بسم الله
 
EN

بازدیدها: 180

اخلاق در قرآن- قسمت پنجاه و چهارم

  1397/3/4
قسمت قبلي

سکوت و اصلاح زبان

در بسياري از روايات درباره اين دو مساله بحث شده و اهميت فوق العاده اي براي هر دو بيان گرديده است، و از نظر علماي اخلاق نيز اين دو داراي اهميت ويژه اي هستند، تا آنجا که آنها معتقدند سالکان راه حق بدون رعايت سکوت و بدون حفظ زبان از انواع گناهاني که به آن آلوده مي شوند به جائي نمي رسند، هرچند در رياضتهاي بدني و روحاني و انجام انواع عبادات کوشا باشند.

به تعبير ديگر: کليد ورود به مسير تهذيب نفس و سير الي الله توجه به اين دو موضوع است و آنها که در اين دو مرحله وامانند از وصول به مقاصد عاليه محروم خواهند شد.

با اين اشاره به اصل بحث باز مي گرديم و به بررسي آيات و روايات در اين زمينه مي پردازيم.

سکوت در آيات قرآن مجيد

در دو مورد از آيات قرآن مجيد مساله سکوت به عنوان يک ارزش والا مطرح شده است.

نخست در داستان حضرت مريم عليها السلام مي خوانيم که در آن لحظات طوفاني که درد سخت زائيدن به او دست داد آن گونه که او را از آبادي به بيابان خشک و خالي کشاند، به قدري غم و اندوه سراسر وجود او را فراگرفته بود که حساب نداشت، مخصوصا از اين که نوزادش متولد شود و رگبار تهمتهاي مردم بي ايمان متوجه او گردد تا آنجا که تقاضاي مرگ از خدا کرد؛ در اين هنگام ندائي شنيد که به او دستور مي دهد غمگين مباش پروردگارت از پائين پاي تو چشمه آب گوارائي جاري ساخته (و درخت خشکيده خرما به فرمان او به بار نشسته است) ... از آن غذاي لذيذ بخور و از آن چشمه گوارا بنوش و چشمت را (به مولود تازه) روشن دار و هرگاه انساني را ديدي و از تو توضيح خواست با اشاره بگو: من براي خداي رحمان روزه گرفته ام و امروز با احدي سخن نمي گويم (فاجاءها المخاض الي جذع النخلة قالت يا ليتني مت قبل هذا و کنت نسيا منسيا - فنادها من تحتها الاتحزني قد جعل ربک تحتک سريا - و هزي اليک بجذع النخلة تساقط عليک رطبا جنيا - فکلي و اشربي و قري عينا فاما ترين من البشر احدا؛ فقولي اني نذرت للرحمن صوما فلن اکلم اليوم انسيا) (146)

در اين که اين ندا کننده جبرئيل بوده است يا نوزاد مريم (يعني حضرت مسيح) در ميان مفسران گفتگو است؛ بعضي اين پيام را مناسب مقام جبرئيل دانسته اند ولي به گفته علامه طباطبائي در «الميزان» تعبير به «من تحتها» (از پائين پاي او) تناسب با حضرت مسيح عليه السلام دارد، افزون بر اين ضميرهائي که در آيه وجود دارد غالبا به حضرت مسيح عليه السلام بر مي گردد، و مناسب است که ضمير در «نادي» نيز به او بر گردد، ولي به هرحال آنچه در اينجا مورد توجه ما است اين است که دستور به نذر سکوت، يک دستور الهي بود، خواه به وسيله فرشته الهي به (جبرئيل) ابلاغ شده باشد يا به وسيله حضرت مسيح عليه السلام و مي دانيم نذر همواره به کاري تعلق مي گيرد که داراي رجحان و مطلوبيت الهي باشد، بنابراين «روزه سکوت» - حداقل - در آن امت يک عمل الهي بود، و از تعبير آيه چنين بر مي آيد که نذر سکوت براي مردم آن زمان يک کار شناخته شده بود؛ به همين دليل، هنگامي که مريم با اشاره اظهار داشت که روزه سکوت گرفته ام ظاهرا کسي بر اين کار او ايراد نگرفت.

اين احتمال نيز داده شده است که روزه او از آب و غذا و کلام بوده نه تنها سکوت.

البته روزه سکوت در شريعت اسلام به خاطر تفاوت شرايط زمان و مکان تحريم شده و در حديثي از امام سجاد، علي بن الحسين عليهما السلام مي خوانيم «وصوم الصمت حرام؛ روزه سکوت حرام است! » (147)

همين معني در حديث ديگري در وصاياي پيامبر صلي الله عليه و آله به علي عليه السلام نيز آمده است(148)

در حديث ديگري نيز از امام صادق عليه السلام مي خوانيم: «ولاصمت يوما الي الليل؛ روزه سکوت از صبح تا به شب در اسلام وجود ندارد! » (149)

البته يکي از آداب صوم کامل در اسلام اين است که انسان هنگام روزه گرفتن زبان خود را از آلودگي به گناه و سخنان باطل حفظ کند همان گونه که چشم و گوش را بايد از آلودگي به گناه محافظت کرد. امام صادق عليه السلام در حديثي مي فرمايد: «ان الصوم ليس من الطعام و الشراب وحده ان مريم قالت اني نذرت للرحمان صوما اي صمتا فاحفظوا السنتکم و غضوا ابصارکم ... ؛ روزه تنها از غذا و نوشيدنيها نيست (مگر نمي بيند که) مريم گفت: من براي خداوند رحمان روزه اي نذر کرده ام؛ يعني، سکوت را، بنابراين هنگامي که روزه هستيد زبانهاي خود را حفظ کنيد و چشمان خود را (از گناه) ببنديد! » (150)

به هر حال، از مجموع آيه و رواياتي که در تفسير آن آمده اهميت سکوت و ارزش آن ظاهر مي شود.

در آيه 10 همين سوره (مريم) اشاره ديگري به اهميت سکوت ديده مي شود آنجا که در داستان «زکريا» عليه السلام مي خوانيم: «هنگامي که مژده تولد حضرت «يحيي» عليه السلام در آينده نزديک به او داده شد در حالي که هم خودش پير و ناتوان بود و هم همسرش نازا، از خداوند تقاضاي نشانه اي کرد، (قال رب اجعل لي آية) و به او وحي شد که: نشانه تو آن است که سه شبانه روز تمام در حالي که زبانت سالم است قدرت سخن گفتن با مردم را نخواهي داشت (تنها زبانت به ذکر خدا و مناجات با او گردش مي کند) (قال آيتک الا تکلم الناس ثلاث ليال سويا) .

درست است که در اين آيه تحسين يا مذمتي از سکوت نيست، ولي همين اندازه که آن را به عنوان يک آيت الهي براي «زکريا» قرار داد دليل بر اين است که ارزش الهي دارد.

همين معني در سوره آل عمران، آيه 41 نيز آمده است که «زکريا» پس از شنيدن اين مژده بزرگ (مژده صاحب فرزند شدن، آن هم فرزند صالح و بسيار برجسته اي همچون يحيي عليه السلام) تقاضاي آيت و نشانه اي از پروردگارش کرد، در پاسخ به او فرمود: آيت و نشانه تو آن است که سه روز جز با اشاره و رمز با مردم سخن نخواهي گفت (قال آيتک الا تکلم الناس ثلاثة ايام الا رمزا) .

بعضي از مفسران احتمال داده اند که خود داري زکريا از سخن گفتن با مردم جنبه اختياري داشته نه اين که زبان او بي اختيار جز با ذکر خدا باز نمي شده؛ و به تعبير ديگر، او مامور به روزه سکوت در آن سه روز بود.

«فخر رازي» اين قول را از «ابومسلم» نقل مي کند و آن را تفسير زيبا و معقولي مي شمرد، ولي اين تفسير با محتواي آيه چندان سازگار نيست؛ زيرا زکريا درخواست آيه و نشانه اي براي آن بشارت الهي کرده بود و سکوت اختياري نمي تواند دليل بر اين معني باشد جز با تکلف.

به هر حال، اين گفتگوها درباره تفسير آيه در آنچه ما به دنبال آن هستيم يعني ارزش سکوت از نظر قرآن تاثير چنداني ندارد؛ زيرا از آيات بالا بخوبي استفاده مي شود که سکوت يک ارزش والا داشته که به عنوان يک آيت الهي ارائه شده است.

سکوت در روايات اسلامي

اهميت «صمت» (سکوت) در روايات اسلامي بازتاب بسيار گسترده اي دارد، و نکته هاي دقيق و ظريفي درباره آن بيان شده، و آثار و ثمرات آن با تعبيرات جالبي تشريح شده است، که به بخشي از آن ذيلا اشاره مي شود.

1- در زمينه تاثير سکوت در تعميق تفکر و استواري عقل، از رسول خدا صلي الله عليه و آله نقل شده که فرمود: «اذا رايتم المؤمن صموتا فادنوا منه فانه يلقي الحکمة و المؤمن قليل الکلام کثير العمل و المنافق کثير الکلام قليل العمل؛ هنگامي که مؤمن را خاموش ببينيد به او نزديک شويد که دانش و حکمت به شما القا مي کند، و مؤمن کمتر سخن مي گويد و بسيار عمل مي کند، و منافق بسيار سخن مي گويد و کمتر عمل مي کند. » (151)

2- در حديث ديگري در همين زمينه از امام صادق عليه السلام مي خوانيم که فرمود: «دليل العاقل التفکر و دليل التفکر الصمت؛ نشانه عاقل فکر کردن و نشانه فکر کردن، سکوت نمودن است. » (152)

3- در حديث ديگري از امام اميرالمؤمنين عليه السلام آمده است: «اکثر صمتک يتوفر فکرک و يستنر قلبک و يسلم الناس من يدک؛ بسيار خاموشي برگزين تا فکرت زياد شود، و عقلت نوراني گردد، و مردم از دست (و زبان) تو سالم بمانند! » (153)

از اين روايات بخوبي استفاده مي شود که رابطه دقيق ميان بارور شدن فکر و انديشه، با سکوت وجود دارد؛ دليل آن هم روشن است، زيرا قسمت مهمي از نيروهاي فکري انسان در فضول کلام و سخنان بيهوده از ميان مي رود؛ هنگامي که انسان سکوت را پيشه مي کند، اين نيروها متمرکز مي گردد، و فکر و انديشه را به کار مي اندازد، و ابواب حکمت را به روي انسان مي گشايد؛ به همين دليل، مردم سخن گفتن بسيار را دليل کم عقلي مي شمرند و افراد کم عقل سخنان بيهوده بسيار مي گويند.

4- از بعضي از روايات استفاده مي شود که يکي از مهمترين عبادت سکوت است؛ از جمله، در مواعظ پيامبراکرم صلي الله عليه و آله به ابوذر مي خوانيم: «اربع لايصيبهن الا مؤمن، الصمت و هو اول العبادة ... ؛ چهار چيز است که تنها نصيب مؤمن مي شود، نخست سکوت است که سرآغاز عبادت مي باشد ... » (154)

5- از بعضي از احاديث استفاده مي شود که پرگويي مايه قساوت و سنگدلي است، در حديثي از امام صادق عليه السلام مي خوانيم: «کان المسيح عليه السلام يقول لا تکثر الکلام في غير ذکر الله فان الذين يکثرون الکلام في غير ذکر الله قاسية قلوبهم ولکن لا يعلمون؛ حضرت مسيح عليه السلام مي فرمود؛ جز به ذکر خدا سخن زياد مگوييد، زيرا کساني که در غير ذکر خدا سخن بسيار مي گويند دلهايي پر قساوت دارند ولي نمي دانند! » (155)

6- در حديث ديگري از امام علي بن موسي الرضا عليهما السلام مي خوانيم: سکوت نه تنها از اسباب علم و دانش است، بلکه راهنما به سوي هرخير و نيکي است؛ فرمود: «ان الصمت باب من ابوااب الحکمة، ان الصمت يکسب المحبة انه دليل علي کل خير؛ سکوت دري از درهاي دانش است، سکوت محبت مي آورد، و دليل و راهنماي همه خيرات است. » (156)

اين که مي فرمايد: سکوت محبت مي آورد به خاطر اين است که بسياري از رنجشها و عداوتها از نيش زبان زدن و تعبيرات نامناسب درباره اشخاص حاصل مي شود، و سکوت انسان را از آن نجات مي دهد. »

7- سکوت سبب نجات از بسياري از گناهان مي شود و در نتيجه کليد ورود در بهشت است. چنان که در حديثي از پيامبراکرم صلي الله عليه و آله مي خوانيم: که مردي نزد آن حضرت آمد (و طالب سعادت و نجات بود) پيغمبر صلي الله عليه و آله فرمود: آيا تو را به چيزي راهنمايي کنم که خدا به وسيله آن تو را وارد بهشت مي سازد، عرض کرد آري اي رسول خدا! سپس دستور به انفاق و ياري مظلوم و کمک از طريق مشورت فرمود، و بعد دستور به سکوت داد و فرمود: «فاصمت لسانک الا من خير؛ سکوت اختيار کن جز از نيکيها» و در پايان افزود: «هرگاه يکي از اين صفات در تو باشد، تو را به سوي بهشت مي برد. » (157)

8- بي شک يکي از آثار مثبت سکوت، آراسته شدن به زيور و قار است. همان گونه که در حديثي از اميرمؤمنان علي عليه السلام مي خوانيم: «الصمت يکسيک الوقار، و يکفيک مئونة الاعتذار؛ سکوت لباس وقار برتو مي پوشاند و مشکل عذر خواهي را از تو بر مي دارد! » (158) شخصي که زياد سخن مي گويد؛ اشتباهات فراواني دارد که هم از ابهت او مي کاهد، و هم او را وادار به عذر خواهي مکرر مي کند.

9- همين معني به شکل گوياتري در حديث ديگري از همان حضرت آمده است، فرمود: «ان کان في الکلام بلاغة ففي الصمت السلامة من العثار؛ اگر در سخن گفتن، بلاغت بوده باشد، در سکوت سلامت از لغزشهاست! » (159)

از اين حديث استفاده مي شود که سکوت حتي بر سخنان بليغ گاهي برتري دارد!

10- اين بحث را با حديث ديگري از امام حسن عليه السلام پايان مي دهيم هرچند در اين زمينه احاديث فراوان ديگري باقي مانده که ذکر همه آنها ما را از روشي که در اين مباحث داريم درو سازد؛ فرمود: «نعم العون الصمت في مواطن کثيرة و ان کنت فصيحا؛ سکوت ياور خوبي است در بسياري از موارد، هرچند سخن گويي فصيح باشي! » (160)


-------------------------
146- سوره مريم، آيات 23 تا 26.
147- وسائل الشيعه، جلد7، صفحه 390، باب تحريم صوم الصمت.
148- همان.
149- همان.
150- نورالثقلين، جلد3، صفحه 332.
151- بحارالانوار، جلد 75، صفحه 312.
152- همان مدرک، صفحه 300.
153- ميزان الحکمه، جلد 2، صفحه 1667، شماره 10825.
154- ميزان الحکمة، ماده صمت، حديث 10805.
155- اصول کافي، جلد 2، صفحه 114، (باب الصمت و حفظ اللسان، حديث 11) .
156- اصول کافي، جلد 2، صفحه 113.
157- همان.
158- غرر الحکم، شماره 1827.
159- غرر الحکم، شماره 3714.
160- ميزان الحکمه، ماده صمت، حديث 10826.




نويسنده: ناصر مکارم شيرازي






برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان