بسم الله
 
EN

بازدیدها: 129

جرم شناسي در آيات قرآن کريم- قسمت ششم (قسمت پاياني)

  1397/2/25
خلاصه: در اين کار مي خواهيم به اساسي ترين پرسش هاي مطرح شده در جرم شناسي پاسخ دهيم ، منتها از ديدگاه قرآن کريم. يعني با مشاهده و اندکي بررسي در آيات شريفه ي قرآن به اين پاسخ برسيم که از منظر قرآن کريم ، اساساً: جرم چيست؟ علل ارتکاب جرم چيست؟ چه راه هايي براي پيش گيري از جرم وجود دارد؟ و نهايتاً اينکه در برابر جرم و پديده ي مجرمانه چه بايد کرد؟ يعني مي خواهيم بدانيم اولاً آيا اصلاً در قرآن کريم پاسخي براي اين پرسش ها وجود دارد و ثانياً اگر وجود دارد ، اين پاسخ چيست. البته براي بررسي و پاسخ به اين پرسش ها در ابتدا رويکرد جرم شناسي غرب را بررسي مي کنيم تا ببنيم آيا در جوامع غربي نيز مي توان مبناي ديني براي جرم شناسي پيدا کرد يا خير ، و سپس به جرم شناسي اسلامي و قرآني خواهيم پرداخت.
قسمت قبلي


مسئوليت معاون جرم

گاهي ممکن است فرد يا افرادي بدون اينکه مستقيماً دست به عمل مجرمانه بزنند و مرتکب آن گردند ، به طور غير مستقيم زمينه ي ارتکاب آن را فراهم کنند ، يا به مرتکب اصلي جرم که مستقيماً آن را انجام مي دهد ياري رسانند ، يا به هر طريقي (از قبيل تهديد ، تطميع ، تحريک ، فريب دادن و...) او را وادار به اين اقدام نمايند. به چنين فرد يا افرادي که خودشان عمليات اجرايي يک جرم را انجام نمي دهند ، بلکه در تهيه ي مقدمات يا ... به طور غيرمستقيم مسبب آن مي شوند ، معاون جرم مي گويند.

معاون جرم هرچند خودش اقدام به ارتکاب جرم اصلي نمي کند ولي قصد مجرمانه دارد. يعني سوءنيت دارد و اگر کاري انجام مي دهد به نيت تحقق جرم اصلي است. لذا غير عادلانه است که مسئوليتي نداشته باشد و بازخواست نشود.

در قرآن کريم نيز در چند جا به اين موضوع اشاره شده است. از جمله :
- لِيَحمِلوا أَوزَارَهم كَامِلَةً يوَمَ القِيَامَةِ و مِن أَوزَارِ الَّذِينَ يضِلّون هَم بِغَيْر عِلمٍ ألَّا سَاءَ مَا يَزِرونَ (سرانجام روز قيامت بار گناهانشان را به طور كامل و بخشى از بار گناهان كسانى كه از روى بي دانشى گمراهشان مى كنند ، به دوش مى كشند . آگاه باشيد ! بد بارى است كه به دوش مى كشند.) نحل/ 25

- وَلَيَحمِلنَّ أَثقَالَهمُ وَأَثقَالًّاَ مَعَ أَثقَالِهِم و لَيسأَلنَّ يوَمَ القِيَامَةِ عَمَّا كَانوا يفَترونَ (مسلماً بارهاى(گناهان) خود را با بارهاى ديگرى (از گناهان كسانى كه گمراهشان كردند) همراه با بارهاى خود به دوش خواهند كشيد ، و روز قيامت از آنچه (به خدا و پيامبر و قرآن) افترا مى بستند ، حتماً بازپرسى خواهند شد). عنکبوت/ 13

اينکه کسي بار گناه کساني را که گمراهشان کرده به دوش بکشد ، نشان دهنده ي مسئوليت معاون جرمي است که خودش مرتکب جرمي نشده ولي مباشر را فريب داده تا مرتکب جرم شود.

- الَّذِينَ يَصدّونَ عَن سَبِيلِ اللَّهِ وَ يبَغونهَا عِوَجًا وَ هم بِالاخِرَةِ هم كَافِرون (آنان كه مردم را از راه خدا باز مى دارند و مى خواهند آن را (با وسوسه و اغواگرى) كج نشان دهند و به آخرت كافرند).  هود/ 19

گذشت از خطاها و گناهان کوچک

- الَّذِينَ يَجَتَنِبونَ كَبَائِرَ الْاِثْمِ وَالفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ  إنَّ رَبَّكَ وَاسِع المَغفِرَه (كسانى كه از گناهان بزرگ و زشت كارى ها به استثناى لغزش هاى كوچك دورى مى كنند (مورد آمرزش اند) يقينا آمرزش پروردگارت فراگير است). نجم/ 32

پذيرش توبه

آخرين و مهم ترين اصلي که در اينجا ذکر مي گردد اصل پذيرش توبه در دين اسلام و آيات شريفه ي قرآن است. به اين علت که اين بحث کمي مفصل تر است و نياز به شرح و تفصيل دارد ، آن را در مبحثي جداگانه ذکر مي کنيم.

پذيرش توبه در قرآن کريم

خداوند متعال در آيات بسياري انسان هاي خطاکار را به توبه دعوت کرده و فرموده که درصورت توبه از گناهان آن ها خواهد گذشت. اثر توبه نه تنها گذشت از گناهان است بلکه توبه کار در بسياري موارد مورد لطف و رحمت الهي قرار مي گيرد. (إنّ اللهَ يحب التّوابين و يحب المتطهّرين)

تا حدي که گاهي اين تصور ايجاد شده که محبوبيت انسان خطاکار توبه کننده از کسي که خطا نکرده بيشتر است!

طاعت از دست نيايد گنهي بايد کرد                               در دل دوست به هر حيله رهي بايد کرد

- أَلِمَ يعَلَموا أَنَّ اللَّهَ هوَ يقَبَل التوبَةَ عَن عِبَادِهِ وَ يَأخذ الصَّدَقَاتِ وَ أَنَّ اللَّهَ هوَ التَّوَّاب الرَّحِيم (آيا ندانسته اند كه فقط خداست كه از بندگانش توبه را مى پذيرد و صدقات را دريافت مى كند؟ و يقيناً خداست كه بسيار توبه پذير و مهربان است). توبه/ 104

- لِيَجزِيَ اللَّه الصَّادِقِينَ بِصِدقِهِم وَيعذِّبَ المنَافِقِينَ إِن شَاءَ أَو يتَوبَ عَلَيهِم إنَّ اللَّهَ كَانَ غَفورًا رَحِيمًا (تا سرانجام خدا صادقان را به سبب صدقشان پاداش دهد ، و منافقان را اگر بخواهد عذاب كند يا (اگر توبه كنند) توبه آنان را بپذيرد ؛ زيرا خدا همواره بسيار آمرزنده و مهربان است).  احزاب/ 24

- لَيسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنوا وَعَمِلوا الصَّالِحِاتِ جنَاحٌ فِيمَا طَعِموا إِذَا مَا اتَّقَوا وَآمَنوا وَعَمِلوا الصَّالِحِاتِ ثُمَ اتَّقَوا وَآمَنوا ثُمَ اتَّقَوا وَأَحسَنوا و اللَّه يُحِبّ المحسِنِينَ (بر كسانى كه ايمان آورده اند و كارهاى شايسته انجام داده اند نسبت به آنچه (پيش از حكم تحريم ، از مسكرات و منافع قمار و ساير محرّمات) خورده اند گناهى نيست ، در صورتى كه بپرهيزند و ايمان (واقعى) آورند و (خالصانه) كارهاى شايسته انجام دهند ؛ سپس پرهيزكارى را تداوم بخشند و ايمان خود را ادامه دهند ، و بر پرهيزكارى پافشارى ورزند و كار نيك بجا آورند ؛ و خدا نيكوكاران را دوست دارد).  مائده/ 93

- فَإِن لِمَ تَفعَلوا فَأذَنوا بِحَربٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسولِهِ و إِن تبُتم فَلَكم رءوس أَموَالِكم لَّاَ تَظلِمونَ وَلَّاَ تظلَمونَ (واگر چنين نكرديد (و به رباخوارى اصرار ورزيديد) به جنگى بزرگ از سوى خدا و رسولش (بر ضد خود) يقين كنيد ؛ و اگر توبه كرديد ، اصل سرمايه هاى شما براى خود شماست (و سودهاى گرفته شده را به مردم بازگردانيد) كه در اين صورت نه ستم مى كنيد و نه مورد ستم قرار مى گيريد).  بقره/ 279

- قَالَ يَا قَومِ لِمَ تَستَعجِلونَ بِالسَّيِّئَةِ قبلَ الِحَسَنَةِ  لولَّاَ تَستَغفِرونَ اللَّه لَعَلَّكم ترُحموَنَ ((حضرت صالح) گفت: اى قوم من ! چرا بر عذاب، پيش از توبه و ايمان شتاب مى كنيد؟! چرا از خدا درخواست آمرزش نمى كنيد تا مورد رحمت قرار گيريد؟) نمل/ 46

شروط پذيرش توبه

هرچند خداوند باب توبه را براي گناهکاران گشوده و همانطور که ديديم ، بسيار توبه پذير و آمرزنده است ، ولي اين توبه بايد داراي شرايطي باشد تا توبه اي حقيقي باشد و مورد پذيرش خداوند قرار گيرد. بعضي از اين شرايط در اينجا ذکر مي گردد :

1) اصلاح مفاسد

- إِلَّاَّ الَّذِينَ تَابوا وَأَصلَحوا وَ بيَّنوا فَأولَئِكَ أَتوب عَلَيهِم  و أَنَا التَّوَّاب الرَّحِيم (مگر كسانى كه توبه كردند ، و (مفاسد خود را) اصلاح نمودند ، و (نچه را پنهان كرده بودند) براى مردم روشن ساختند ، در نتيجه توبه آنان را مى پذيرم ؛ زيرا من بسيار توبه پذير و مهربانم).  بقره/ 160

- إِلَّاَّ الَّذِينَ تَابوا مِن بعَدِ ذَلِكَ وَأَصلَحوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفورٌ رَحِيمٌ (مگر كسانى كه بعد از آن توبه كنند و خود را اصلاح نمايند كه بدون ترديد خدا (نسبت به آنان) بسيار آمرزنده و مهربان است).  نور/ 5

- إلَّاَّ الَّذِينَ تَابوا مِن بعَدِ ذَلِكَ وَأَصلَحوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفورٌ رَحِيمٌ (مگر كسانى كه بعد از آن توبه كردند و (مفاسد خود را) اصلاح نمودند ؛ زيرا خدا بسيار آمرزنده و مهربان است). آل عمران/ 89

- وَاللَّذَانِ يَأتِيَانِهَا مِنكم فَآذوهُمَا فإِن تَابَا وَأَصلَحَا فَأَعرِضوا عَنهمَا إنَّ اللَّه كانَ تَوَّابًا رَحِيمًا (و از شما (مسلمانان) آن مرد و زنى كه مرتكب آن (كار زشت) مى شوند (در صورتى كه بدون همسر باشند) آنان را (با اجراى حدود خدا) بيازاريد ؛ و اگر توبه كنند و (مفاسد خود را) اصلاح نمايند از آنان دست برداريد ؛ زيرا خدا همواره بسيار توبه پذير و مهربان است). نساء/ 16

- فَمَن تَابَ مِن بعَدِ ظلمِهِ وَ أَصلَحَ فَإِنَّ اللَّهَ يتَوب عَلَيهِ إنَّ اللَّهَ غَفورٌ رَحِيمٌ (پس كسى كه بعد از ستم كردنش توبه كند و (مفاسد خود را) اصلاح نمايد ، يقيناً خدا توبه اش را مى پذيرد ؛ زيرا خدا بسيار آمرزنده و مهربان است). مائده/ 39

- مَن عَمِلَ مِنكم سوءًا بِجَهَالَةٍ ثُمَ تَابَ مِن بعَدِهِ وَ أَصلَحَ فَأَنَّه غَفورٌ رَحِيمٌ (هر كس از شما به نادانى كار زشتى مرتكب شود ، سپس بعد از آن توبه كند و ( مفاسد خود را) اصلاح نمايد (مشمول آمرزش و رحمت خدا شود) ؛ زيرا او بسيار آمرزنده و مهربان است). انعام/ 54

2) گناه از روي ناداني باشد

آيه ي اخير (54 سوره ي انعام) مؤيد اين نکته است. به علاوه آيه ي زير را نيز مي توان مثال زد :
- إِنَّمَا التَّوبَه عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يعَمَلونَ السّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمّْ يتَوبونَ مِن قَرِيبٍ فَأولَ?ئِكَ يتَوب اللَّه عَلَيهِم  و كَانَ اللَّه عَلِيمًا حَكِيمًا (بى ترديد توبه نزد خدا فقط براى كسانى است كه از روى نادانى مرتكب كار زشت مى شوند ، سپس به زودى توبه كنند ؛ اينانند كه خدا توبه آنان را مى پذيرد ، و خدا همواره دانا و حكيم است). نساء/ 17

3) فوري بودن توبه

قسمت دوم آيه ي فوق به اين امر اشاره مي نمايد. (...ثُمَ يتَوبونَ مِن قَرِيبٍ ...؛ سپس به زودي توبه کنند)

4) پايداري و استقامت در راه حق

بدون شک يکي از شرايط اصلي پذيرش توبه اين است که توبه کننده بر عهد خود استوار باشد و قلباً بخواهد که ديگر مرتکب گناه يا جرم نشود. همانگونه که در قرآن کريم سفارش شده از خدا اين را بخواهيم که پس از هدايت ، گمراه نشويم. (رَبنَّا لَّاَ تزِغ قلوبنَا بعَدَ إِذ هَدَيتَنَا وَ هَب لَنَا مِن لَدنكَ رَحمةْ إِنَّكَ أَنتَ الوَهَّاب )
- وَ إِنِّيِّ لَغَفَّارٌ لِمَن تَابَ وَ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحِا ثُمَ اهتَدَىَ? (و مسلماً من آمرزنده كسى هستم كه توبه كرد و ايمان آورد و كار شايسته انجام داد ، سپس در راه مستقيم پايدارى و استقامت ورزيد). طه/ 82

5) ايمان و کار شايسته

علاوه بر آيه ي فوق ، مي توان آيات زير را نيز در نظر گرفت که توبه را درصورتي مفيد و پذيرفته مي دانند که به همراه ايمان قلبي ، تلاش و کار شايسته باشد :
- فَأَمَّا مَن تَابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صَالِحِا فَعَسَىَ أَن يَكونَ مِنَ المفلِحِينَ (و اما كسى كه (از شرك و عصيان) توبه كرده و ايمان آورده و كار شايسته انجام داده ، اميد است كه از پيروزمندان باشد). قصص/ 67

- وَمَن تَابَ وَعَمِلَ صَالِحِا فَإِنَّه يتَوب إِلَيَ اللَّهِ مَتَابًا (و هر كه توبه كند و كار شايسته انجام دهد قطعاً به صورتى پسنديده به سوى خدا باز مى گردد). فرقان/ 71

6) اقامه ي نماز و پرداخت زکات

درخصوص اقامه و تفاوت آن با صِرف انجام يک کار قبلاً توضيح داده شد. در اين آيه خداوند شرط پذيرش توبه را اقامه نماز و پرداخت زکات مي داند :
- فَإِن تَابوا وَ أَقَاموا الصَّلَوَةَ وَ آتَوا الزَّكَاةَ فَإِخوَانكم فِيِ الدِّينِ و نفُصِّل الايَاتِ لِقَومٍ يعَلَمونَ (پس اگر (از پيمان شكنى ، قطع رحم ، كفر و شرك) توبه كنند و نماز را بر پا دارند و زكات بپردازند ، برادران دينى شمايند ؛ و ما آيات خود را براى گروهى كه (حقايق را) مى دانند ، به صورت هاى گوناگون بيان مى كنيم). توبه/ 11

7) توبه ، پيش از دستگير شدن باشد

- إِلَّاَّ الَّذِينَ تَابوا مِن قَبلِ أَن تَقدِروا عَلَيهِم فاعلَموا أَنَّ اللَّهَ غَفورٌ رَحِيمٌ (مگر كسانى كه پيش از دست يافتنتان بر آنان توبه كنند ؛ پس بدانيد كه خدا بسيار آمرزنده و مهربان است). مائده/ 34

توبه از افراد زير پذيرفته نيست :

1) ستمکاران

- وَ قَاتِلوهم حَتَّي لَّاَ تَكونَ فِتنَةٌ وَ يَكونَ الدِّين لِلَّهِ فإِنِ انتَهَوا فَلَاَ عدوَانَ إِلَّاَّ عَلَى الظَّالِمِينَ (و با آنان بجنگيد تا فتنه اى (چون شرك ، بت پرستى و حاكميّت كفّار) بر جاى نماند و دين فقط ويژه خدا باشد . پس اگر بازايستند (به جنگ با آنان پايان دهيد و از آن پس) تجاوزى جز بر ضد ستم كاران جايز نيست). بقره/ 193

2) کساني که از توبه خود بازگشته اند

- إِنَّ الَّذِينَ كَفَروا بعَدَ إِيمَانِهِم ثُمَ ازدَادوا كفرًا لَن تقُبَلَ تَوبتَهم وَ أولَئِكَ هم الضَّالّونَ (مسلماً كسانى كه پس از ايمانشان كافر شدند ، سپس بر كفر (خود) افزودند ، هرگز توبه آنان پذيرفته نخواهد شد ؛ و اينانند كه گمراهند). آل عمران/ 90

3) کسي که تا زمان مرگ توبه نکند و درحال کفر از دنيا رود

- وَ لَيسَتِ التَّوبَه لِلَّذِينَ يعَمَلونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّيَ إِذَا حَضَرَ أَحَدَهم المَوت قَالَ إِنِّيِّ تبُت الانَ وَ لَّاالَّذِينَ يَموتونَ وَهم كفَّارٌ أولَئِكَ أَعتَدنَا لَهَمُ عَذَابًا أَلِيمًا (و براى كسانى كه پيوسته كارهاى زشت مرتكب مى شوند ، تا زمانى كه مرگ يكى از آنان فرا رسد (و در آن لحظه كه تمام فرصتها از دست رفته) گويد : اكنون توبه كردم . و نيز براى آنان كه در حال كفر از دنيا مى روند، توبه نيست . مسلماً براى اينان عذابى دردناك آماده كرده ايم).  نساء/ 18

نتيجه گيري :

هرچقدر ادعا شود که دانش جرم شناسي نوظهور و کم سابقه است و يا آن را محدود به کتب و انديشه هاي غربي بدانند ، نمي توان اين حقيقت را کتمان کرد که قرآن کريم در حدود 1400 سال پيش به آن پرداخته و از تمامي جنبه هاي آن سخن به ميان آورده است.

حتي مي توان رويکرد اين کتاب آسماني را بسيار فراتر و کامل تر از ساير رويکردها و نظريات دانست. اين ادعا تنها به خاطر اعتقاد ما مسلمانان به کامل و جاويد بودن کلام خداوند متعال نيست. بلکه با اندکي بررسي در آياتي که مشاهده شد ، اين حقيقت را به عينه مي توان ديد و غيرقابل انکار دانست. درضمن بايد اشاره شود که آنچه تاکنون از ميان آيات شريفه ي قرآن کريم درخصوص مباحث جرم شناسي مطرح شد، تنها درصد بسيارکمي ازآياتي است که مي تواند مبيّن اين امر باشد. چرا که نگارنده تنها در سطح ذهن ناقص و بي تجربه ي خود و بدون کمترين معلومات از علم تفسير و با محدوديت شديد فضاي مجاز براي يک کار تحقيقي ، اين حجم از آيات شريفه را که بيانگر حقيقتِ پرداختنِ قرآن کريم به جرم شناسي است ، يافته است.

به هرحال آنچه اهميت دارد اين است که به چنين موضوع مهمي توجه بيشتري شود و به ويژه در امور مربوط به جرم انگاري ، تعيين واکنش ها و سياست کيفري ، آن را مورد نظر قرار داد. مخصوصاً در کشوري که اسلامي است و نظام اسلامي درآن حکم فرماست و طبق قانون اساسي آن بايد مبناي اصلي قانون گذاري و سياست هاي کشور ، دين و مذهب باشد. اصل 4 قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران :
"کليه قوانين و مقررات مدني، جزايي، مالي، اقتصادي،اداري، فرهنگي، نظامي، سياسي و غير اينها بايد بر اساس موازين اسلامي باشد. اين اصل بر اطلاق يا عموم همه اصول قانون اساسي و قوانين و مقررات ديگرحاکم است و تشخيص اين امر بر عهده فقهاي شوراي نگهبان است."

حقوق جزا يا حقوق کيفري هرچند از لحاظ روش بررسي ، موضوعات و برخي اصول حاکم برآن ها با جرم شناسي تفاوت هايي دارد ، ولي نمي توان اين حقيقت را ناديده گرفت که اساساً اينکه چه چيز را جرم بدانيم و چه برخوردي با آن بايد انجام داد (مباحث اصلي حقوق کيفري) همه اش برمبناي ديدگاه قانون گذاران نسبت به جرم ، مجرم ، مجازات ، درمان و ... و به طور خلاصه "جرم شناسي" است. پس نمي توان بدون توجه به جرم شناسي به سياست گذاري کيفري و قانون گذاري کيفري پرداخت.

در واقع کشور و حکومتي موفق تر است که ديدگاه هاي حاکم بر جرم شناسي و حقوق کيفري آن کاملاً منطبق برهم باشد. وگرنه قانون گذاري در آن بدون مبنا و بي معناست. 

حال در کشوري که بايد اسلام برآن حکم فرما باشد و همانطور که گفته شد ، قوانين اسلامي درآن تصويب و اجرا گردد ، حاکمان آن چاره اي ندارند جز يافتن و درنظر گرفتن جرم شناسي اسلامي و قرآني.(مگر اينکه کما في السابق در اکثر مواقع به ترجمه ي متون حقوقي و قوانين کشورهاي غربي و تأييد آن ها از سوي شوراي نگبان اکتفا شود!)
إناّ نحن نزّلنا الذّکر و إناّ له لحافظون


-------------------------
منابع :
1- قرآن کريم ، ترجمه ي حجهالاسلام والمسلمين حسين انصاريان ، پايگاه اينترنتي:
http://www.erfan.ir/farsi/quran/quran_proj/display/display.php
2- آيت الله ناصر مکارم شيرازي ، برگزيده ي تفسير نمونه ، دارالکتاب الاسلاميه ، چاپ هشتم 1389
3- حجه الاسلام والمسلمين محسن قرائتي ، تفسير نور ، مرکز فرهنگي درس هايي از قرآن ، چاپ ششم 1381
4- مجتبي جاويدي ، سيماي حقوق در قرآن ، کتابخانه پايگاه اينترنتي درس هايي از قرآن :
http://gharaati.ir /
5- احسان زررخ ، جرم شناسي اسلامي تصور يا واقعيت؟ ، بانک مقالات فارسي ، پايگاه اينترنتي:
http://www.aftabir.com /
6- دکتر علي حسين نجفي ابرندآبادي، جرم شناسي، جزوه کارشناسي، دانشگاه شهيد بهشتي، 1382 و 1383
7- دکتر علي حسين نجفي ابرندآبادي، جرم شناسي پيشگيري، جزوه کارشناسي ارشد حقوق جزا، مجتمع آموزش عالي قم، 1381 و 1382
8- Jock Young , Recent Paradigms in Criminology , The Oxford handbook of criminology , 1994



نويسنده: محسن کاظمي پور - دانشجوي کارشناسي ارشد حقوق جزا و جرم شناسي دانشگاه شهيد باهنر کرمان





برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان