1- جاء رجل آخر قائلاً يا رسول اللَّه صلي الله عليه و آله و سلم من احق الناس بحسن صحابتي؟« قال: »أمک« قال: »ثم من؟« قال: »امک« قال: »ثم من؟« قال: »امک« قال: »ثم من؟« قال: »ابوک«.(2) 

2- جاء رجل فسأل رسول الله صلي الله عليه و آله و سلم عن برالوالدين فقال »ابرر امک، ابررامک، ابرر امک، ابرر اباک، ابرر اباک، ابرر اباک«. (1)
در اين حديث نيکي به مادر قبل از نيکي به پدر ذکر شده و تکرار هر دو نشانگر اهميت نيکي به والدين است. 

3- عن الامام الباقر(ع): »ان موسي بن عمران قال: »يا رب اوصني« قال: »اوصيک بي« قال: »يا رب اوصني« قال: »اوصيک بي« ثلاثاً قال: »يا رب اوصني« قال: »اوصيک بامک« قال: »يا رب اوصني« قال: »اوصيک بامک« قال: »يا رب اوصني« قال: »اوصيک بأبيک«.(2)

در اين حديث خداوند ابتدا دو مرتبه حضرت موسي عليه السلام را سفارش به خودش مي‏کند سپس دو مرتبه پيامبرش را سفارش به مادر مي‏کند آنگاه يک مرتبه او را سفارش به پدر مي‏کند.«

نکته هاي زير از اين حديث بدست مي‏آيد:

الف خداوند سفارش به مادر را قبل از سفارش به پدر ذکر مي‏کند. 

ب خداوند سفارش به مادر را همرديف سفارش به خود قرار داده است. 

ج خداوند حضرت موسي عليه السلام را - که هم پيامبر است و هم معصوم از خطاست - به مادرش سفارش مي‏کند و اين سفارش را دو مرتبه، تکرار مي‏کند که اين امر اهميت حق مادر را مي‏رساند.

4- پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم فرمودند: »حق مادر دو برابر حق پدر است.«(3)

5- قال علي ‏بن الحسين(ع): »اوجبها عليک حق امک ثم حق ابيک«.(4)

6- جاء رجل الي رسول الله صلي الله عليه و آله و سلم قال: »يا رسول اللَّه: ايّ الوالدين اعظم حقاً. قال : »التي حملته بين الجنبين.« (5) 

7- پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم مي‏فرمايد: »يوصيکم اللَّه بامهاتکم ثم يوصيکم بامهاتکم، ثم يوصيکم بامهاتکم ثم يوصيکم بالأقرب فالأقرب« 

8- در کتاب فقه الرض عليه السلام آمده است که: »و اعلم أن حق الأم الزم الحقوق و اوجب« 

9- خداوند به موسي عليه السلام مي‏فرمايد: »ألا ان رضاها رضائي و سخطها سخطي« يعني »اي موسي آگاه باش که رضاي مادر رضاي من است و خشم مادر خشم من است«.

ناتواني در اداي حق مادر

امام سجاد عليه السلام در رسالة الحقوق در مورد حقوق مادر مي‏فرمايد: »حق مادرت اين است که بداني او به گونه‏اي تو را حمل کرده است که هيچ کس چنين لطفي به ديگري نمي‏کند و او تو را حفظ و نگهباني کرد و باکي نداشت که خود گرسنه باشد و تو را سير سازد و خود تشنه بماند و تو را سيراب سازد و خود برهنه باشد و تو را بپوشاند و خود در معرض تابش شديد آفتاب قرار گيرد ولي براي تو سايه‏اي از محبت ايجاد کند و خود رنج بيداري کشد ولي آسايش تو را فراهم سازد و از سرما و گرما حفظت کرد تا از آنِ او باشي. پس هر آينه توان سپاسگزاري او را نداري مگر به کمک خدا و مددرساني او«.(1)

در روايت آمده است که روزي فردي از پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم پرسيد: »ما حق الوالدة؟« پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم جواب دادند: »هيهات هيهات لو أنه عدد رمل عالج و قطر المطر أيام الدنيا قام بين يديها ما عدل ذلک يوم حملته في بطنها«. يعني هرگز نخواهي توانست!هرگز نخواهي توانست! اگر فرزند به تعداد ريگهاي بيابان و قطرات باران در جهان، در اداي حق مادر بکوشد معادل روزي که مادر فرزند را در شکمش حمل مي‏کرد نمي‏شود«.(2)

همچنين روزي فردي به پيامبراکرم (ص) گفت: »من مادر پيرم را به پشتم حمل مي‏کنم و از روزي‏ام به او مي‏خورانم. آيا حق مادرم را به جا آورده‏ام؟« پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم فرمودند: »نه، زيرا که مادرت نيز تو را حمل کرد و نيز از شيره جانش به تو خورانيد.« بنابراين هر چه انسان در دوران پيري در حق مادر بکوشد مادر نيز در دوران کودکي آن را براي فرزند انجام داده است. در ادامه پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم فرمودند: »و کانت تصنع ذلک لک و هي تحبّ حياتک و انت تصنع هذا بها و تحب مماتها«، يعني: »مادرت در تمامي مراحل، کارهايي که براي تو مي‏کرد آرزوي زنده ماندنت را مي‏کرد، در حالي که تو آن کارها را مي‏کني و آرزوي مرگ مادر پيرت را داري«.(1)

حقوق پدر و مادر

بدليل آنکه در قرآن و روايات به حقوق مادر و پدر، همه جا در کنار هم اشاره شده است، ما نيز به حقوق آنها به طور کلي اشاره مي‏کنيم و بعضي از حقوق را که اختصاص به مادر دارد در کنار آن نقل مي‏کنيم.

الف. خوش رفتاري

نبايد والدين به خصوص مادر را در امور دنيوي در رنج و مشقت قرار داد هر چند مسلمان نباشند. چنانکه در قرآن آمده است »و صاحبهما في الدنيا معروفاً« )لقمان/15)

ب.دعا و طلب مغفرت

يکي ديگر از حقوق والدين دعا است؛ چنانکه مستحب است در حق ايشان اين دعاي قرآني خوانده شود: »رب اغفر لي و لوالديّ و ارحمهما کما ربياني صغيراًو اجزهما بالاحسان احساناً و بالسيئات غفراناً«.

آيت اللَّه جوادي آملي در شرح اين آيه مي‏گويد: »در اين آيه، لفظ »ربياني« )به دنيا آوردند مرا( آمده است نه لفظ »ولداني« )رشد دادند مرا( و پدر و مادر بايد به تربيت فرزند توجّه داشته باشند و هر قدر فرزندشان را خوب تربيت کنند همان اندازه نسبت به فرزندشان حق دارند«.(1)

ج. سپاسگزاري از والدين

خداوند در قرآن مي‏فرمايد:»اشکر لي و لوالديک« )لقمان / 14)

در توضيح آيه فوق بايد گفت بر اساس قاعده عقلي »وجوب شکر منعم« شکر خدا واجب است. پدر و مادر نيز يکي از مجاري فيض خدا و مصاديق نعمت او هستند. ايشان هم منعم هستند و هم نعمت. از اينرو ما بايد در درجه اول شکر خدا را بجا آوريم که چنين نعمت بزرگي به ما ارزاني داشته و سپس در اداي حقوق پدر و مادر که ولي نعمت ما هستند و بخاطر ما زحمات زيادي را متحمل شده‏اند بکوشيم. بنابراين بدليل آنکه والدين مجراي وصول فيض و نعمت الهي به ما مي‏باشند سپاسگزاري از ايشان در طول سپاسگزاري از خدا قرار مي‏گيرد. البته روشن است که مقصود از سپاسگزاري و تشکر از والدين تنها تشکر زباني نيست بلکه مقصود احترام قلبي و عملي و قيام به اداي حقوق ايشان است. 

امام صادق عليه السلام در مورد سپاسگزاري از والدين مي‏فرمايد: »يجب للوالدين علي الولد ثلاثة اشياء: شکرهما علي کل حال و طاعتهما فيما يأمرانه و ينهيانه عنه في غير معصية اللَّه و نصيحتهما في السرّ و العلانية«. يعني سه چيز بر فرزند، در حق پدر و مادر واجب است:

1- شکر پدر و مادر به هر شکل ممکن؛ 

2- اطاعت از پدر و مادر در هر چيزي که امر و نهي مي‏کنند به جز در گناه و معصيت خدا 

3- خيرخواهي براي ايشان در پيدا و نهان.(2)

د. رعايت ادب و پرهيز از شکوه

خداوند در آيه 23 و 24 سوره اسراء مي‏فرمايد: »فلا تقل لهما اف و لاتنهرهما و قل لهما قولاً کريماً واخفض لهما جناح الذل من الرحمة«. از اين آيه نکات ذيل را مي‏توان برداشت کرد: 

1- لفظ »اخفض« همراه »ذل« آمده و هر دو به معناي نرمش و فروتني با پدر و مادر است و تکرار دو کلمه هم معنا نشانه تأکيد بر آن است.(1) 

2- تواضع به پدر و مادر بايد نشأت گرفته از رحمت و عواطف قلبي و عمل به فرايض الهي باشد نه از روي کراهت و اجبار.(2)

در زمينه اف نگفتن به پدر و مادر امام رضا عليه السلام عليه السلام مي‏فرمايد: »أدني العقوق أف و لو علم اللَّه شيئاً ايسر منه و اهون منه لنهي عنه«،يعني کمترين چيزي که باعث عاق پدر و مادر مي‏شود، اف گفتن بدانهاست. و هر آينه اگر چيزي ساده‏تر و خفيف‏تر از آن وجود داشت، خدا حتماً از آن نهي مي‏کرد.«(3) بنابراين اگر از کمترين چيزي که باعث آزار پدر و مادر شود نهي شده است، به طريق اولي بالاتر از آن را هم که باعث آزار آنها مي‏شود نبايد انجام داد. در حديث آمده‏است: »ان اضراک فلا تقل لهما اف و لاتنهرهما ان ضرباک ... ان ضرباک فقل لهما غفر اللَّه لکما فذلک منک قول کريم... و لا تملأ عينک من النظر اليهما الا برحمة و رقة و لا ترفع صوتک فوق اصواتهما و لا يدک فوق ايديهما و لا تقدم قدمهما «،يعني اگر پدر و مادر تو را غمگين کردند بدانها کمترين حرفي نزن و اگر تو را زدند، آنها را زجر مده بلکه به آنها بگو خداوند شما را بيامرزد و اين سخن همان قول کريم است که خداوند در قرآن آورده.... و به پدر و مادرت جز با نظر رحمت و مهرباني نگاه نکن و صدايت را بالاتر از صداي آنها نبر و دستت را بالاي دست ايشان بلند نکن و در هنگام راه رفتن جلوتر از قدم‏هاي ايشان راه نرو«.(1) مقصود از عبارت »دستت را بالاي دست پدر و مادر قرار مده« يعني هنگام گفتگو با آنها دستت را بالاي دست آنها مبر چنانکه نزد عرب رايج بود که هنگام گفتگو دستانشان را باز مي‏کردند و تکان مي‏دادند.

ه - نيکي و احسان

آيات 17/اسراء، 29/عنکبوت، 46/احقاف، 83/بقره در مورد احسان به پدر ومادر است.

خداوند در آيه 83 سوره بقره مي‏فرمايند: »و اذ اخذنا ميثاق بني اسرائيل لا تعبدون الا اللَّه وبالوالدين احساناً«.

اين آيه شريفه به سه نکته اشاره دارد: 

1- احسان به والدين در رديف عبادت و بندگي خدا قرار گرفته است.(2)

2- نيکي به والدين اختصاص به آيين پيامبر ندارد؛ بلکه در اديان ديگر نيز مطرح بوده است.

3- به دليل اهميت احسان به پدر و مادر خداوند از بني اسرائيل نسبت به اين امر عهد و پيمان گرفته‏است.

حال اين سوال مطرح است که چرا احسان به پدر و مادر در قرآن تکرار شده است؟ نخست به دليل اهميت حقوق ايشان است. ديگر آنکه چون در دوران کهنسالي نگهداري پدر و مادر زحمت دارد، به همين دليل بارها در قرآن عبارت »و بالوالدين احساناً« آمده است. 

روزي فردي از حضرت ابا عبد اللَّه عليه السلام در مورد آيه »و بالوالدين احساناً« پرسيد، حضرت فرمودند: »الاحسان أن تحسن صحبتهما و أن لا تکلّفهما أن يسألاک شيئاً مما يحتاجان اليه و ان کانا مستغنيين«،يعني احسان آن است که با آنان معاشرت نيکو و پسنديده داشته باشي و در مجالست و مصاحبت،از احترام به آنها دريغ نورزي و آنها را مجبور نکني تا چيزي را که احتياج دارند از تو بخواهند، هر چند بي نياز باشند. از اين حديث برمي‏آيد که انجام کار - در صورت درخواست و مطالبه پدر و مادر - احسان نمي‏باشد بلکه نيکي کردن به آنها بدون اظهار حاجت احسان است«.(1)

خواجه نصير الدين طوسي در مورد احسان والدين به فرزندان و بالعکس مي‏گويد: »محبت پدر و مادر فرزندان را محبت طبيعي است و محبت فرزندان ايشان را محبتي ارادي و به اين سبب در شرايع، اولاد را به احسان به آباء و امهات ]سفارش کرده ‏اند[ و فرق ميان حقوق پدران و مادران ]از اينجا [معلوم مي‏شود، ]که[ حقوق پدر روحاني‏تر است و به اين سبب تنبيه فرزند بر آن بعد از تعقل حاصل آيد و حقوق مادر جسماني‏تر، و به اين سبب هم در اول احساس، فرزند آن را فهم مي‏کند و به مادران ميل زياد نمايند و به اين قضيه اداي حقوق پدران به بذل طاعت و ذکر خير و دعا و ثنا که روحاني‏تر است بايد و اداي حقوق مادران به بذل مال و ايثار اسباب تعيش و انواع احسان که جسماني‏تر است زياده بايد«.(2)

و - نيکي به پدر و مادر در زمان حيات و پس از مرگ

نيکي يا بِرّ آن است که از آنچه دوست داريم، بدهيم زيرا مقام ابرار نيز چنين است. حضرت صادق)ع( درخصوص برو نيکي به پدر ومادر مي‏فرمايند: »ما ينمع الرجل منکم أن يبروا الوالدين حيين و ميتين يصلي عنهما و يتصدق عنهما و يحج عنهما و يصوم عنهما فيکون الذي صنع لهما و له مثل ذلک فيزيده اللَّه ببرّه و صلاته خيراً کثيراً«،يعني چه چيز مانع از آن مي‏شود که به پدر و مادرتان در دنيا و پس از مرگ نيکي کنيد: براي آنها نماز بخوانيد و صدقه دهيد و حج بگذاريد و روزه بگيريد و مانند آن برايشان انجام دهيد، زيرا خداوند به نيکي شما خير زياد مي‏دهد«. در روايت آمده است که روزي فردي به پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم گفت: »مرا سفارشي ده« پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم فرموند: »والديک فاطعهما و برّهما حيين کانا او ميتين و ان امراک أن تخرج من اهلک و مالک فافعل فان ذلک من الايمان«،يعني تو را به پدر و مادرت سفارش مي‏کنم که به آنان در حيات و ممات نيکي کني و اگر به تو امر کردند که از مال و خانه‏ات بگذري، پس چنين کن، زيرا اين جزئي از ايمان است.

علامه مجلسي در شرح نيکي به پدر و مادري که فوت کرده‏اند مي‏گويد: »با طلب مغفرت و آمرزش براي پدر و مادر و پرداخت ديون و قرض‏هاي آنان و به جا آوردن قضاي عبادات آنان و انجام کارهاي خير و صدقه براي آنان و تمام کارهايي که باعث رسيدن ثواب به ايشان مي‏شود به آنان نيکي کن.«(1) امام صادق مي‏فرمايند: »بر الوالدين من حسن معرفة العبد باللَّه، اذ لا عبادة اسرع بلوغاً بصاحبها الي اللَّه من بر الوالدين المسلمين لوجه اللَّه لان حق الوالدين مشتق من حق اللَّه« يعني نيکي به پدر و مادر از حسن معرفت بنده نسبت به خدا نشأت مي‏گيرد؛ زيرا هيچ عبادتي سريعتر از نيکي به پدر و مادر مسلمان به رضايت خدا منجر نمي‏شود، زيرا حق پدر و مادر از حق خدا ريشه گرفته است«.(2)

آثار نيکي به پدر و مادر

نيکي به پدر و مادر آثار زيادي دارد از جمله: 

1- نيکي متقابل فرزندان:امام صادق عليه السلام مي‏فرمايند: »برّوا ءابائکم يبرّکم ابناءکم«، يعني به پدر ومادرتان نيکي کنيد تا فرزندانتان به شما نيکي کنند«.(3)

2- طول عمر: پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم فرمودند: »من بَرّ الوالدين زاد اللَّه في عمره«.(1)

3- آساني سکرات موت: پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم فرمودند: »من احب أن يخفف اللَّه عنه سکرات الموت فليکن بوالديه باراً«، يعني هر کس دوست دارد خداوند سکرات موت را براي او آسان گرداند پس به پدر و مادرش نيکي کند«.(2)

شهيد اول (قدس اللَّه) در کتاب »قواعد« بعضي از حقوق پدر و مادر را چنين برمي شمارد: 

1- سفر مباح و حتي سفر مستحب بدون اجازه )پدر و مادر( حرام است. 

2- فرمانبرداري ايشان در هر کاري اگر چه در امر مشکوک و مشتبه )البته اگر منجر به معصيت خدا نشود( واجب است. 

3- اگر وقت نماز فرا رسيده باشد و)پدر و مادر( انجام کاري را از فرزند بخواهند بايد نمازش را به تأخير اندازد. 

4- اختيار منع فرزند از جهاد کفائي را دارند. رسول خداe در اين باره فرمودند: »لا ينبغي للرجل أن يخرج الي الجهاد و له أب أو ام الا باذنهما«.(3) همچنين نفقه پدر و مادر در صورت عدم استطاعت مالي بر عهده فرزند است و اين نفقه با فضيلت‏ترين انفاقها در راه خداست. چنانکه پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم فرمودند: »هل تعلمون اي نفقة في سبيل اللَّه افضل؟ قالوا: اللَّه و رسوله اعلم. قال: نفقة الولد علي الوالدين«.(4)

عقوق والدين

امير المؤمنين علي عليه السلام مي‏فرمايد: »من العقوق اضاعة الحقوق«،يعني ضايع کردن حقوق از جمله عقوق است.

محقق خوانساري در شرح اين حديث مي‏گويند: »مراد اين است که عقوق پدر و مادر فقط اين نيست که کسي با ايشان بدرفتاري کند و ايشان را آزار دهد، بلکه بجا نياوردن حقوق ايشان از تعظيم و تکريم و فرمانبرداري و مانند آن نيز از جمله عقوق به شمار مي‏رود و وزر و وبال دارد«.(1) همانطور که مي‏دانيم عاق مادر شدن، حرام است چنانکه پيامبر eفرمودند: »ان اللَّه حرم عليکم عقوق الامهات«.(2) آيت اللَّه جوادي آملي مي‏گويند: »عقوق پدر و مادر جزء معاصي کبيره است. عاق زن و فرزند شدن حرام نيست بلکه عاق پدر و مادر حرام است.«(3) بنابراين ما بايد از عواملي که عقوق والدين را در پي دارد بپرهيزيم. پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم مي‏فرمايند: »اياکم و عقوق الوالدين فان ريح الجنة توجد من مسيره الف عام و لا يجدها عاق« يعني: »بترسيد از اينکه عاق پدر ومادر و مغضوب آنها شويد زيرا بوي بهشت از هزار سال راه به مشام مي‏رسد، ولي هيچگاه به کساني که مورد خشم پدر و مادر هستند نخواهدرسيد«.(4)

عوامل موثر در عقوق والدين

يکي از عواملي که عقوق والدين را در پي دارد، نگاه تند و غضبناک به پدر و مادر است. چنانکه امام صادق عليه السلام مي‏فرمايد: »من العقوق أن ينظر الرجل الي ابويه يَحِدّ اليهما النظر«.(5) حتي اگر پدر و مادر نسبت به فرزند ظلم کرده باشند باز فرزند حق ندارد با نگاه بغض آلود و غضبناک بدانها بنگرد. يکي از آثار اين عمل عدم قبولي نماز است چنانکه در حديث آمده است: »من نظر الي والديه نظر ماقت و هما ظالمان له لم تقبل له صلاة«.(6)

همچنين بايد بدانيم که ممکن است فردي در زمان حيات پدر و مادر مورد رضاي آنها باشد ولي بعد از مرگ آنها به خاطر عدم برآوردن حقوق آنها مثل اد نکردن قرضهاي آنان و... مورد عاق ايشان قرار گيرد. عکس اين مطلب نيز ممکن است، يعني چه بسا افرادي در دنيا مورد عاق پدر و مادر قرار گيرند ولي بعد از مرگ آنها، به سبب اداي حقوق آنان - مثل اداء قرض و انجام خيرات و مبرات براي آنها و... مورد رضاي پدر و مادر قرار گيرد.

از مطالبي که گفته شد اين نتيجه به دست مي‏آيد که حقوق والدين خصوصاً حقوق مادر از جمله حقوق واجبي است که بر عهده هر فرد است و در آيات و روايات نيز بسيار بر آن تأکيد شده است.

---------------------------
منابع
1- راغب اصفهاني،ابوالقاسم حسين‏بن محمدبن فضل. مفردات الفاظ قرآن:تفسيرلغوي وادبي قرآن.تهران:مرتضوي،زمستان 31375ج.
2- سپهري، محمد. شرح رساله الحقوق امام سجاد)ع(. قم: دارالعلم، 1375. 
3- قپانچي، حسن علي. شرح رسالة الحقوق امام سجاد)ع(. دارالتفسير، 2 1374ج. 
4- خوانساري، جمال‏الدين محمد. شرح غررالحکم و دررالکلم. تهران: دانشگاه تهران، 7 1373ج. 
5- مجلسي، محمدباقر. مرآة العقول في شرح اخبار آل الرسول. تهران: دارالکتب الاسلاميه، 11 .1363 ج. 
6- مکارم شيرازي، ناصر. تفسير نمونه. تهران: دارالکتب الاسلاميه، 27 1378ج. 
7- مازندراني، محمدصالح. شرح اصول کافي. 12 ج. 
8- طبرسي، ابوالفضل علي. مشکاة الانوار في غررالاخبار. نجف: مکتبه الحيدريه،1385 ق. 
9- مجلسي، محمدباقر. بحارالانوار. لبنان: موسسه الوفاء، 1403 ق، 110ج. 
10- نوري طبرسي، حسين. مستدرک الوسايل و مستنبط المسائل. قم: موسسه آل البيت، 1408 ق، 18ج. 
11- نمازي شاهرودي، حسين بن علي. مستدرک سفينة البحار. قم: موسسة النشر الاسلامي، 1419 ق. 
12- حراني، ابن شعبه. تحف العقول عن آل الرسول. قم: موسسة النشر الاسلامي، 1363. 
13- »حقوق متقابل والدين و فرزندان«. با معارف اسلامي آشنا شويم. مرکز مطالعات و تحقيقات اسلامي، سال پانزدهم، پاييز و زمستان 1375، شماره 36.

پي نوشت ها:
1) ابوالقاسم حسين‏بن محمدبن فضل )راغب اصفهاني(. مفردات الفاظ قرآن: تفسير لغوي و ادبي قرآن. ترجمه و تحقيق دکتر سيد غلامرضا خسروي حسيني. تهران: مرتضوي، 1357. 
1) ابوالفضل علي الطبرسي. مشکاة الانوار في غرر الاخبار. نجف: مکتبة الحيدريه، 1385 ق، ص 277.
2) حسن علي قپانچي. شرح رسالة الحقوق امام سجاد)ع(. دارالتفسير، 1374،ج1، ص 548. 
1) ابوالفضل علي الطبرسي. همان. 
2) قپانچي. ج 1، ص 505. 
3) محمد سپهري. ترجمه و شرح رساله الحقوق امام سجاد. قم: دارالعلم، 1375، ص 139. 
4) محمدباقر مجلسي. بحارالانوار. بيروت: موسسه الوفاء، 1403 ق، ج71، ص 3.
5) قپانچي، ج1، ص 549. 
1) سپهري. همان. 
2) حسين نوري طبرسي. مستدرک الوسايل و مستنبط المسائل. قم: موسسه آل البيت، 1408
ق، ج15، ص 203. 
1) همان. ص 179.
1) راديو قرآن. برنامه سروش هدايت: تفسير آيت الله جوادي آملي. مورخ 10/1/78، ساعت: 10:30. 
2) حسن‏بن علي نمازي شاهرودي.مستدرک سفينه البحار. قم: موسسة النشر الاسلامي، 1419 ق، 
ج2، صص 342-3؛ ابن شعبه حراني. تحف العقول عن آل الرسول)ص(. قم: موسسه النشر الاسلامي. 1363، ص 322.
1) محمد باقر مجلسي. مراة العقول في شرح اخبار آل الرسول )ص(. تهران: دارالکتب الاسلامية، 1363، ج8، ص 391. 
2) حقوق متقابل والدين و فرزندان«. با معارف اسلامي آشنا شويم. سال 15، ش 36، زمستان 1375، ص 86. 
3) مجلسي. همان، ص 42.
1) مجلسي مرآة العقول. ج8، صص 390-2 .
2) حقوق متقابل والدين و فرزندان«. ص 85.
1) همان. ص 86.
2) سپهري. صص 134-135. 
1) عليه السلام - مجلسي. مرآة العقول. ج 8. ص 393. 
2) حسين نوري طبرسي. ج15، ص 197.
3) ابوالفضل علي طبرسي. ص 277.
1) همان 
2) همان 
3) قپانچي. ج1. ص 548.
4) حسين نوري طبرسي. ج15، ص 203.
1) جمال‏الدين محمد خوانساري، شرح غررالحکم و دررالکلم. تهران: 1373، ج6، ص9، ح 9248.
2) قپانچي. ج1، ص 556.
3) راديو قرآن. همان. 
4) ناصر مکارم شيرازي. تفسير نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامة، 1378، ج 12، ص 80. 
5) مجلسي. مرآة العقول. ج8، ص 393. 
6) ابوالفضل علي طبرسي. ص 277.



نويسنده: آيت الله اسماعيلي





برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان