بسم الله
 
EN

بازدیدها: 175

نگاهي تازه به فرايند مطالعه و پژوهش در فقه اسلام- قسمت دوم

  1397/2/11
خلاصه: علوم و معارف اسلامى از جمله فقه؛ مجموعه‏ اى از اطلاعات ارزش‏مند و كارآمد براى نظام زندگى فردى و اجتماعى انسان‏هاست كه به دليل درهم ريختگى و عدم انسجام اين اطلاعات، استفاده ‏ى از آنها دشوار و در مواردى ناممكن شده است، به خصوص كه مدام در حال افزايش است اين مقاله ابتدا به بيان اهميت و ضرورت سازماندهى علوم اسلامى اشاره دارد ......
قسمت قبلي

ميراث گران‏بهاى مكتب فقهى اسلام‏


مكتب فقهى اسلام از چنان غنايى بهره برده است كه به هيچ روى ديگر مكاتب قابل سنجش با آن نيستند. در قرآن و عترت، كه ميزان يكديگرند تمامى نيازهاى انسان آمده است و جواب هر مسئله ‏اى را مى‏توان از زواياى آن‏ها دريافت.

از ظهور اسلام تا غيبت كبرى (329 هجرى) آياتى كه بر قلب نازنين پيامبر (ص) فرود آمد بر دست خود پيامبر و بعدها على و اولاد بزرگوارش تفسير و تأويل شد. و آن سخنان را اصحاب و ياران آن‏ها در كتاب‏هاى خويش گرد آوردند كه ميراث مكتوب آنان از گران‏بهاترين و مستندترين تأليفات در تاريخ بشر محسوب مى‏شود، نهج ‏البلاغه كه گوهر بى همتايى در اين عرصه به حساب مى‏آيد و به عنوان اخ القرآن نام دار است. تا تأليفات ديگر علمى و فقهى كه توسط بزرگان و انديش‏مندان عالم اسلامى به رشته تحرير در آمده است دُرهاى ثمينى هستند كه در اختيار ما قرار دارد.

اما با كمال تأسف، چنان كه بايد و شايد نتوانسته ‏ايم از اين آثار نورانى بهره كافى ببريم و همراه پيشرفت ابزار اطلاعاتى و نظام‏هاى ارتباطى به پيش رويم. و از روش‏هاى شگفت ‏انگيز پژوهشى امروزى سود جوييم.

مسئوليت حوزه‏ ها در شرائط حاضر


پس از ظهور انقلاب اسلامى، خصوصاً با گشايش فكر و انديشه در حوزه علوم اسلامى و تحقّق زمينه تبلور ديدگاه‏ها و نظرات نو در حوزه ‏هاى علميه، و ظهور رايانه در پژوهش به عنوان ابزارى كار آمد، سطح انتظار مجامع فكرى و فرهنگى در تمام زمينه ‏ها از حوزه ‏هاى علميه بالاتر رفت، تا آن جا كه كار كرد و ساخت سنتى حوزه‏ هاى علميه جوابگوى نيازها و توقعات امروز نيست.

سابقه ارزشمند اسلام، هويت غير قابل انكارى را براى حوزه‏ هاى علوم دينى ترسيم مى‏كند. اما با وجود اين نمى‏توان نيازهاى فكرى جديد را از نظر دور داشت و نقش و تأثير ابزار و عوامل نو شونده در ارائه به موقع و سريع دانش‏هاى حوزوى و دينى را جزء لاينفك كار به حساب نياورد - به خصوص كه نيازهاى جديد فكرى - نقش‏هاى بيش‏ترى را از اين پايگاه ‏هاى معنوى و علمى و اجتماعى طلب مى‏نمايد.

از سوى ديگر، توسعه مراكز پژوهشى و دانشگاه‏ها و شبكه‏ هاى جهانى اينترنتى و سايت ‏هاى متنوع، خود به منزله گسترش پايگاه‏ها و بالارفتن ظرفيت توليد فكر و تكامل انديشه است. به موازات اين گستردگى‏ ها جغرافياى فرهنگى متحوّل شده ‏و به تناسب،ارزيابى جامعه علمى و فرهنگى از كاركرد حوزه ‏هاى علوم اسلامى نيز، به گونه ‏اى متحول خواهدشد . بديهى است تامين اين نيازهاى نو به نو، و تهيه روش‏هاى سهل و در عين حال متقن و پر جاذبه، جز با شناخت دقيق روشهاى موجود جهانى و امكانات و ظرفيت‏هاى نهفته، ممكن نيست. در اين نگرش، نقش حركت‏هاى جمعى و خود جوش حوزويان را نبايد فراموش كرد.

پيشينه حوزه ‏هاى دينى، در فرهنگ اسلام نمايان‏گر اين است كه حتى در بدترين شرايط اجتماعى و سياسى، همين تلاش‏هاى فردى و گروهى توانسته است، بار سنگين رسالت حوزه‏ ها را در سخت‏ ترين شرائط و در تنگناى مشكلات تحمل كند.

اهميت اصطلاح‏نامه فقه‏


اهميت اصطلاح‏نامه فقه به جنبه‏ هاى مختلفى بر مى‏گردد كه در ضمن بحث‏ها به برخى از آن‏ها اشاره شد. نكته ‏هاى ديگرى نيز مى‏توان اشاره كرد كه در زير مى‏آيد:

تعيين روابط معنايى و هميشه صادق ميان اصطلاحات فقهى‏


در اين تحقيق روابط معنايى و منطقى اصطلاحات فقهى معين مى‏شود كه اين روابط منطقاً يا رابطه هم معنا و مترادف هستند، يا رابطه اعم و اخص و يا رابطه وابستگى، يعنى هيچ اصطلاحى در هيچ علمى وارد نمى ‏شود و به كار نمى ‏رود، مگر اين كه با موضوع آن علم رابطه ‏اى دارد، و آن رابطه يكى از روابط چهار گانه مذكور خواهد بود.

مانند:

نيابت‏

بج:استنابه‏

ا.ع: عقود لازم‏

ا.خ: نيابت اختيارى‏

نيابت خاص‏

نيابت در شهادت‏

نيابت در عبادت‏

نيابت در قضاء

نيابت در نيت‏

نيابت عامه‏

نيابت قهرى‏

نيابت ولى‏

و....

ا.و:احكام نيابت‏

اركان نيابت‏

وكالت‏

و....

و مانند:

عقود

بج:عقد

اعم:معاملات (اعم)

اخ:عقود تمليكى‏

عقود غير تمليكى‏

عقود جايز

عقود لازم‏

عقود معوّض

عقود غير معوّض‏

عقود معلق‏

عقود منجّز

و....

همه اصطلاحات در علم فقه، روابط هميشه صادق آن‏ها با بقيه اصطلاحات آن دانش، معلوم مى‏شود. و مراجعه كننده با استفاده از بخش الفبايى - كه ساده‏ ترين راه براى دست يابى به اصطلاحات است - جاى گاه معنايى هر اصطلاح را در مقايسه با اصطلاحات ديگر باز مى‏شناسد.

براى اطلاع بيشتر از شيوه كار (ر. ك: اصطلاح‏نامه علوم قرآنى از صفخه99 تا- 323 اصطلاح‏نامه فلسفه جلد1 و- 2 اصطلاح‏نامه اصول فقه از صفحه43 تا صفحه264) اين روابط معنايى با علايم خاصى طبق استانداردهاى جهانى مشخص مى‏شود كه عبارت ‏اند از:

بج: به معناى "به جاى" نشان اصطلاح هم معنا و مترادفUT.

ا.ع:به معناى "اصطلاح اعم"BT.

ا.خ:به معناى "اصطلاح اخص"NT.

ا.و:به معناى "اصطلاح وابسته"RT.

لازم به يادآورى است كه اين چهار نوع رابطه، روابط منطقى هستند و مفاهيم غير از اين چهار نوع، رابطه ديگر نمى‏توانند داشته باشند؛ زيرا اصطلاحات يا با يك ديگر هم معنا هستند، يا حاكم‏ اند، يا تابع و يا وابستگى معنايى دارند (رابطه تداعى معانى و يا رابطه بحثى).

ترسيم طرح و نقشه كلى ساختار موجود در علم فقه‏


در اصطلاح‏نامه‏ ى فقه تمامى اصطلاحات به صورتى منظم و معنا دار طبقه بندى مى‏شوند؛ به نوعى كه از بالاترين رده آن علم مى‏توان تمامى زير مجموعه‏ ها و اصطلاحات مربوط به آن را در يك رديف ملاحظه كرد - اگر در بخش الفبايى، هر اصطلاحى با مرتبطات معنايى خود مشخص مى‏شد - در بخش نظام يافته و ترسيمى، فهرستى منظم از تمامى اصطلاحات هر علم، به صورت درخت‏واره به دست مى‏آيد.

مانند:

علم فقه‏

بج:فقه‏

احكام‏

احكام تكليفى‏

احكام وضعى‏

عبادات‏

عبادات بمعنى الاخص‏

عبادات بدنى‏

نماز

روزه‏

حج‏

عبادات مالى‏

خمس‏

زكوة

جهاد

عبادت فكرى‏

امر به معروف و نهى از منكر

معاملات‏

ايقاعات‏

عقود

عقود لازم‏

عقود لازم لا طرفين‏

عقود لازم من طرف‏

عقود متعلق به اعيان‏

عقود متعلق به منافع‏

عقود جايز

..............

و مانند:

علوم اسلامى‏

علم فقه‏

............

معاملات‏

عقود

عقود جايز

عقود جايز الطرفين‏

وكالت‏

وكالت از طرفين‏

وكالت انفرادى‏

وكالت جمعى‏

وكالت حاضر

وكالت غالب‏

وكالت خاص‏

وكالت عام‏

وكالت به جعل‏

وكالت مجانى‏

وكالت در حيازت مباحات‏

وكالت در اصطياد

وكالت در شهادت‏

وكالت داين‏

وكالت مديون‏

وكالت در عبادت‏

وكالت در عبادات مدنى‏

وكالت به عبادت مالى‏

..................

وكالت در عبادت مالى‏

وكالت در زكات‏

وكالت در خمس‏

وكالت در صدقه‏

وكالت در عقود

وكالت در عقود جايز

وكالت در عقود لازم‏

وكالت در بيع‏

وكالت در نكاح‏

وكالت در قبص‏

وكالت در معاملات‏

وكالت شخصى‏

وكالت ضمنى‏

وكالت عقدى‏

وكالت فاسق‏

وكالت فضولى‏

وكالت محجور

وكالت مسلمان‏

وكالت مسلمان براى كافر

وكالت مسلمان براى كافر عليه كافر

وكالت مسلمان براى كافر عليه مسلمان‏

وكالت مسلمان براى مسلمان‏

وكالت مسلمان براى مسلمان عليه كافر

وكالت مسلمان براى مسلمان عليه مسلمان‏

در ترسيم فوق هر طبقه ‏اى نسبت به پايين ‏تر از خود "اعم" و نسبت به بالاتر از خود "اخص" است.

در بخش ترسيمىِ اصطلاح‏نامه ‏ها موضوعات از بالاترين رده عام علم كه مثلاً عنوان "علم فقه" (ر ك: اصطلاح‏نامه علوم قرآنى از صفحه445 تا- 468 اصطلاح‏نامه اصول فقه صفحه393 ) است تا پايين‏ ترين تابع و اخص يعنى "حدود و ديات"، به صورت منظم ترسيم شده‏ اند كه محقّق مى‏تواند با يك نگاه، شاكله و اصول موضوعات "علم فقه" را بازيابد و ديدگاهى جمعى و ساختارى از نقشه كلىِ حاكم بر اين دانش را بفهمد، و ايجاد چنين نقشه ‏اى در تحقيق، تعليم و تعلّم و به خصوص در طبقه بندى اطلاعاتِ انبوهِ رايانه ‏اى بسيار حياتى و كار ساز است كه به جنبه نرم ‏افزارى آن بعداً مى‏پردازيم.







برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان