بسم الله
 
EN

بازدیدها: 118

نگاهي تازه به فرايند مطالعه و پژوهش در فقه اسلام- قسمت اول

  1397/1/14
خلاصه: علوم و معارف اسلامى از جمله فقه؛ مجموعه‏ اى از اطلاعات ارزش‏مند و كارآمد براى نظام زندگى فردى و اجتماعى انسان‏هاست كه به دليل درهم ريختگى و عدم انسجام اين اطلاعات، استفاده ‏ى از آنها دشوار و در مواردى ناممكن شده است، به خصوص كه مدام در حال افزايش است اين مقاله ابتدا به بيان اهميت و ضرورت سازماندهى علوم اسلامى اشاره دارد ......

علوم و معارف اسلامى از جمله فقه؛ مجموعه‏اى از اطلاعات ارزش‏مند و كارآمد براى نظام زندگى فردى و اجتماعى انسان‏هاست كه به دليل درهم ريختگى و عدم انسجام اين اطلاعات، استفاده‏ ى از آنها دشوار و در مواردى ناممكن شده است، به خصوص كه مدام در حال افزايش است اين مقاله ابتدا به بيان اهميت و ضرورت سازماندهى علوم اسلامى اشاره دارد و با بررسى وضعيت اطلاع‏ رسانى در علوم اسلامى لزوم برنامه‏ ريزى روش‏مند در اطلاع ‏رسانى فقه اسلامى را به ويژه با بهره ‏گيرى از رايانه، مورد بحث قرار داده و تهيه و تدوين اصطلاح ‏نامه فقه را به عنوان بهترين روش برگزيده است.

آن گاه با بيان كارآمد نبودن جستجوى لفظى در برنامه نرم ‏افزارى علوم اسلامى طرّاحى و تدوين .Thesaurus. تزاروس فقه (اصطلاح ‏نامه فقه) را حتمى تلقى كرده است.

و با اشاره به تاريخچه‏ ى اصطلاح‏ نامه ‏نگارى، اصطلاح ‏نامه در زمينه‏ ى علوم اسلامى و علم فقه را كارى بديع و بى‏ سابقه معرفى مى‏كند.

و سپس به اهميت مكتب فقهى اسلام و مسئوليت حوزه‏ ها در شرايط جديد و لزوم بهره ‏گيرى از رايانه در پژوهش به عنوان ابزارى كارآمد، به ديگربار ضرورت تدوين اصطلاح‏ نامه فقه را به عنوان زبان منطقى برنامه‏ هاى نرم ‏افزارى در معارف فقهى ياد كرده است.

در پايان، مباحث تخصصى مربوط به ساخت اصطلاح ‏نامه فقه را بر اساس اصول و ضوابط شناخته شده‏ ى جهانى با ارايه ‏ى نمونه‏ ها و مثال‏ هايى از اصطلاحات، مفاهيم و موضوعات فقهى، اصولى و علوم قرآنى در حدّ گنجايش مقاله به صورت گذرا، پيش كشيده است و با بيان بخشى از فوائد و ويژه‏گى‏ هاى اصطلاح‏ نامه فقه بر اهميت و حساسيّت اصطلاح‏ نامه فقه در عرصه‏ هاى مختلف پژوهشى تأكيد نموده است.

مقدمه: (اهميت سازماندهى علوم اسلامى)


همه دست اندركاران علوم و معارف اسلامى دريافته‏ اند كه آموزش و پژوهش و تأليف و تبليغ علوم اسلامى نياز جدى به باز بينى راه كارهاى موجود و انتخاب راه نوينى براى هم گام شدن با دانش روز دارد.

پژوهش‏گران، استادان، دل سوزان و فرهيختگان، از به هم ريختگى و نابه سامانى در امر چينش اطلاعات و رشد نايافتگى اين حوزه سخت رنج مى‏كشند. اين كه استادى در دانش‏گاه يا حوزه و يا دانش‏جويى و طلبه ‏اى براى دست يافتن به اطلاعات مورد نياز خويش ناچار است ساعت‏ها و گاه روزها وقت صرف نمايد و گاهى هم از رسيدن به مطلوب ناكام مى‏ ماند، حاكى از اين است كه بخش درخور توجهى از عمر گران بهاى اين عزيزان به هدر مى‏ رود تا ابتدايى‏ ترين ابزار كار خود را به دست آورند.

در حقيقت مى‏ توان گفت يك حالت گيجى در سر راه هر پژوهش‏گرى وجود دارد كه رقم قابل توجهى از زحمت‏هاى وى را به صورتى ناپيدا در خود هضم مى‏كند. وقتى كه يك محقق مى ‏داند اطلاعات مورد نيازش در همان منابع در دسترس وى وجود دارد ولى پيدا كردن آن‏ها هم وقت زيادى به خود اختصاص مى‏دهد و هم سختى حاصل از اين كار به صورت مانعى سر راهش خود نمايى مى‏ كند، بخش قابل ملاحظه‏ اى از نيروى وى را تحليل مى‏برد و سنگينى آن تا پايان راه با او خواهد بود.

در حالى كه شايد همان اطلاعاتى كه او در پى آن است و مى‏خواهد بدان دست پيدا كند، يا حتى بالاتر، به وسيله ابزارهاى امروزى و پيش رفته، در كم‏ترين فرصت ممكن او را در برابر انبوهى از اطلاعات قرار مى‏دهد.

دريغ اين كه اينك كتاب‏خانه‏ هاى بزرگ فرهنگ اسلامى هم چون انبارى نامنظم و درهم ريخته ‏است و توان تغذيه كافى و به موقع تشنگان زلال كوثر زلال وحى را ندارد، زنگ خطرى است كه در گوش همه علاقه‏ مندان فرهنگ اسلامى به صدا در آمده است و بار سنگين مسئوليتى بزرگ را بر دوش پاسداران مرزهاى عقيدتى - فكرى و حقوقى و اخلاقى مى‏ نهد.

از پس اين دريغ، آرزو اين است كه بتوانيم اين دانش ارزشمند و ميراث گران‏ سنگ پيشينيان را از چنبره كهنگى آزاد نماييم و با ابزار روز و دانش نوين و كار آمد درهم آميزيم. باشد كه در آينده نزديك اين امر تحقق پيدا كند و نسيم اميدوار كننده‏ اى باشد بر دل‏هاى دردمندان دين، و پاس داشت دست آورد سال‏ها تلاش عالمان بزرگ اسلام.

بررسى وضعيت اطلاع‏رسانى در علوم اسلامى‏


در گذشته، مهم‏ترين و بهترين ابزار براى اطلاع ‏رسانى، ايجاد و تأسيس كتاب‏خانه ‏ها بود. وقتى كه نگاهى به روزها و سال‏هاى آغازين تمدن اسلامى مى‏كنيم، مى ‏بينيم پيش از اسلام هنوز هيچ فرهنگى به اين فكر نيفتاده بود كه چنين كار سترگى را در برنامه خويش قرار دهد. در يك بررسى اجمالى در مى‏يابيم كه تأسيس و گسترش كتاب‏خانه‏ ها در پهنه گيتى براى نخستين بار از ملت‏هاى شرقى به ويژه از سرزمين‏هاى اسلامى آغاز گرديده است. اين كه اين نوع نگرش در اروپا وجود نداشت، جاى ترديد ندارد.

براى نمونه، گفته مى‏شود در روزگارى كه اسپانيا به دست مسلمانان بود، كتاب‏خانه "الحاكم" اندلس بيش از600 هزار جلد كتاب داشت.

جاى اغراق نيست اگر بگوييم زمانى كه اطلاع رسانى و علوم وابسته به آن در سرزمين‏هاى اسلامى رواج پيدا كرده بود، هنوز غربى وجود نداشت و قاره امريكا ناشناخته بود، هنوز در اروپا علمى و درسى و كتابى وجود نداشت؛ و آن گاه كه كتاب‏خانه "الحاكم" توسط مسلمانان بر پا شد؛ تازه غربيان به خود آمدند و نقطه شروع ترجمه كتاب‏هاى عربى و اسلامى به زبان‏هاى اروپايى بود.

اگر به تاريخ دين جهانى اسلام بنگريم و آغاز نزول وحى را مد نظر قرار بدهيم، اسرار آن آغازه‏ى شكوهمند را براى اسلام و مسلمين در خواهيم يافت.

دين اسلام و پيروان آن به اين دليل احساس سرافرازى مى‏كنند، و اين افتخار را از آن خود كرده ‏اند كه خداوند در آغاز به پيامبرش دستور مى‏دهد: "اقرأ" و نيز در معجزه جاويد اين دين و كتاب خدا خداوند به "قلم" قسم ياد مى‏كند. و يا پيام‏آور اين دين آسمانى مى‏فرمايد: "مداد علما از خون شهدا برتر است".

ضرورت برنامه‏ ريزى روش‏مند در اطلاع ‏رسانى فقه اسلامى‏


آمار و ارقام نشان مى‏ دهد كه دامنه اطلاعات و اطلاع ‏رسانى به صورت فزاينده‏اى رو به گسترش است و ميان توانائى‏ هاى عادى انسان و جريان سريع پيدايش و مبادله مباحث و مسائل علمى توازن وجود ندارد.

متفكران و دانش‏مندان در برابر انبوهى از نظريه‏ ها و انديشه ‏هاى تازه قرار گرفته ‏اند كه انتخاب آن دل خواه نيست؛ تا چه رسد به اين كه مجالى براى طرح انديشه‏ ها و كار روى آن‏ها وجود داشته باشد.

بديهى است كه فقه اسلام و علوم وابسته به آن هم مستثناى از اين حركت نيست؛ به خصوص كه گاهى اين معارف با حوزه ‏هاى ديگر دانش روز، گره مى‏خورد. اين عدم توازن در زمينه اطلاعات و پراكندگى آن سبب افت بازدهى مى‏شود؛ از اين رو، براى كار آمد كردن آن‏ها بايد سياستى اتخاذ شود تا در شعاع برنامه‏ اى هماهنگ و به شكلى همگن در جهتى واحد قرار گيرند.

اجراى طرح نمايه بردارى، چكيده نويسى، گزيده اطلاعات و تهيه مقالات تخصصى مى‏ تواند گامى باشد براى حل اين مشكل و صرفه‏ جويى در وقت و بهره‏ گيرى حداكثر از آن.

تدوين اصطلاح‏نامه فقه بهترين روش‏


رسالت علم اطلاع ‏رسانى به عنوان علمى كاربردى اين است كه اطلاعات را به روش پسنديده و حساب شده به جوينده آن مى ‏رساند. و راه كارهاى اين دانش عمدتاً موفق و كار ساز بوده است.

در اين دانش، اصطلاح‏نامه (تزاروس=Thesaurus) يكى از بهترين راه‏ها براى نظام دادن به اطلاعات پراكنده ‏اى است كه در متون و منابع و يا در قالب چكيده‏ ها و... قرار گرفته ‏اند. تهيه اصطلاح ‏نامه مؤثرترين شيوه براى بهره بردارى بهتر و جلوگيرى از هدر رفت وقت دانش پژوهان است و سپردن آن به كامپيوتر كارآيى بسيار بالايى براى جويندگان ايجاد مى‏كند.

به همين خاطر، سازمان‏هاى بزرگ جهانى مانند "يونسكو" و هم چنين مراكز پژوهشى بزرگ براى علوم مختلف اصطلاح‏ نامه‏ هايى را تهيه كرده ‏اند و تقريباً همه اطلاعات همان دانش در چنگ آنان قرار دارد.

امروزه در كتاب‏خانه ‏هاى معتبر و در شيوه‏ هاى پژوهشى، اين روش - گردآورى جامع اطلاعات و دادن آن به كامپيوتر جا افتاده است و محققان درصد بسيار كمى از وقت خود را صرف به دست آوردن مطالب و اطلاعات موجود مى ‏نمايند.

هر پژوهش‏گرى مى‏تواند اطلاعات مورد نياز خود را به صورت دسته‏ بندى شده و گويا در كم‏ترين فرصت به دست آورد. او با استفاده از برنامه نرم‏افزارى به اختيار خود مى‏تواند موضوع و يا مسائل مورد نظرش را از مأخذ و منابع موجود انتخاب نمايد. اين كار بسته به نوع برنامه و قابليت‏هاى برنامه نرم‏ افزارى، قابل گسترش و ريز شدن در موضوعات است. ممكن است محقق متن‏هاى مورد نياز خود را بر اساس موضوعات از قبل تعيين شده از صفحه نمايش رايانه مطالعه، و يا ياداشت بردارى نمايد و حتى نظرات خود را نيز اضافه كند.

اين امكان، در صورتى درست محقَق خواهد شد كه موضوع نگارىِ كامل و جامعى به عنوان يك راهكار اساسى در منابع فقه اسلامى صورت گيرد. و هنوز در حوزه علوم و معارف اسلامى اين برنامه دقيق و عمده، به صورت همه جانبه، انجام نيافته، مانده است.

و ما نيز چاره ‏اى نداريم مگر اين كه خود را با آهنگ رشدى كه جهان در اين زمينه به خود گرفته سازگار كنيم و هم چنين داشته ‏هاى خودمان را با استفاده از روش‏هاى تجربه شده، سازمان بدهيم تا بدانيم اندوخته‏ هاى ما چيست؟ و براى پاسخ‏گويى به شبهات چه مقدار كار كرده‏ايم و بخش‏هايى هم كه از نظر بحث و بررسى متوّرم شده كدام است؟ و مسائل و موضوعاتى را كه نياز به پژوهش و كار مجدّد دارد، شناسايى نماييم.

ناكار آمدى جست‏وجوى لفظى و لزوم طراحى شيوه‏اى ديگر


اين مشكل، با تهيه تعدادى رايانه و حروف چينى متن‏هاى كتاب‏ها و منابع كه بر اساس جست ‏وجوى لفظى طراحى شده ‏اند - كه امروزه يك نرم‏ افزار بسيار ساده و پيش پا افتاده است - قابل حل نخواهد بود.

جست ‏وجوى لفظى متن هر اندازه به طور هوش‏مند طراحى شود. امكان دست‏رسى به موضوعات واقعى و جامع موجود در متون را فراهم نمى‏كند، يعنى جامعيت و مانعيت در دست‏رسى به اطلاعات را نخواهد داشت.

براى اين كه چه بسا لفظى در متن تكرار مى‏شود كه به عنوان يك واژه محاوره‏ اى و يا نوشتارى به كار رفته است و پيام مهمى را ارائه نمى‏ كند. و موضوع خاصى را بيان نمى‏ نمايد، و چه بسا موضوعات و مطالبى در متن ارائه شده باشند كه الفاظ و عبارات ظاهرى متن آن‏ها را القا نمى‏ كند و بايد توسط موضوع نگاران مسلّط و آگاه، محتواى متن در شكل يك موضوع - اصطلاح يا كليد واژه - نمايانده شده و ثبت گردد.

موضوع نگارى در فقه اسلامى - و طراحى نظامى كارآ براى بهره بردارى از آن چه سلف صالح ما انجام داده‏اند، زيربنائى ‏ترين و اولين پايه است - براى بررسى مجدد و اظهار نظرهاى نو و ديدگاه هاى به روز در مقابل مسائل و شبهات نو به نو.

در اين عرصه نيز براى پرهيز از كارهاى فصلى و روزمرّه و آينده‏ نگرى نشده، بايد از اعمال سليقه‏ هاى تجربه نشده صرف نظر كنيم و آن چه را كه در جهان به تجربه رسيده و نتيجه آن نزد همگان موّفق و پذيرفته شده به حساب مى‏آيد، اخذ نماييم. تا حداقلِ خطا و بازگشتِ مجدّد را داشته باشيم. و هيچ دليلى وجود ندارد كه همه چيز را مجدداً، خود آزمايش كنيم.

در امر موضوع نگارى و سامان دهى درست موضوعات در علوم اسلامى و علوم وابسته به آن بايد تدوين "تزاروس" را نام برد كه در علوم مختلف به ويژه علوم تجربى در ويرايش‏هاى مختلفى انجام يافته و در مراكز اطلاع‏رسانى، پذيرفته شده و سودمندى آن در جهان تجربه شده است. 

رسالت اطلاع ‏رسانان حوزوى‏


از بركت انقلاب مبارك اسلامى، دست اندر كاران علوم حوزوى و ساير مراكز دينى در سال‏هاى اخير با درك اين فرصت‏ها گام ‏هايى براى اطلاع‏رسانى از معارف اسلامى برداشته ‏اند؛ ولى يكى از معضلات و انحراف‏هاى عمده در اين عرصه اين بوده است كه برخى از آنان از نظام‏هاى تجربه شده و استاندارد اطلاع‏ رسانى بهره ‏اى نبرده ‏اند و به شيوه‏ هاى سنتى و سليقه ‏اى تجربه نشده دست زده ‏اند - كه قطعاً عملكرد آنان نه در بهينه‏ سازى معارف اسلامى موجود مؤثّر است و نه قادر به هم گامى با روند رو به رشد اطلاعات و معارف اسلامى هستند، علاوه بر اين‏ها در بازيابى اطلاعات ذخيره شده، محققان را به خاطر ريزش و كاهش اطلاعات مطلوب رنج مى‏دهند.

اينان از اطلاع ‏رسانى فقط قسمت سخت ‏افزارى آن را به عنوان اصل و پايه پذيرفته ‏اند؛ ولى تهيه نرم‏ افزار نظام ‏مند و مؤثر بر روند اطلاع ‏رسانى كار آمد و به روز را امرى سهل و آسان انگاشته ‏اند؛ به همين دليل است كه آن را فنى و پيچيده مى‏دانند ولى اين را نه!

اميد است تا دير نشده روزى فرا رسد كه همه بخش‏هاى اطلاع‏رسانى اسلامى به سمت هم‏آهنگى و هم‏كارى گام بر دارند و با توجه به تجربه ديگران روش صحيحى را در اطلاع‏رسانى علوم و معارف اسلامى بر گزينند.

به نظر مى‏رسد تنظيم موضوعات و مصطلحات فقهاى اسلام كه در متون و منابع فقهى به كار رفته، از ضرورى ‏ترين مقدمات اين هم‏آهنگى و هم‏كارى است؛ به خصوص در علوم حوزوى و اصولاً علوم حقيقى اعتبارى، كه تنوع تعابير و اصطلاحات، فوق ‏العاده زياد است.

زبان محاوره ‏اى اهل هر فن، همان اصطلاحاتى است كه به كار مى‏برند و بايد اين زبان به دقت شناخته و عرضه شود؛ مثلاً در فلسفه مى‏بينيم دانش‏مندان و فلاسفه "وجود" را به حدود100 تعبير ديگر استعمال كرده ‏اند و يا در اصول فقه براى "اصول عملى" 10 تعبير هم معنى را به كار گرفته ‏اند. و " امارات" و "ادله شرعى" را در قالب 9 واژه ديگر تعبير كرده‏ اند و هم چنين در علوم قرآنى تعدّد و تنوع تعابير فراوانى مشاهده مى‏شود، مانند: "اسباب نزول" كه تاكنون يازده اصطلاح مترادف و "نزول تدريجى" هفت مترادف در منابع براى آن بدست آمده است.

اين تنوع عبارت در تنظيم و طبقه ‏بندى اطلاعات و اطلاع ‏رسانى در سطح منابع مختلف به خصوص هنگامى كه به صورت اطلاعات رايانه ‏اى در آيد بسيار مشكل آفرين است. و حتماً بايد توسط كارشناسان، نوع رابطه ميان اين عبارات و اصطلاحات، در فهرستى منظم شناسايى و تعريف شود كه يكى از فوائد اصطلاح ‏نامه نگارى همين امر است.

اصطلاح ‏نامه به زبان فارسى‏


تا سال1374 اصطلاح‏ نامه ‏اى به زبان فارسى تدوين نشده است، مگر 3 مورد ترجمه.

در سال1374 اصطلاح‏ نامه اصفا، شوراى علمى اصطلاح‏ نامه، سازمان مدارك فرهنگى انقلاب اسلامى، در مقوله‏ هاى فرهنگى، آموزش و پرورش، ارتباطات، اقتصاد، جامعه ‏شناسى، روان ‏شناسى، كتاب‏دارى و اطلاع ‏رسانى انجام داده كه در ويرايش دوم اضافاتى هم داشت.

در بهار1375 مركز اطلاعات و مدارك علمى ايران "اصطلاح‏نامه اسپانيز" (SPINES) را با عنوان اصطلاح‏نامه نما (نظام مبادله اطلاعات علمى - فنى) منتشر كرد و ويرايش دوم آن در سال1377 انتشار يافت.

اصطلاح ‏نامه در زمينه علوم اسلامى‏


در بسيارى از علوم تجربى و انسانى، اصطلاح ‏نامه ‏هايى تهيه شده است و گاه چند ويرايش نيز روى آن‏ها صورت گرفته است؛ ولى در زمينه علوم اسلامى تدوين اصطلاح ‏نامه در مركز مطالعات و تحقيقات اسلامى از سال1373 آغاز گرديد و شالوده آن ريخته شد. از آن جا كه نوع كار اين علوم با ديگر رشته ‏ها تفاوت دارد، از ويژگى خاصى هم بر خوردار است و به طور طبيعى دشوارى اين كار آن هنگام نمودار گرديد كه بايد سياست گزارى همه جانبه و كاملى صورت مى‏ گرفت و ارزيابى درستى از آن تهيه مى‏ شد و نيز به خدمت گرفتن نيروى كار آمد و مناسب از آن مقدماتى بود كه بايد پشت سر گذاشته مى‏شد. 

افزون بر اين، بايد همه اين مراحل با توجه به برنامه ‏ها و استانداردهاى جهانى و هم آهنگ و سازگار با آن شكل مى‏گرفت؛ بنا بر اين، در آغاز جزوه‏ اى درباره مبانى اصطلاح ‏نامه علوم اسلامى تهيه شد كه طى آن قالب اين كار و سياست گزارى عمده آن طراحى گرديد و مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامى براى نخستين بار در سال1375 آن را چاپ و منتشر كرد، كارى كه هيچ كس تا آن زمان انجام نداده بود.

در سال1374 اجلاس جهانى كتاب‏داران و اطلاع ‏رسانان مسلمان در ايران برگزار شد. در آن اجلاس طى مقاله‏اى اصطلاح ‏نامه علوم اسلامى معرفى شد كه مورد توجه قرار گرفت و معلوم شد اين كار را تا كنون كسى انجام نداده است.

به دنبال آن، برنامه نرم ‏افزارى كاربرى اصطلاح ‏نامه در متون و منابع مختلف اسلامى و تشكيل بانك‏هاى اطلاعاتى در حوزه ‏هاى نه گانه اصطلاح ‏نامه علوم اسلامى نوشته شده و دوران آزمايشى آن هنوز به پايان نرسيده است تا بستر بهره‏ ورى علوم اسلامى گسترش يابد و محققان و عالمان و انديش‏مندان با استفاده از نظام واره اصطلاح ‏نامه‏ ها بتوانند در هر سطح از رده‏ هاى اصلى و فرعى (اعم و اخص) اطلاعات و مطالب مورد نياز خود را از متونى كه تايپ شده باشد در كامپيوتر با سرعت و دقت به دست آورند.

از شخصيت‏ها و مراكز متعددى نقد و نظرهاى مفيدى رسيده است. از مدير اطلاع ‏رسانى يونسكو تقدير نامه‏ اى ارسال شده است.

يكى از كارهاى جانبى و مفيدى كه در عمل محقّق شده است، مستندات اصطلاحات است كه به زودى به عنوان فرهنگ‏نامه در زمينه شاخه‏ هاى علوم اسلامى تقديم اهل تحقيق خواهد شد.






برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان