بسم الله
 
EN

بازدیدها: 50

تحليل و بررسي فقهي اجراي فيلترينگ در فضاي مجازي- قسمت دوم

  1397/5/2
خلاصه: فضاي مجازي در كنار فرصت‎هاي مهم، تهديدهاي امنيتي و اجتماعي و فرهنگي به همراه دارد. سياست جمهوري اسلامي ايران بر آن است که فيلترينگ به عنوان اصلي‎ترين راه اعمال محدوديت دسترسي کاربران نسبت به سايت‎هاي انحرافي و مخالف با موازين اسلامي بشمار مي‎آيد. اين مقاله در صدد تحليل فقهي موضوع و عيارسنجي ادله فقهي آن و در نهايت، تقويت نظريه وجوب اعمال فيلترينگ نسبت به سايت‎هاي انحرافي است. اگر چه فيلترينگ بعضي از سايت‎ها بر خلاف مقتضاي قاعده لاضرر مستلزم ضرري چون منفعت‎نبردن از علم و نکات موجود در آن سايت مي‎باشد، ولي فيلترنکردن اين دسته از سايت‎ها با توجه به دلايلي؛ چون انحرافات ديني، اعتقادي، فرهنگي و سياسي، بر خلاف ادلة قاعده نفي سبيل، حرمت حفظ کتب ضاله، قاعده مصلحت و امر به معروف و نهي از منکر است و در صورت تزاحم بين ادله وجوب فيلترينگ و فيلترنکردن سايت‎هاي انحرافي، آنچه که ضرر كمتري دارد، اختيار مي‎گردد.
قسمت قبلي


4. تحليل ادله فقهي اعمال فيلترينگ


با روشن‎شدن مفهوم فضاي مجازي و فيلترينگ، در اين قسمت، به تحليل ادله وجوب اجراي فيلترينگ در فضاي مجازي مي‎پردازيم.

4-1. قاعده نفي سبيل


قاعده نفي سبيل مي‎تواند به عنوان يکي از ادله مهم وجوب اعمال فيلترينگ در فضاي مجازي شمرده شود.

اين قاعده مهم مأخوذ از آيات و اخبار مستفيض بوده؛ بطوري که بر آن اجماع اقامه شده و فقها در موارد كثيرى آن را مبناى استنباط احكام فرعيه قرار داده‌اند. حرمت هر عملى كه سبب شود دشمنان دين و يا غير مسلمان راهى براى سلطه و ولايت بر مسلمان يا مسلمانان پيدا كنند، طبق اين قاعده روشن است (بجنوردى، 1419ق، ج‌1، ص193‌-187؛ فاضل لنكرانى، 1416ق، ص243؛ سيفي مازندرانى، 1425ق، ج‌1، ص239-238).

اين اصل يکي از اصول مهم حاکم در کشورهاي اسلامي است که سابقه تاريخي نيز دارد؛ از جمله در فتواي تحريم تنباکو توسط «ميرزاي شيرازي» و نفي قانون کاپيتولاسيون توسط امام خميني(ره)، به قاعده نفي سبيل استناد شده است.

در قرآن و سيره پيامبر، اصل بر  نفي سلطه کفار بر مسلمانان مي­باشد. سلطه کفار؛ اعم از سلطه سياسي، اقتصادي، اجتماعي، نظامي و ... ممنوع مي­باشد (مراغى، 1417ق، ج‌2، ص357). علاوه بر روابط فردي مسلمانان با کفار، روابط اجتماعي آنان نيز بر همين مبنا شکل گرفته و تخطي از آن پذيرفته نيست؛ همانگونه که اين نکته را مي­توان در آيه شريفة «وَلَن يَجْعَلْ اللَّهُ لِلْکافِرِينَ عَلَي الْمُؤمِنينَ سَبيلاً» (نساء(4): 141) استظهار نمود (مکارم شيرازي، 1374، ج‏4، ص175).

در اثبات قاعده نفي سبيل، صاحبان کتب قواعد فقهي، به ادله‎اي همچون آيات، روايات، اجماع و عقل تمسک نموده­اند.گرچه در اين ميان، استدلال به اجماع و عقل مورد مناقشه قرار گرفته است، ولي در مجموع از آنجا که آيه نفي سبيل و حديث نبوي «الْإِسْلَامُ يَعْلُو وَ لَا يُعْلَى عَلَيْهِ‌ وَ الْكُفَّارُ بِمَنْزِلَةِ الْمَوْتَى لَا يَحْجُبُونَ وَ لَا يَرِثُونَ‌»(1)  (صدوق، 1413ق، ج4، ص334) به نحو صريحي بر قاعده نفي سبيل دلالت دارند و فقها نيز با توجه به اين مدارک، پذيرش اين قاعده را به صورت قطعي پذيرفته‎اند، نگارندگان به دليل پرهيز از اطاله کلام، از طرح اين مباحث خودداري مي­کنند (بجنوردى، 1419ق، ج‌1، ص193‌-187؛ حسيني شيرازى، 1413ق، ص63‌-61؛ فاضل لنكرانى، 1416ق، ص242-233؛ سيفي مازندرانى، 1425ق، ج‌1، ص248-238).

اگرچه به‌ مجرد آنکه‌ سخن‌ از اعمال‌ قدرت‌ و سلطه به‌ ميان‌ مي‌آيد، همه‌ نظرها به‌ زور، ابزارهاي‌ خشونت‌، ارتش‌ و... معطوف‌ مي‌گردد؛ در حالي‌ که‌ ابزارهاي‌ غير مادي‌ اعمال‌ قدرت‌ به‌ مراتب‌ از اهميت‌ بيشتري‌ برخوردارند. اعمال‌ زور و خشونت،‌ آخرين‌ حربه‌ و آخرين‌ مرحله‌ اعمال‌ قدرت‌ است‌، در عين‌ حال،‌ عريان‌ترين‌ وجه‌ اعمال‌ قدرت‌ و رايج‌ترين‌ آن‌ در تاريخ‌ سياست‌ نيز هست‌. اما به‌ مرور زمان‌ راه‌هاي‌ غير خشونت‌آميز کارآيي‌ بيشتري‌ پيدا مي‌کنند. از جمله اين راه­ها که مي­تواند موجب تسهيل رسيدن دشمنان اسلام به مقاصد شومشان شود، ايجاد سايت‎هايي است که مضامين آنها خلاف شؤونات اسلامي مي‎باشد که مي‎تواند زمينه­ساز اعمال ولايت كفار و سلطه دشمنان دين شمرده شود و در پاره‌اى از موارد سبب تحقق سبيل كفار و دشمنان دين مى‌شود. 

گفتنى است مسلمانان بايد مراقب باشند كه كفار بر آنها سلطه پيدا نكنند، اين سلطه به هر رنگى باشد، منفي و مذموم است. به عبارت ديگر، از نظر اسلام، استقلال دولت و ملت مسلمان، عدم سلطه و حاكميت كفار بر مسلمانان است. بر اساس قاعد? معروف فقهى نفى سبيل، كافر هيچ نوع ولايت و سلطنت در عرصه‌هاى مختلف زندگى؛ اعم از سياسى، فرهنگى، اقتصادى و ... بر مسلمان ندارد (هاشمي شاهرودي و جمعى از پژوهشگران، 1426ق، ج‌1، ص451). 

واژ? «سبيل» در آيه «وَ لَنْ يَجْعَلَ ...» نكره در سياق نفى است. ازاين‎رو، عموم را مى‌رساند و اختصاصى به غلب? مؤمنان بر كافران به وسيله دليل و برهان و نيز پيروزى در آخرت ندارد؛ بلکه از نظر نظامى، سياسى، فرهنگى، اقتصادى و خلاصه از هيچ‌نظر، خداوند هيچگونه حقى به کفار نداده‏ است تا بر افراد با ايمان چيره بشوند (طيب، 1378، ج‏4، ص246). در اين آيه منظور از «جعل» جعل تشريعى است؛ يعنى اينكه خدا حكمى را كه باعث تسلط كافر بر مؤمن باشد، تشريع نكرده است. بنابراين، هر حكمى در عموميت خود مستلزم تسلط كافر بر مؤمن باشد، با اين آيه تخصيص مى‏خورد و يا مقيد مى‏شود (جعفري، 1376، ج‏2، ص597).

دشمن تلاش مي‌کند از طريق سازوکارهاي فرهنگي، اجتماعي، اقتصادي، ديني و سياسي راهي براي خود باز کند و ساختارهاي مختلف فرهنگي، اجتماعي، ديني، اقتصادي و سياسي جامعه را تحت تأثير قرار دهد و در نهايت طبيعتاً به دنبال استحاله است. ممکن است نمادهاى سلطه کافران بر مسلمين در قالب سايت‎هاي انحرافي به صورت‎هاي متعددي شکل بگيرد که مي‎توانيم فيلترينگ را به عنوان سياستي در مقابل نفوذ دشمن و عملي‎شدن نقشه‎هاي پليد وي بدانيم. قبل از بيان اين صور، بايد در نظر داشت که ممکن است مديريت اين دسته از سايت‎ها توسط کفار و دشمنان اسلام و يا توسط افراد خودي صورت پذيرد که در اين صورت مانند آن است که توسط خود کفار مديريت مي‎شوند؛ چراکه آن دسته از افرادي که به نفع كفار كار مي‎كنند و راه تسلط كفار بر مسلمانان را هموار مي‎نمايند، در رديف كافران قرار مي‎گيرند (امام خميني، بي‎تا، ج1، ص487-486).

 4-1-1. سلطه فكرى

ممکن است کفار و دشمنان اسلام به خاك ما تجاوز نكنند، اما بكوشند تا مغز ما را تصرف كنند و كارى كنند كه ما آنطور بينديشيم كه آنها مى‏پسندند. توفيق دشمن در ايجاد چنين طرز فكري بمنزله‌ موفقيت او در تسخير كشور ما و نقض استقلال است. با حفظ اين مطلب، بسياري از سايت‎هاي انحرافي، حاوي مطالب و مضامين و برنامه‎هايي هستند که مي‎تواند در افکار کاربران مراجعه‎کننده مؤثر باشد؛ اعم از اينکه اين سايت‎ها توسط کفار و دشمنان اسلام طراحي شده باشند و يا اينکه توسط افراد سودجوي خودي  طراحي و مديريت شوند. لذا براي عدم تحقق سلط فکري در فضاي مجازي، چاره‎اي جز استفاده از فيلترينگ در مواجه با اينگونه از سايت‎ها نيست. نفى سلطه فكرى کفار در فضاي مجازي، مي‎تواند به اين معنا باشد که با فيلترنمودن سايت‎هايي که حاوي برنامه‎هاي انحرافي تأثيرگذار در فکر و روان کاربران است، مسلماني دلداده فکري آنها نشود و فراموش نكنيم كه خداوند از مؤمنان خواسته تا در برابر كفار شدت عمل داشته باشيم (فتح(48): 29).(2)

4-1-2. سلطه فرهنگى


فرهنگ هر جامعه داراي ارزش و جايگاه برجسته‎اي بوده و اساس شکل‎گيري و همبستگي افراد آن جامعه را تشکيل مي‎دهد. ازاين‎رو، هر جامعه‎اي سعي در حفظ و انتقال فرهنگ خود به نسل‎هاي بعد داشته و در جهت شکوفايي و رشد هر چه بيشتر آن تلاش مي‎کند. مسلمانان بايد مراقب باشند كه كفار بر آنها سلطه فرهنگى پيدا نکنند. افراد کشور بايد دقت داشته باشند كه سلطه فرهنگى براى نابودساختن اخلاق و متزلزل‎كردن پايه‌هاى ايمان و در نتيجه سلطه فرهنگى بر كشورهاى اسلامى که باعث نابودى دين و دنياى آنها مى‌شود، محقق نشود. سلطه فرهنگي از سلطه نظامي، سياسي و اقتصادي خطرناکتر است. سلطه فرهنگي، اگرچه پس از صرف زمان زيادي بازدهي خود را نشان مي‎دهد، ولي نبايد فراموش کرد که به همين مقدار نيز دير از پا در مي‎آيد و ملتي که هويت فرهنگي خود را از دست داده باشد، به زودي نمي‎تواند به حالت عادي برگردد. خطرات ناشي از تهاجم فرهنگي به حدي است که حضرت امام(ره) فرمودند: «ما آنقدر از تهديد نظامي و محاصره اقتصادي نمي‎ترسيم که از وابستگي فرهنگي مي‎ترسيم» (امام خميني، 1379، ج12، ص252).

انقلاب اسلامي ايران که به عنوان بزرگترين حادثه قرن شناخته مي‎شود، دشمنان اسلام در مبارزه با آن از انحاي مختلفي چون نظامي (جنگ هشت ساله)، اقتصادي (محاصره اقتصادي ايران)، سياسي (انزواي سياسي ايران) استفاده نموده‎اند. پس از آنکه در همه آنها شکست خورده‎اند، به تهاجم فرهنگي عليه ايران روي آورده‎اند. آنها با استفاده از شيوه‎هاي گوناگون فرهنگي و حربه‎هاي مختلفي که  قسمت عمده‎اي از آن در فضاي مجازي توسط سايت­ها مديريت مي‎شود، سعي دارند با انقلاب اسلامي ايران مبارزه کنند و جلوي صدور آن را بگيرند.

از جمله ابزارهاى دشمنان اسلام براى گسترش سلطه فرهنگي خود در ايران، نشر انواع جزوات، اخبار، سى‏دى‏ها، فيلم‏ها و مطالبى است که عمدتاً در فضاي مجازي بوده و باعث توزيع فساد در بين مسلمين و پيدايش تغييرات فرهنگى در جامعه به نفع آنها مى‏شوند. اين ترفندها در فضاي مجازي، به عنوان راهزنان حيا، عفاف و حجاب شده‎اند و گروه‎هاي شيطاني در اين فضا مدام حب و بغض مخاطبانشان را با تکنيک‎هاي روانشناسانه جابجا مي‎کنند. تعداد زيادي از سايت‎ها با ايجاد تنش‎هاي فرهنگي، دست به تخريب افراد، شخصيت‎ها و مقدسات مردم زده و به صورت‎هاي مختلف، سبب ايجاد چالش و آسيب‎هايي در سطح جامعه و ناامني‎هاي اجتماعي مي‎شوند. لذا براي جلوگيري از تهاجم فرهنگي در فضاي مجازي، چاره‎اي نيست که اين دسته از سايت‎هايي که حاوي برنامه‎هاي انحرافي فرهنگي هستند، فيلتر شوند؛ چراکه فيلترنکردن اين دسته از سايت­ها، هدف شوم تهاجم فرهنگي را از ناحيه آنها تسهيل مي­کند.

4-1-3. سلطه سياسى


يکي از راه‎هايي که سبب مي‎شود دشمنان دين و يا غير مسلمان راهى براى سلطه و ولايت بر مسلمان يا مسلمانان پيدا كنند، سلطه سياسي است (مؤمن، 1382، ش35، ص134). بسياري از سايت‎ها حاوي مطالبي بر ضد سياست‎هاي اسلامي و مسلمين هستند که در قالب برنامه‎هاي متنوعي چون نوشته‎ها، فيلم‎ها و تصاوير به تبليغ اينگونه از برنامه‎ها مي‎پردازند. برخي از اين مطالب که در شکل شايعات سياسي ظاهر مي‎شوند، به حدي هستند که سبب ايجاد تنش و ناآرامي در جامعه مي‎شوند؛ بطوري که گاهي رفع آن تنش‎ها و ناآرامي‎ها و بازگرداندن آرامش و امنيت به افکار عمومي، براي دولت‎ها هزينه‎هاي گزافي دارد. شايعاتي که خبر از بيماري، مرگ، کناره گيري، فساد مالي يا اخلاقي و در نهايت عزل و نصب سياستمداران دارد. 

نوع پرحاشيه اينگونه شايعات در مواردي است که اخبار کذبي در مورد اقدامات خاص دولت‎ها منتشر مي‎شود که مدعي افشاگري يا حاکي از حمله نظامي به کشور، درگيري در مرزها، تظاهرات يا شورش‎هاي سياسي است. گاه دشمن از طريق به‎قدرت‎رساندن جاسوسان خود و يا كسانى كه جاسوس نيستند، اما طورى مى‏انديشند كه دشمن مى‏پسندد و يا خريدن برخى از مقامات كشور و يا فراهم‎ساختن تله‏ هاى جاسوسى براى آنان، از اينگونه شايعات شنيع استفاده مي‎کند تا در تصميم ‏سازى‏هاى سياسى ممالك اسلامى به نفع منافع نامشروع خود نفوذ كند. 

در اين موارد مي‎توان با استفاده از فيلترينگ و مسدودنمودن اين نوع از سايت‎ها، دامنه پيامدهاي سياسي و اجتماعي ناشي از آن را که گاهي جبران آن براي دولتمردان آن کشور بسيار سخت و حتي ناممکن است، مهار نمود.

4-1-4. سلطه دينى


از آنجا که دين اسلام جهت گسترش حاكميت دين الهى تشريع شده است؛ حاكميتى كه صلاح دنيا و آخرت مردم در پرتو آن تحقق مى‌يابد (طبرسي، 1372، ج1، ص606)، اجازه سلطه ديني بر مسلمانان را به هيچ غير مسلماني نمي­دهد. حتي فلسفه جهاد در اسلام با توجه به قيد «فِي سَبِيلِ اللَّهِ» در آيه «وَ قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ» (آل عمران(39): 167) براى اين است كه دين الهى كه مايه صلاح دنيا و آخرت مردم است، در عالم سلطه‏ يابد (طباطبايي، 1417ق، ج‏4، ص61). سلطه ديني يکي از برنامه‎ها و ابزارهاي نفوذ و سلطه استعمار غرب بر کشورهاي اسلامي است که غرضشان قراردادن اعتقادات کشورهاي اسلامي و نابودي ارزش‎هاي ديني آنهاست. غير مسلمانان و دشمنان اسلام به شدت در صدد استيلاي ديني بر مسلمانان بوده و هستند؛ چنانچه مي‎توان اين نکته را از آيه «وَ لَنْ تَرْضَى‏ عَنكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصَارَى‏ حَتَّى‏ تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ» (بقره(2): 120) استفاده نمود (ميبدي، 1361، ج‏10، ص69). 

با حفظ اين مطلب، در عصر کنوني دشمن مي‎کوشد در فضاي مجازي با استفاده از شيوه‎هاي مختلفي همچون بارگذاري جزوات و نوشته‎ها، فيلم‎ها و عکس­ها در سايت‎ها، ناکارآمدي دين اسلام و احکام آن را بيان نمايد و افراد جامعه را از ارزش‎هاي ديني و اعتقادات مذهبي دور نمايد. در حال حاضر بسياري از سايت‎ها با تبليغ مذاهب و فرق ضاله، اين هدف را دنبال مي‎کنند که باورهاي ديني کاربران و بازديدکنندگان خود را به چالش کشيده و زمينه سست‎شدن اعتقادات را در آنها فراهم کنند. گردانندگان اين صفحات که بطور حتم از سوي دشمنان اسلام و معاندان جمهوري اسلامي ايران پشتيباني و حمايت مي‎شوند، با استفاده از آموزش­هاي به اصطلاح منطقي خود سعي در ايجاد چالش در مسائل ديني مي­ کنند.

آنها اين کار را با ارائه مثال­هاي مبهم و ايجاد سفسطه، زمينه بروز شک و ترديد را در بين کاربران خود بوجود آورده و سبب مي­شوند تا سؤالات متعددي در ذهن افراد در زمينه باورها و اعتقادات ديني ايجاد شود. سپس گردانندگان اين صفحات مجازي با ارائه جواب‎هايي هدفمند به سؤالات ايجادشده براي کاربران، زمينه سست‎شدن ايمان قلبي را در آنها بوجود مي‎آورند. طبيعتاً در اين موارد مي‎توان با استفاده از فيلترينگ تا حدود زيادي مانع تحقق اهداف دشمن در فضاي مجازي شد.


-----------------------
1- هميشه اسلام (نسبت به ساير مکاتب و ملل) برتري دارد و هيچ چيزي بر آن برتري ندارد و کافران بمنزله مرده‌ها هستند، مانع از ارث ديگران نمي‌شوند و خودشان نيز ارث نمي‌برند.
2- «مُّحَمَّدٌ رَّسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاء عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاء بَيْنَهُمْ تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِّنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِم مِّنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُم مَّغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا».




نويسندگان: 
- سيدمجتبي حسين‎نژاد- استاديار گروه فقه و حقوق اسلامي مؤسسه آموزش عالي پارسا ـ  بابلسر: mojtabahoseinnezhad4@gmail.com
- حميدرضا منيري ‎حمزه‎کلايي- استاديار گروه معارف اسلامي دانشگاه مازندران: hamidrezamoniri@yahoo.com.


مشاوره حقوقی رایگان