بسم الله
 
EN

بازدیدها: 128

تحليل و بررسي فقهي اجراي فيلترينگ در فضاي مجازي- قسمت اول

  1397/2/6
خلاصه: فضاي مجازي در كنار فرصت‎هاي مهم، تهديدهاي امنيتي و اجتماعي و فرهنگي به همراه دارد. سياست جمهوري اسلامي ايران بر آن است که فيلترينگ به عنوان اصلي‎ترين راه اعمال محدوديت دسترسي کاربران نسبت به سايت‎هاي انحرافي و مخالف با موازين اسلامي بشمار مي‎آيد. اين مقاله در صدد تحليل فقهي موضوع و عيارسنجي ادله فقهي آن و در نهايت، تقويت نظريه وجوب اعمال فيلترينگ نسبت به سايت‎هاي انحرافي است. اگر چه فيلترينگ بعضي از سايت‎ها بر خلاف مقتضاي قاعده لاضرر مستلزم ضرري چون منفعت‎نبردن از علم و نکات موجود در آن سايت مي‎باشد، ولي فيلترنکردن اين دسته از سايت‎ها با توجه به دلايلي؛ چون انحرافات ديني، اعتقادي، فرهنگي و سياسي، بر خلاف ادلة قاعده نفي سبيل، حرمت حفظ کتب ضاله، قاعده مصلحت و امر به معروف و نهي از منکر است و در صورت تزاحم بين ادله وجوب فيلترينگ و فيلترنکردن سايت‎هاي انحرافي، آنچه که ضرر كمتري دارد، اختيار مي‎گردد.

مقدمه


اسلام دين علم و دانش است و اين دين آسمانى، انسانها را به فراگرفتن علوم و توسعه‎بخشيدن و همگانى‎ساختن آن تشويق مى‎کند، ولى در عين حال به يک نکته اساسى توجه کامل دارد و آن اينکه همانطور که بايد جامعه را از عوامل خطرهاى مادى مانند بيمارى‎هاى واگيردار حفظ کرد، بايد از عوامل انحراف‎هاى فکرى و معنوى نيز محافظت نمود. در تمدن غربي، افراد در انتخاب هر نوع عقيده و فکر و انحرافى را که مخل به نظام مادى اجتماع نباشد، آزاد هستند، لکن در اسلام اينطور نيست، بلکه اسلام خواهان آن است که جامعه‎اي بوجود آورد که در مسير تکامل معنوى و اخلاقى پيش برود. اين کار ميسر نمى‎شود، جز آنکه با عوامل انحراف فکرى و اخلاقى مبارزه شود و  از تسلط اين عوامل بر زندگى مردم جلوگيري کند. در دنياي ديجيتال امروز، توسعه فناوري‌هاي ارتباطي و اطلاعاتي باعث ايجاد تأثيراتي عميق و غير قابل انکار بر زندگي افراد جامعه شده است. 

اينترنت يکي از بزرگ‎ترين ابزار کاربردي با پيش‎زمينه ارتباطات و رسانه است و هدف اصلي آن، افزايش و تسريع اطلاعات و ارتباطات مي‎باشد؛ بطوري که توانسته است تحولاتي اساسي در ساختارهاي اجتماعي، فرهنگي، اقتصادي و سياسي جامعه ايجاد کند. ولي به مرور زمان و بتدريج، اين منفعت مطلوب از اينترنت مورد تحريف قرار گرفته و کارآيي آن تغييرات چشم‎گيري را به خود ديده است. حتي مي‎توان ادعا نمود که فضاي سايبري به ميدان جنگي جديد تبديل شده که تهديدي نو به فهرست تهديدات متعارف پيش روي جهان امروز اضافه کرده است. بستر تأثيرات اين تهديد از مرزهاي جغرافيايي و سياسي فراتر رفته که نکات ضمني آن در حوزه امنيت ملي کشورها بسيار مهم است. 

بسياري از سايت‎ها سلامت رواني جامعه و خانواده‎ها را به خطر مي‎اندازد و تعداد زيادي نيز کلاهبرداري و فسادهاي مالي و نيز فسادهاي اخلاقي و سياسي و ديني به دنبال دارد. همچنين دسته زيادي از سايت‎ها که نوعاً در عناوين زيبايي نيز طراحي شده‎اند، فتنه‎آفرينند که در اين ميان مي‎توان به بعضي از سايت‎هايي که به اختلافات قوميتي دامن مي‎زنند، اشاره نمود. برخي از اين سايت‎ها تحت عنوان ايجاد کمپين‌هاي حمايت از زبان مادري از احساسات هموطنان سوء‌ استفاده مي‌کنند. عنوان کار، عنوان زيبايي است، اما در بطن کار، مسائلي پيش مي‎آيد و حرف‌هايي زده مي‌شود که واکنش‌ بعضي اقوام ديگر را به دنبال دارد و به تبع آن يک دعواي قوميتي مطرح ايجاد مي‎کند. 

بر اين اساس، خصوصيت و ويژگي اينترنت و سهولت انتشار مطالب و اطلاعات و علاوه بر آن، راحتي دستيابي به انواع مختلف اطلاعات در وب؛ اعم از متن، صوت، تصوير و داده‎هاي گرافيکي متنوع، به اندازه‎اي شدت يافته است که در برخي موارد اطلاعات حاوي مطالب مخرب و زيانباري نيز در وب منتشر مي‎شود که زمينه سوء استفاده‎هاي مختلف را فراهم آورده است. 

هرزه‎نگاري‎هاي جنسي؛ بخصوص در زمينه سوء استفاده از کودکان، ترويج خشونت و فساد، خريد و فروش مواد مخدر و زيانبار، اشاعه اطلاعات خصوصي افراد و سازمان‎ها، استفاده از اطلاعات وب در جهت اهداف تروريستي و موارد مشابه، ضرورت کنترل محتواي وب را ناگزير ساخته است، ولي اين کنترل و نظارت بر انتشار اطلاعات در جوامع مختلف و بر حسب خط مشي‎هاي سياسي و فرهنگي هر جامعه‎اي نمودهاي متفاوتي داشته است. سياست جمهوري اسلامي ايران بر آن است که «فيلترينگ» به عنوان اصلي‎ترين راه اعمال محدوديت دسترسي کاربران نسبت به سايت‎هاي انحرافي و مخالف با موازين و مباني اسلامي شمرده مي‎شود. 

اعمال فيلترينگ از ناحيه حکومت بر پايه ملاک‌هايي چون خلاف هنجارهاي جامعه بودن، خلاف شؤونات اسلامي بودن، تهديدبودن براي امنيت ملي صورت مي‎گيرد. از نظر نويسندگان، اعمال فيلترينگ در فضاي مجازي واجب است و دامنه وجوب تکليفي آن شامل تمام سايت‎هايي مي‎شود که به سلامت روحي و رواني افراد جامعه و به امنيت ملي کشور لطمه وارد مي‌کند و در يک سخن، بر خلاف مقتضاي شريعت اسلام شمرده مي‎شود. 

پژوهش حاضر در صدد آن است که مباني فقهي وجوب اعمال فيلترينگ را نسبت به سايت‎هاي انحرافي و بر خلاف احکام اسلامي، مورد بررسي قرار دهد و حکم تکليفي وجوب اعمال فيلترينگ را در مورد اين دسته از سايت‎ها اثبات نمايند. قبل از تبيين ادله وجوب اعمال فيلترينگ، لازم است واژگاني چون فضاي مجازي، اينترنت و فيلترينگ توضيح داده شوند.

1. فضاي مجازي


در رابطه با تبيين فضاي مجازي، تعاريف مختلفي ارائه شده است. به نظر مي‎رسد تعريف جامع و کامل از فضاي مجازي و سايبري اين تعريف باشد: «فضاي مجازي، محيط الکترونيکي واقعي است که ارتباطات انساني به شيوه‎اي سريع و واقعي، فراتر از مرزهاي جغرافيايي و با ابزار خاص خود، در آن زنده و مستقيم روي مي‎دهد» (عباسي و مرادي، 1394، ش81، ص44).

قيد واقعي، مانع از آن است که تصور شود مجازي‎بودن اين فضا به معناي غير واقعي‎بودن آن است؛ چراکه در اين فضا نيز همان ويژگي‎هاي تعاملات انساني در دنياي خارج همچون مسؤوليت وجود دارد. ضمن اينکه فضاي سايبر در واقع يک محيطي است که ارتباطات در آن انجام مي‎شود، نه صرف مجموعه‎اي از ارتباطات. از سوي ديگر، اگرچه ممکن است اين ارتباطات در همه شرايط آنلاين نباشند، ولي زنده و واقعي و مستقيم هستند. ازاين‎رو، تأثير و تأثر بالايي در اين روابط رخ مي‎دهد (همان).

واژه «سايبر» به فناوري رايانه و الکترونيک‎محور اشاره دارد. فضاي سايبر نيز يک قلمرو عملياتي تنظيم‎شده به وسيله استفاده از علم الکترونيک است تا اطلاعات را از طريق سيستم‎هاي به‎هم‎پيوسته و زيرساخت‎هاي مرتبط با آن مورد بهره‎برداري قرار دهد (همان).

فضاي مجازي را مي‎توان براي توصيف تمام انواع منابع اطلاعاتي موجودشده از طريق شبکه‎هاي رايانه‎اي بکار برد. در حقيقت فضاي مجازي نوع متفاوتي از واقعيت مجازي و ديجيتالي است که توسط شبکه‎هاي رايانه‎اي هم‎پيوند تأمين مي‎شود که با اندکي مسامحه مي‎توان آن را مترادف با شبکه جهاني اينترنت دانست (ايزدي‎فرد و حسين‎نژاد، 1395، ص33).

2. اينترنت

اينترنت، شبكه‎اى از شبكه‎هاى كامپيوترى است كه زيرساخت سراسرى شبكه‎اى بسيار وسيعى را تشكيل مى‎دهد. اينترنت ميليون‎ها كامپيوتر را به يكديگر ارتباط مى‎دهد و به اين ترتيب شبكه‎اى را مى‎سازد كه به وسيله آن هر كامپيوترى كه به اينترنت متصل باشد، مى‎تواند با ساير كامپيوترهاى متصل به اينترنت ارتباط برقرار كند. به عبارتى ديگر، اينترنت عبارت است از ميليون‎ها كاربر كامپيوتر كه توسط خطوط تلفن و يا ساير خطوط يا روش‎هاى ارتباطى با يكديگر متصل هستند (گروه تأليف و ترجمه بنيادICDL  جمهورى اسلامى ايران، 1390، ص16).

اينترنت موجب دسترسي آسان و سريع به حجم عظيمي از اطلاعات در کوتاه‎ترين زمان ممکن گرديده و هر روز در حال گسترش و توسعه مي‎باشد؛ بطوري که امروزه مانند اشعه‎اي نور خود را بر پنچ قاره جهان افکنده و دنياي شگفت‎انگيزي را بوجود آورده که با ورود در آن مي‎توان مطالب فراواني در شبکه‎ها و پايگاه آموخته و علاوه بر آن مي‎توان به تمامي موضوعات موجود و قابل بررسي در جهان دست يافت (ايزدي‎فرد و حسين‎نژاد، 1395، ص33).

3. فيلترينگ


چنانچه گذشت، فضاي سايبر داراي تأثيرات گوناگون بر جوامع انساني در فضاي حقيقي است که در قالب مزايا و معايبي در جامعه جلوه­گر خواهد بود. اين فضا متشکل از فرصت­ها، مزايا و در مقابل آن، آسيب­ها و تهديدات متعددي مي­باشد که پيش روي کاربران، گروه­ها، جامعه، حکومت و دولت­ها است. بر اين اساس، فضاي مجازي يک تيغه دولبه است و فرصت‎هاي زيادي را به همراه دارد، ولي اگر مديريت نشود ممکن است آسيب‎ها و تهديدهايش بر فرصت‎هايي که مي‎سازد، غلبه کند. لذا اگر ملاحظات کافي از لحاظ ايمني و امنيت ارائه شود، قطعاً مي‎تواند بهره‎ور و فرصت‎آفرين باشد. اعمال فيلترينگ مي‎تواند به عنوان يکي از راه‎هاي مهم در تحقق اين امنيت شمرده شود. 

فيلترينگ عدم دسترسي به محتواي مجرمانه بر اساس قانون جرايم رايانه‌اي است. فيلتر يا پروکسي (proxy) معمولاً به عنوان بخشي از «ديوار آتش» سرويس‌دهندگان اينترنت مورد استفاده قرار مي‌گيرد و نحوه کار آن به اين صورت است که وقتي کاربر مي‎خواهد در يک شبکه محلي به يک سرويس‌دهنده اينترنت دسترسي داشته باشد، يک درخواست از کامپيوتر به سرويس‌دهنده پروکسي مي‌فرستد. سپس سرويس‌دهندهپروکسي اطلاعات را از سرويس‌دهنده اينترنت به کامپيوتر درون‎شبکه داخلي مي‌فرستد و به صورت دقيق‌تر پروکسي بسته‌هاي اطلاعات؛ يعني اطلاعات در حال عبور از شبکه را مورد کنترل و بررسي قرار مي‌دهد (اطلاعات در حال عبور شاملIP فرستنده و دريافت‌کننده همچنين پروتکل مورد استفاده براي ارسال بسته‌هاي اطلاعاتي و مواردي از اين قبيل است) و مي‌تواند انتقال بسته‌هاي مشخص از اينترنت به شبکه داخلي و برعکس را مسدود کند.  

فيلترينگ اينترنت در ايران عبارت است از اعمال سانسور، محدوديت و نظارت ساختاريافته و هدفدار بر دسترسي به محتواي وبگاه‌ها و استفاده از خدمات اينترنتي براي کاربران ايراني. فيلترينگ در ايران بر اساس قوانين مصوب در مجلس شوراي اسلامي اعمال مي‌گردد و طيف گسترده‌اي از وبگاه‌هاي اينترنتي، از پورنوگرافي گرفته تا سياسي را در بر مي‌گيرد.

مصاديق محتواي مجرمانه که به عنوان موضوع ماده 21 قانون جرايم رايانه‎اي مصوب 1388 (1)  شمرده مي‎شود و نسبت به آنها فيلترينگ اعمال مي شود، فهرست بلندبالا و گسترده­‌اي را شامل مي‌­شود که هر کدام در قوانين مختلف به صورت پراکنده ذکر شده است که از جمله آنها مي‎توان به موارد ذيل اشاره نمود:

1. محتوا عليه عفت و اخلاق عمومي؛ جرايمي نظير اشاعة فحشا و منکر، استفادة ابزاري از زنان، راه‌اندازي سايت­‌هاي همسريابي بدون مجوز، تسهيل، تحريك، تشويق، ترغيب، تهديد يا تطميع افراد به دستيابي به محتويات مستهجن و مبتذل و مواردي نظير اينها.

2. محتوا عليه مقدسات اسلامي؛ مانند اهانت به دين مبين اسلام و مقدسات آن.

3. محتوا عليه امنيت و آسايش عمومي؛ مانند تشكيل جمعيت، دسته، گروه در فضاي مجازي (سايبر) با هدف برهم زدن امنيت كشور، تهديد به بمب‎گذاري، تحريک يا اغواي مردم به جنگ يا کشتار يکديگر، انتشار اسرار محرمانه نيروهاي مسلح و نظاير اينها.

4. محتوا عليه مقامات و نهادهاي دولتي و عمومي؛ مانند افترا و نشر اکاذيب نسبت به مقامات و نهادها و غيره.

5. محتوايي که براي ارتکاب جرايم رايانه‌اي بکار مي‌رود؛ همچون انتشار يا توزيع و دردسترس‎قراردادن يا معامله داده‌ها يا نرم‌­افزارهايي كه صرفاً براي ارتكاب جرايم رايانه‌اي بكار مي‌رود و جعل پايگاه‌هاي اينترنتي بانک‌ها، سازمان‌ها و نهادهاي دولتي و عمومي.

6. محتوايي که تحريک، ترغيب يا دعوت به ارتکاب جرم مي‌کند؛ مانند تبليغ و ترويج مصرف مواد مخدر، مواد روان‌گردان و سيگار.

7. محتواي مجرمانه مربوط به امور سمعي و بصري و مالکيت معنوي؛ نظير عرضه تجاري آثار سمعي و بصري بدون مجوز وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي و تشويق و ترغيب به نقض حقوق مالکيت معنوي.

8. محتواي مجرمانه مرتبط با انتخابات رياست جمهوري، مجلس شوراي اسلامي و مجلس خبرگان رهبري؛ مانند درج محتواي تبليغاتي نامزدهاي انتخاباتي خارج از مدت زمان مقررشده براي فعاليت انتخاباتي و مواردي مانند آن (سايت رسمي کارگروه تعيين مصاديق محتواي مجرمانه: http://internet.ir).



------------------------
1- ماده 21 قانون جرايم رايانه‎اي عبارت است از: «ارائه‎دهندگان خدمات دسترسي موظفند طبق ضوابط فني و فهرست مقرر از سوي کارگروه (کميته) تعيين مصاديق موضوع ماده ذيل محتواي مجرمانه كه در چهارچوب قانون تنظيم شده است؛ اعم از محتواي ناشي از جرايم رايانه‌‎اي و محتوايي که براي ارتکاب جرايم رايانه‎اي بکار مي‌رود را پالايش (فيتلر) کنند.

در صورتي که عمداً از پالايش (فيلتر) محتواي مجرمانه خودداري کنند، منحل خواهند شد و چنانچه از روي بي احتياطي و بي مبالاتي زمينه دسترسي به محتواي غير قانوني را فراهم آورند، در مرتبه نخست به جزاي نقدي از بيست ميليون ( 20,000,000 ) ريال تا يکصد ميليون ( 100,000,000 ) ريال و در مرتبه دوم به جزاي نقدي از يکصد ميليون ( 100,000,000 ) ريال تا يک ميليارد ( 1,000,0000,000 ) ريال و در مرتبه سوم به يک تا سه سال تعطيلي موقت محکوم خواهند شد».




نويسندگان: 
- سيدمجتبي حسين‎نژاد- استاديار گروه فقه و حقوق اسلامي مؤسسه آموزش عالي پارسا ـ  بابلسر: mojtabahoseinnezhad4@gmail.com
- حميدرضا منيري ‎حمزه‎کلايي- استاديار گروه معارف اسلامي دانشگاه مازندران: hamidrezamoniri@yahoo.com.



مشاوره حقوقی رایگان