بسم الله
 
EN

بازدیدها: 124

امر به معروف و نهي از منكر و سياست جنايي- قسمت پنجم

  1396/12/12
قسمت قبلي


2. كاركردها و پيامدهاي امر به معروف و نهي از منكر در جامعه

در متون اسلامي، نتايج و پيامدهاي مهمي براي امر به معروف و نهي از منكر بيان شده است. در اين ميان، آن چه مهم است نوعي پندار زدايي از آثار و تبعات سويي بوده است كه مردم از عمل به اين فريضه تصور مي‌كرده‌اند؛ زيرا اجراي اين فريضه مي‌تواند به ايراد صدمات و لطمات جسمي و اقتصادي به شخص آمر و ناهي منتهي شود، به دليل اين‌كه اين امر خوشايند منحرفان و مجرمان نيست؛ مجرماني كه علاوه بر قدرت‌ بدني و جسمي ـ به ويژه در جرايم شبكه‌اي ـ چه بسا رگ حيات اقتصادي و اجتماعي جامعه را به نوعي در دست دارند! از اين رو امنيت بدني، اجتماعي و اقتصادي آمر و ناهي در معرض خطر قرار مي‌گيرد و اين امر مي‌تواند رادع و مانع مهمي در عمل به اين فريضه باشد. 

در كلمات گهر بار پيشوايان ديني به شدت با اين پندار مبارزه شده است. مثلاً امام علي(ع) مي‌فرمايد: «به درستي كه امر به معروف و نهي از منكر دو خصلت‌اند كه نه مرگ كسي را نزديك مي‌كنند و نه روزي كسي را مي‌كاهند»؛ (علامه مجلسي،  1374، ج 100: 89).

به موازات اين پندارزدايي، سعي پيشوايان ديني بر اين بوده است كه با بيان نتايج بسيار مطلوب  و مؤثر اين فريضه، مردم را به اجراي آن ترغيب و تشويق نمايند كه اين خود بيان‌گر «نقش تبليغات سازنده در سياست جنايي اسلام»، است. در اين جا به اجمال برخي از اين نتايج و پيامدها كه در كلمات معصومين‌(ع) به آن‌ها تصريح شده است‌، را اشاره مي‌كنيم:

2ـ1. جلوگيري از پرورش و سلطه كژروان و مجرمان

در علوم جنايي و جرم شناسي اين نكته به تفصيل مورد بحث قرار گرفته است كه محيط اجتماعي مي‌تواند محل رشد و پرورش مجرمان باشد‌‌، درست همانند محيط كشت براي ميكروب‌ها. كساني كه استعدادهاي لازم براي ارتكاب اعمال مجرمانه را دارند‌، اگر بدون هيچ گونه مقاومتي از ناحيه جامعه روبه‌رو شوند‌، فرصت لازم براي به فعليت رساندن انديشه‌هاي شريرانه خويش را بيش‌تر مهيا مي‌بينند. طبيعي است پيامد چنين روندي جز افزايش بزه‌كاري و افزايش شمار مجرمان و منحرفان و حاكميت و سلطه آن‌ها نخواهد بود‌.

به عكس‌، اگر هر يك از اعضاي اجتماع اين مسئوليت را بر دوش خود احساس كند كه بايد در مقابل منكرات و ناهنجاري‌ها  به شكلي ‌ـ هر چند با كم‌ترين مرتبه آن ‌ـ بايستد، فرصت‌هاي تبهكاري و كژروي از دست اين گونه اشخاص گرفته مي‌شود و پرورش و رشد آن‌ها متوقف مي‌گردد و وقتي تعداد منحرفان و مجرمان كاهش يافت‌، جلوي تسلط و حاكميت آن‌ها نيز گرفته خواهد شد‌. به همين جهت اين فريضه رادع و مانع مهمي در مقابل سفيهان و بي‌خردان و مجرمان مي‌باشد‌.

نتيجة ديگري كه متفرع بر كاهش تعداد مجرمان و منحرفان است‌، كم شدن ميزان بزه‌كاران و بزه‌ديدگان در جامعه است‌. جرم ‌(بزه‌) و بزه‌كاري و بزه‌ديدگي سه حلقه مرتبط و متصل با يكديگر است كه افزايش و كاهش هر يك در ديگري مؤثر است‌.

2 ـ 2. پيش‌گيري از رواج نابهنجارها در جامعه

امر به معروف و نهي از منكر‌، در هر مرتبه‌، بيان‌گر حساسيت اجتماع در مقابل اعمال زشت و نابهنجار است‌. اين حساسيت وقتي به شكل مؤثري ظاهر گردد‌، راه را بر رواج ناهنجاري‌ها در جامعه مي‌بندد. به عكس‌، وقتي جامعه‌اي در مقابل نابهنجاري‌‌ها، هيچ گونه مخالفتي نشان ندهد يا حساسيت‌ها و مخالفت‌ها بسيار ضعيف باشد زمينه ترويج و تثبيت ناهنجاري‌ها فراهم مي‌گردد و در اين جا است كه چه بسا ناهنجاري‌ها شكل هنجار به خود مي‌گيرد و «منكرات» در پوشش معروف ظاهر مي‌شود. 

در روايتي از امام صادق(ع) آمده است كه پيامبر(ص) فرمود: «چگونه خواهد بود حا ل شما هنگامي كه زن‌هاي شما تبهكار و جوانانتان فاسد شوند و امر به معروف و نهي ا ز منكر نكنند؟ شخص پرسيد: آيا چنين وضعي پيش خواهد آمد؟ پيامبر(ص) فرمود: آري و از اين بدتر پيش خواهد آمد. چگونه خواهد بود حال شما آن گاه كه يكديگر را به كارهاي بد امر و از كارهاي نيك منع كنيد؟! شخص پرسيد: آيا چنين وضعي هم پيش مي‌آيد؟ فرمود: آري، از اين هم بدتر. چگونه خواهد بود حال شما هنگامي كه معروف‌ها را منكر و منكر‌ها را معروف ‌ببينيد!»؛ (علامه مجلسي، 1374، ج 52:  181).

ممكن است گفته شود براي مقابله با رواج ناهنجاري‌ها چه ضرورتي به مداخله اجتماع است، چون وقتي دولت به عنوان نماينده اجتماع به طور قوي وارد عرصه شود بساط ناهنجاري‌ها برچيده خواهد شد، اما نكته مهم اين است كه بدون حضور و مداخله اجتماع در عرصة برخورد با مجرم و پيش‌گيري از جرم، اقدامات حكومتي نيز كارايي لازم را نخواهد داشت و در اين جا حكومت علاوه بر آن كه ناتوان جلوه مي‌كند ـ كه اين خود از موجبات افزايش جرايم است‌ ‌ـ بيش‌تر به عنوان مزاحم ‌‌ حقوق و آزادي‌هاي فردي ‌ تلقي مي‌شود تا نهادي كه عهده‌دار هدايت صحيح اجتماع به سمت نيكي‌ها است‌! در واقع‌، حساسيت جمعي و مشاركت شهروندان است كه اقدامات نظارتي و كنترلي حكومت را كارآمد مي‌سازد.

2 ـ 3. زمينه‌سازي براي رواج هنجارها و دعوت به نيكي‌ها 

از كاركردهاي مهم امر به معروف و نهي از منكر فراهم سازي زمينه عمل به هنجارها و تقويت هنجارهاي مورد نظر جامعه اسلامي و عمل به نيكي‌ها است؛ وقتي اعضاي اجتماع مراقب هم بوده و يكديگر را سفارش به حق‌‌ و نيكي نمايند و از بدي و زشتي بازدارند‌، اين خود به تدريج زمينه نهادينه شدن و رسوخ نيكي‌ها در روح و روان افراد را فراهم مي‌آورد‌، به خصوص‌ اگر آن چنان كه  بايد و شايد به اين فريضه عمل شود و آداب و سنن آن (كه علاوه بر  عمل كردن آمر به مفاد آن چه امر مي‌كند و دست كشيدن از آن چه خود از آن نهي مي‌كند‌، شامل تكنيك‌هاي روان شناختي و جامعه شناختي دقيقي است كه در شكل تعامل و كنش آمر ظاهر مي‌گردد)‌ رعايت شود. 

آن چه از عمل به اين فريضه به دست مي‌آيد نيروي عظيمي است كه پشتوانه اجتماعي دارد و مي‌تواند بسياري از هنجارها را در ذهن و روان افراد دروني سازد و از اين طريق راه عمل به ديگر واجبات و سنن الهي (هنجارهاي ديني در جامعه اسلامي‌) را فراهم آورد. اين كاركرد مهم امر به معروف و نهي از منكر است كه آن را از ديگر آموزه‌هاي سياست جنايي و حتي از منظري كلان، ديگر آموزه‌هاي اسلام متمايز و منحصر به فرد مي‌سازد. امام علي(ع) در اين باره مي‌فرمايد‌: «تمام كارهاي نيك و جهاد در راه خدا، در مقايسه با امر به معروف و نهي از منكر هم‌چون قطره‌اي است در برابر درياي پهناور»؛ (همان، ج 100: 89)‌.

امام باقر(ع) نيز مي‌فرمايد‌: «به درستي كه امر به معروف و نهي از منكر واجبي بزرگ است كه با آن ساير واجبات بپا داشته مي‌شود؛ (كليني، 1363، ج 5: 55).

2 ـ 4. اصلاحات همه جانبه 

آثار امر به معروف و نهي از منكر تنها به فراهم آوردن زمينه عمل به واجبات الهي و اقامه آن‌ها محدود نمي‌شود‌، بلكه آثار اقتصادي‌، اجتماعي‌، امنيتي و سياسي نيز به دنبال دارد.امام باقر (ع) مي‌فرمايد‌: «علت اين كه اين آموزه در همة اين زمينه‌ها كارساز است علاوه بر ارتباط و به هم پيوستگي همه حوزه‌هاي اجتماعي ‌(به معناي عام‌) اين است كه اين فريضه‌، فريضه‌اي عام است كه همواره و در همه زمينه‌ها وجود دارد و تنها محدود به بعد ديني و مذهبي (به معناي اخص‌) نمي‌شود‌؛ بايستي با ناهنجاري و زشتي در هر بخش مقابله كرد. 

بديهي است لازمه چنين كاري شناخت هنجارها و ناهنجارها در هر حوزه‌اي است و البته اين امري است كه تخصصي شدن امر به معروف و نهي از منكر را نيز طلب مي‌كند».



نويسنده : محمد علي حاجي ده‌آبادي






برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان