بسم الله
 
EN

بازدیدها: 45

امر به معروف و نهي از منكر و سياست جنايي- قسمت ششم (قسمت پاياني)

  1397/1/12
قسمت قبلي

3. ويژگي‌هاي منحصر به‌فرد امر‌ به‌ معروف‌ و‌ نهي‌ از‌ منكر‌ در سياست جنايي اسلام

با توجه به مجموع آن چه تاكنون پيرامون آموزه امر به معروف و نهي از منكر گفته شد و با توجه به كليت مباحثي كه در سياست جنايي مطرح مي‌شود‌، مي‌توان ويژگي‌هاي منحصر به فرد اين آموزه را به شرح زير تبيين كرد:

3ـ1. كارآيي امربه معروف‌و نهي از منكر در تمامي مراحل شكل‌گيري عمل مجرمانه 

هر عمل مجرمانه خواه در مدت زماني كوتاه انجام گيرد يا به نتيجه رسيدن آن نيازمند زماني طولاني باشد‌، در فرايندي خاص شكل مي‌گيرد كه آن را «مسير» عمل مجرمانه مي‌نامند كه خود متشكل از اعمالي است كه به لحاظ حقوقي تمامي آن‌ها قابل مجازات نيست‌؛ به همين جهت گفته شده است كه حقوق جزا به افراد آماده شدن و فكر كردن دربارة‌ اعمال مجرمانه و حتي انجام برخي مقدمات كار را مي‌دهد. از اين نظر نمي‌توان از حقوق جزا انتظار پيش‌گيري ريشه‌اي از وقوع جرم را داشت. 

در ميان آموزه‌هاي سياست جنايي اسلام‌، برخي آموزه‌ها تنها مراحل پيش از وقوع جرم را پوشش مي‌دهد‌؛ مانند بسيج امكانات آموزشي و توان‌مند كردن نظام آموزش و پرورش‌، آموزش تربيت صحيح فرزندان و ... ‌؛‌ نظام بي‌همتاي تربيت اسلامي به قدري ظرافت‌ها و نكته سنجي‌ها را در تربيت صحيح فرزندان مورد توجه قرار داده است كه استخراج‌،  نظام‌مندي و آموزش آن‌ها به خانواده‌ها مي‌تواند سبب ايجاد تحولي عميق و همه جانبه در اجتماع گردد. با مطالعه يافته‌هاي جرم‌شناسي امروز مي‌توان عمق اثر بخشي برخي از توصيه‌هاي اسلام نظير محبت ورزي نسبت به فرزندان‌،‌ جدا سازي بستر خواب كودكان از والدين و ديگر فرزندان، تكريم فرزندان و لزوم آموزش آن‌ها را دريافت، گرچه اثرات توصيه‌هاي ديگر نظير تغذيه حلال در معرض پژوهش قرار نگرفته است‌.

برخي از آموزه‌هاي سياست جنايي اسلام تنها مرحله پس از وقوع جرم را شامل مي‌شود،‌ مانند تعقيب، محاكمه و مجازات مجرمين‌، و برخي ديگر تنها خاص زمان وقوع جرم مي‌باشد، مانند دفاع مشروع، اما در ميان همه آموزه‌ها، امر به معروف و نهي از منكر آموزه‌اي است كه تنها به يك مرحله خاص، اختصاص ندارد، بلكه سه مرحله ياد شده را پوشش مي‌دهد. 

تحليل نوشته‌هاي موجود در باب شرايط امر به معروف و نهي از منكر‌، حكايت از آن دارد كه برخي اين آموزه را به مرحله پس از وقوع جرم اختصاص مي‌دهند.  اما با توجه به توضيحاتي كه ارايه شد‌، جاي ترديد نيست كه اسلام همواره بر نوعي كنترل و نظارت اجتماعي غير رسمي و عمدتاً غير سركوب‌گر توجه دارد تا شخص در پرتوي اين مهم و به لحاظ نوع تعاملي كه با جامعه پيدا مي‌كند و نيز با توجه به نياز وي به اجتماع و حفظ جايگاه اجتماعي خويش، ‌دست از ارتكاب جرم يا تداوم و استمرار آن بردارد و با باز خورد منفي‌اي كه اجتماع به او مي‌دهد‌، از انجام عمل شوم خويش پشيمان گشته و تا حدي تاوان عمل خويش را بپردازد. 

بنابراين نمي‌‌توان گفت اين آموزه تنها خاص يك مرحله از وقوع جرم است‌.‌ از اين رو اگر نشانه‌هاي روشني بر وقوع جرم در آينده نزديك وجود داشت بايد مداخله كرد و البته نوع و مصداق امر به معروف و  نهي از منكر در اين مرحله با آن چه در مرحله وقوع يا پس از وقوع جرم رخ مي‌دهد متفاوت است.

3 ـ 2. امر به معرو ف و نهي از منكر‌، اصلاح گرايانه و سركوب‌گرايانه ‌

با توجه به آن چه در ويژگي نخست گذشت،  مي‌توان دريافت كه امر به معروف و نهي از منكر تنها نقش بازدارنده و پيش‌گيرانه ندارد، بلكه داراي نقش اصلاح گرايانه نيز هست‌؛ زيرا‌، هم چنان كه در مبحث كاركردها ملاحظه شد‌،‌ پيامد و نتيجه امر به معروف ونهي از منكر آگاهي بخشي و ايجاد بينش و بصيرت در افراد و متذكر شدن آن‌ها نسبت به رعايت هنجارها نيز هست‌. به بيان ديگر و با توجه به سه مرتبه قلبي‌، لساني‌ و يدي مي‌توان دريافت كه اين آموزه هر سه ساحت وجودي انسان يعني ساحت شناختي‌، عاطفي و رفتاري را تحت تأثير قرار مي‌دهد و  نه تنها مانع رفتار او مي‌شود بلكه باعث مي‌شود خود فرد قبح يا حسن عمل خويش را دريابد و نسبت به فعل يا ترك آن انگيزة لازم  را پيدا كند.

3 ـ 3. امر به معروف و نهي از منكر‌، آموزه‌اي عام و همگاني‌

با نگاهي اجمالي به آموزه‌هاي سياست جنايي اسلام مي‌توان دريافت كه مراجع اجرايي آموزه‌هاي سياست جنايي اسلام برحسب نوع آموزه‌ها متفاوت است‌؛ متولي برخي از آموزه‌ها تنها حكومت‌(قوه قضاييه و يا قوه مجريه‌) است‌ و‌ برخي ديگر تنها بر عهده فرد يا گروه‌هاي خاصي از اجتماع است‌؛ مثلاً دانشمندان يا ثروتمندان به لحاظ اين كه از علم و دانش يا ثروت بهره‌منداند بايستي در نشر علوم و معارف مفيد براي اجتماع يا كمك به مستمندان بكوشند و در اين زمينه مسئوليت دارند. برخي ديگر از آموزه‌ها تنها در محيط‌ها  و با محدوده روابط خاصي قابل اجرا است، مانند تأديب فرزند كه تنها در حوزه روابط خانوادگي متوجه والدين مي‌شود. اما امر به معروف و نهي از منكر نه به معناي بسيار كلي آن بلكه به معناي خاصي كه ارايه شد، وظيفه كليه افراد اجتماع است كه بهتر است شكل بروز و ظهور آن «جمعي» باشد‌. 

طبيعي است از جمله افراد اجتماع، دولت‌مردان و نخبگان جامعه‌اند و از اين نظر مانند ديگران موظف به اجراي اين آموزه‌اند. به اين لحاظ امر به معروف و نهي از منكر وظيفه‌اي عام و همگاني است كه محصول آن نظارت دائمي‌، فراگير‌، همه جانبه و هميشه قابل اجرا است كه نقش بسيار مهمي در مصونيت و سلامت اجتماع ايفا مي‌كند.

3 ـ 4. حاكميت اين آموزه ‌بر كليه روابط اجتماعي (دولت‌مردان‌ ـ‌ شهروندان‌)

جالب اين جا است كه اين آموزه نه تنها روابط شهروندان نسبت به يكديگر را پوشش مي‌دهد و هر يك از آن‌ها را در قبال ديگران مسئول و پاسخ‌گو مي‌داند بلكه مسئوليت شهروندان نسبت به دولت‌مردان و متصديان بخش‌هاي مختلف حكومت را نيز به رسميت مي‌شناسد‌. در حكومت اسلامي، از نظر سمت‌هاي اداري و حكومتي، مقامي بالاتر از مقام رهبري نيست، با  وجود اين‌، شهروندان موظف به نظارت بر كار رهبري و امر به معروف و نهي از منكر او ‌ـ‌ در حد توان خود ـ مي‌باشند كه از اين امر در روايات به «نصيحت به ائمه مسلمين» ياد شده است. البته با توجه به اين كه معمولاً دولت‌مردان  ]در عالي‌ترين فرض[ به لحاظ فشارهاي كاري، كم‌تر انتقادات را برمي‌تابند و نيز به لحاظ عدم آگاهي شهروندان نسبت به شكل بيان صحيح انتقادات‌، ضرروت دارد كه هم دولت‌مردان از سعه صدر لازم برخوردار باشند و هم شيوه‌هاي اصولي بيان انتقادات به شهروندان آموزش داده شود. اين مهم از جمله مسايلي است كه ضرورت تدوين اصول و برنامه‌هاي صحيح و مؤثر براي نهادينه كردن و آموزش امر به معروف و نهي از منكر به شهروندان را روشن مي‌سازد.

به هر حال‌، امر به معروف و نهي ازمنكر نوعي ساز و كار مراقبت اجتماعي از نهاد  حكومت است كه دستاورد آموزه‌هاي اسلام مي‌باشد و نمونه‌هاي آن به ويژه در صدر اسلام و دوران حكومت امام علي(ع) به چشم مي‌خورد‌؛ گر چه بعدها به لحاظ اين‌كه حكومت اسلامي از مسير صحيح خود منحرف شد اين امر نيز عمداً‌ به فراموشي‌ سپرده شد! 

3 ـ 5. فراگيري اين آموزه نسبت به عموم انحرافات و جرايم‌

امر به‌معروف ونهي ازمنكر آموزه‌اي نيست كه نسبت به يك انحراف يا جرم و گناه خاص مؤثر باشد‌، بلكه آموزه‌اي است كه در مقابل عموم انحرافات كارگشايي دارد و از اين جهت مي‌توان آن را نوعي تدبير يا برنامه عام دانست‌. در مقابل‌، در سياست جنايي اسلام‌، آموزه‌هايي يافت مي‌شود كه تنها نسبت به يك نوع انحراف يا جرم خاص‌، اثر اصلاحي و بازدارندگي دارد؛ مثلاً فراهم كردن موجبات ازدواج جوانان عمدتاً ناظر به پيش‌گيري از انحرافات جنسي است، يا مثلاً انفاق و ايثار مال خود به فقرا و مساكين بيش‌تر در جهت بازدارندگي مجرمان بالقوه از جرايم عليه اموال است‌؛ اما امر به معروف و نهي از منكر‌، به لحاظ عموميتي كه در «معروف»‌ و «منكر»‌ وجود دارد‌، داراي صفت بازدارندگي نسبت به همه انحرافات و جرايم مي‌باشد. 

البته برخي ديگر از آموزه‌هاي جنايي اسلام نيز داراي چنين ويژگي‌هايي مي‌باشد. مثلاً در نصوص ديني به صراحت از بازدارندگي اقامة نماز نسبت به فحشا و منكرات ياد شده است؛ (انّ الصّلوة تنهي عن الفحشاء و المنكر)؛ (عنكبوت (29)، 45) ولي ويژگي‌هاي ديگري كه براي امر به معروف و نهي از منكر بيان شد را دارا نمي‌باشد.

به بيان ديگر‌، امر به معروف ونهي ازمنكر تنها با يك علت جرم‌زا مقابله نمي‌كند بلكه كاركرد آن همه عوامل جرم‌زا را دست‌خوش تغيير و تحول ساخته و آن‌ها را تا حد زيادي عقيم مي‌نمايد.

3ـ6. نقش‌مرجعي‌ومحوري اين‌آموزه نسبت به‌ساير آموزه‌هاي‌سياست‌جنايي اسلام

آن چه از متون اسلامي برداشت مي‌شود اين است كه در ميان همه آموزه‌هاي اسلامي و به ويژه در بخش سياست جنايي اسلام‌، امر به معروف و نهي از منكر نقش محوري و اصلي دارد‌، به گونه‌اي كه با وجود آن، فرصت و امكان تحقق يا ثمربخشي ساير آموزه‌ها نيز فراهم مي‌آيد و با كنار گذاشتن آن ديگر امكان فراهم آمدن و اجرا يا ثمر بخشي ديگر آموزه‌هاي اسلامي وجود نخواهد داشت؛ زيرا پيش شرط لازم براي اجرا و ثمربخشي آموزه‌هاي اسلامي‌ ـ  به ويژه در بعد سياست جنايي ‌ـ آن است كه «حيات اجتماعي» مورد نظر اسلام فراهم باشد و اين در حالي است كه از ديدگاه متون اسلامي شاه‌رگ حيات جامعه، امر به معروف و نهي از منكر است و جامعة بدون آن، همانند مردار و جسدي بي‌جان مي‌باشد.

نتيجه‌گيري

1. امر به معروف و نهي از منكر از جمله آموزه‌هاي سياست جنايي اسلام است كه حكايت از نقش و جايگاه بدنه اجتماعي در كنترل و پيش‌گيري از جرم دارد.

2. ويژگي‌هاي امر به معروف و نهي از منكر در مقايسه با ديگر آموزه‌هاي سياست جنايي اسلام از امتياز بيش‌تري برخوردار است. از جمله اين ويژگي‌ها مي‌توان به عموميت داشتن ، انعطاف در نمود رفتاري و عملي، حاكميت بر همة روابط اجتماعي، كاركرد پيش‌گيرانه و اصلاح‌گرايانه و در عين حال تاحدي سركوب‌گرايانه، نقش پايه‌اي وزمينه‌اي براي تحقق ديگر آموزه‌ها و ... اشاره كرد.

3. به همين سبب قانون‌گذار جمهوري اسلامي اصلي از اصول اساسي خود را به اين آموزه‌ اختصاص داده و بر ضرورت عملي شدن آن تأكيد نموده است.

4. با اين اوصاف، بين صاحب‌نظران در تبيين مفهوم اين آموزه، مرزهاي عملياتي آن و شرايط ناظر به آمروناهي، مخاطبان و قلمرو و گستره آن اتفاق نظر وجود ندارد. به نظر مي‌رسد از جمله اموري كه مانعي مهم بر سر راه عملي شدن هر چه بيش‌تر و بهتر اين آموزه بوده است، همين امر است؛ به ويژه آن كه برخي از مواردي كه طبق نظر برخي فقها از مصاديق  منكر است مي‌تواند از جمله موارد نقض قانون و حتي جرم محسوب شود.

5. به همين سبب پيشنهاد مي‌شود در اين زمينه از منظري نو و جامع پژوهشي عميق انجام پذيرد؛ پژوهشي كه نتيجه آن تهيه راهنما و دستور العمل براي عملياتي شدن اين آموزه باشد.
 

-------------------------------
منابع
1. قرآن
2. نهج‌البلاغه
3. امام خميني، سيد روح‌الله، تحرير الوسيله، قم، جامعه مدرسين حوزه علميه قم، 1376، ج 1.
4. برگه، پيتزال، دعوتي به جامعه‌شناسي، ترجمة شهره مهدوي، انتشارات روشن‌فكر، بي¬تا، ج 1.
5. تفتازاني، شرح المقاصد، ج 2.
6. حر عاملي، محمد بن حسن، وسايل الشيعه، بيروت، داراحياء التراث العربي، بي‌تا، ج 11.
7. حسيني، سيد محمد، سياست جنايي اسلام، جزوة درسي دوره دكتري حقوق جزا و جرم شناسي، 1380.
8. حلّي، جعفر بن حسن (محقق حلّي)، شرايع الاسلام، بيروت، دارالاضواء، چاپ دوم، 1403 ق، ج 1.
9. دانش، تاج زمان، جرم چيست، مجرم كيست، انتشارات كيهان.
10. راغب اصفهاني، حسين بن محمد، المفردات في غريب القرآن، دفتر نشر الكتاب، چاپ اول، 1404 ق.
11. رجب‌زاده، احمد، جامعه‌پذيري و نظم اجتماعي، ‌مجله رشد علوم اجتماعي، سال سوم، شماره 11 و 12، 1371.
12. ريترز، جورج، نظريه جامعه‌شناسي در دوران معاصر، ترجمة محسن ثلاثي، انتشارات علمي، 1374.
13. سليمي و داوري، علي و محمد، جامعه‌شناسي كج‌روي، پژوهشكدة حوزه و دانشگاه، 1381 ش.
14. صحيح البخاري، تصحيح مصطفي ديب البغا، بيروت، دار ابن الكثير، 1414 ق، ج 2.
15. صديق اورعي، غلامرضا، جامعه‌شناسي امر به معروف و نهي از منكر، پژوهش چاپ نشده در كتابخانه پژوهشكده حوزه و دانشگاه.
16. طالبان، محمدرضا، مطالعه تطبيقي در خصوص امر به معروف و نهي از منكر و نظارت اجتماعي، انتشارات، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، 1376. 
17. طباطبايي، محمدحسين، الميزان، ج 2.
18. عوده، عبدالقادر، التشريع الجنايي الاسلامي، بيروت، دارالكتاب العربي، بي‌تا، ج 1.
19. غزالي، ابوحامد، كيمياي سعادت، به كوشش حسين خديوجم، تهران، انتشارات علمي و فرهنگي، 1374، ج 1.
20. فاضل مقداد، النافع ليوم الحشر في شرح باب الحادي عشر، كتابفروشي علامه، 1368، ج 1.
21. كليني، محمد بن يعقوب بن اسحاق، الكافي، تهران، دارالكتب الاسلاميه، چاپ پنجم، 1363، ج 5.
22. گي روشه، كنش اجتماعي، ترجمة هما زنجاني‌زاده، مهشد، انتشارات دانشگاه فردوسي، چاپ اول، 1367.
23. لازرژ، كريستين، سياست جنايي، ترجمة علي حسين نجفي ابرندآبادي، تهران، نشر ميزان، چاپ اول، 1382.
24. مجلسي، مولي محمد باقر (علامه مجلسي)، بحارالانوار، تهران، انتشارات كتابچي، چاپ سوم، 1374، ج 52 و 100.
25. مطهري، مرتضي، مجموعه آثار، قم، انتشارات صدرا، 1371، ج 3.
26. مير محمد صادقي، حسين، حقوق جزاي اختصاصي.
27. نجفي، محمدحسن، جواهر الكلام، تهران، دارالكتب الاسلاميه، چاپ سوم، 1362، ج 21.
28. نوري طبرسي، ميرزا حسين، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، تحقيق مؤسسة آل‌البيت لاحياء التراث، قم، 1408 ق، ج 12.
29. نوري، حسين، امر به معروف و نهي از منكر، ترجمة محمد محمدي اشتهاردي، قم، انتشارات دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم، چاپ پنجم، 1375.



نويسنده : محمد علي حاجي ده‌آبادي





برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان