بسم الله
 
EN

بازدیدها: 95

مباني حسن معاشرت به معروف در نظام حقوقي خانواده از منظر قرآن کريم- قسمت چهارم (قسمت پاياني)

  1396/11/26
قسمت قبلي

مصاديق عمل به معروف از جانب زن در کانون خانواده

1- ازدواج زن بعد از فوت شوهر

از وظايف خاص زن، حفظ منافع خانوادگي در ابعاد مادي، معنوي و اخلاقي است. وقتي مرد خانواده، فوت کند و زن او هنوز در قيد حيات باشد، عملاً وظيفه اصلي مرد در پرداخت نفقه به زن، تمام شده؛ اما وظيفه خاص زن يعني حريم خانواده ، باقي است . بنابراين زن براي وفا به تعهدي که در آغاز ازدواج نموده بايد ، مراقب اختلال نسب باشد. طبق روايات، زنان موظفند در اين مدت، شکل سوگواري خود را حفظ کنند «کساني از شما که مي ميرند و همسراني بر جاي مي گذارند، همسران چهارماه و ده روز انتظار مي برند، پس هر گاه عده خود را به پايان رساندند، در آنچه آنان به نحو پسنديده درباره خود انجام دهند، گناهي بر شما نيست »(1)(بقره، 234)

نگه داشتن عده، عمل به معروف است و بعد از عده مي توانند به ازدواج مجدد اقدام نمايند.

2- عمل به معروف از جانب زوجه در صورت عدم پرداخت نفقه به زن

در صورتي که مرد نفقه زوجه را نپردازد ، در روايات پيامبر اکرم (ص) به زن اجازه داده شده به مقدار نياز خود از اموال مرد برداشت نمايد . البته توجه به اصل معروف در اين زمينه ضروري است ؛ به گونه اي که موجبات ضرر و زيان مرد را فراهم نياورد و در رفع نياز خود وسع مالي و تنگدستي مرد را در نظر گيرد (مجلسي، 1403 ه، ج 72 ، ص 231)

عمل به معروف از جانب زن و شوهر

1- بازگشت زن و شوهر به زندگي مشترک

«چون زنان را طلاق گفتيد و عده خود را به پايان رساندند، آنان را با ازدواج سابق خود، چنانچه به خوبي با يکديگر تراضي نمايند ، جلوگيري نکنيد» (2)(بقره، 232)

اين آيه در مورد بازگشت زن و شوهر به زندگي مشترک ، بعد از طلاق مي باشد. آيه ولايت اولياي زن را در اين مسأله نمي پذيرد و اطرافيان را ارشاد مي کند که اگر زن و مرد به رجوع توافق دارند، مانع پيوند دوباره ايشان نشوند.

در اين آيه رضايت زن و شوهر در صورت رعايت معروف، مقبول شمرده شده و لذا در اينجا به خصوصيت خاص و عام معروف اشاره دارد.

خصوصيت خاص آن اين است که زن و مرد در بازگشت به زندگي قبلي، خودشان تصميم بگيرند و مرد قصد رجوع به زن داشته باشد ؛ اما ويژگي عام آن، عبارت است از اينکه زن و مرد قلم عفو بر خطاهاي طرف مقابل بکشند و از سهل انگاري خويش، عذر تقصير بخواهند .(طباطبايي، 1394 ه، ج 2، ص 250- 253: زمخشري، 1415 ه، ج 1، ص 80)

کارکردهاي اصل معروف در سيره نبوي

اصل معروف از مهم ترين اصول حاکم بر خانواده مي باشد که علاوه بر آيات قرآن، در روايات نيز مورد توجه قرار گرفته است.

رسول خدا (ص) مي فرمايد: «معروف و اهلش نخستين وارد به بهشت و نخستين وارد بر من در کنار حوض کوثر هستند »(3)( الحر العاملي، 1404 ه ، ج 16 ، ص 303؛ انصاريان، 1379 ، ص 242)

امام صادق (ع) نيز فرموده است: «براي بهشت دري هست به نام معروف، از آن در جز اهل معروف وارد نمي شوند و اهل معروف در دنيا، اهل معروف در آخرتند»(4)(الحر العاملي، 1404 ه، ج 16 ، ص 304)

رسول خدا (ص) همچنين فرموده است : «هر معروفي صدقه است»(5)

کاربرد اين اصل در سيره نبوي و سراسر زندگي پر برکت پيامبر خاتم (ص) عملاً در رفتار ايشان با همسرانشان ترسيم شده است . حضرت در آخرين لحظات حيات خود وصايايي را خطاب به مردان جامعه مي فرمايند:

«زن ها را؛ از خدا غافل مباشيد و خدا را فراموش نکنيد و درباره زنان نيکي کنيد و حقوق آنها را ادا نموده و ظلم روا مداريد اينان در خانه شما به سر مي برند ، در کفالت شما هستند و با ميثاق و پيمان الهي آنها را به همسري برگزيديد، اينک آن پيمان را از خاطر مبريد»(6)

رسول خدا (ص)  فرمود: «همانا تمام زنان در برابر مردان، داراي سود و زياني براي خويش نمي باشند اما اين را بدانيد که آنها امانت هاي خداوند در دست شوهران خود مي باشند و مردان حق ندارند به آنها ضرر و زياني رسانده و حقوق آنان را فراموش کنند»(7)( الحرالعاملي، 1404 ه، ج 16 ، ص 310)

نيز رسول حق(ص) فرموده است: «کسي که زن مي گيرد، بايد او را احترام کند»(8)(عسگري، 1383 ، ج 1، ص 92- 93)

در سيره نبوي شاهد هستيم که پيامبر اسلام(ص) همسران خود را بسيار احترام و تکريم مي کردند؛ به خصوص براي حضرت خديجه (س) احترام خاصي قائل بودند چنان که حتي پس از مرگ آن بانوي بزرگوار نيز حرمت ايشان را نگه مي داشتند، پيوسته از ايشان به نيکويي ياد مي کردند و با خويشان و دوستان حضرت خديجه (س) رفتار بسيار احترام آميزي داشتند.

[عايشه] حکايت کرده است : روزي هاله ، دختر خويلد، خواهر خديجه از پيغمبر خدا (ص) اجازه خواست تا وارد شود و آن حضرت را ديدار کند . رسول خدا (ص) که گويي با شنيدن صداي هاله به ياد صداي خديجه (س) افتاده بود ، حالش به شدت دگرگون گرديد و بي اختيار گفت : «آه خدايا ! هاله!»؛ من که از رفتار پيغمبر شک و حسادتم به خديجه سخت تحريک شده بود، بلافاصله گفتم : چقدر از آن پيرزن بي دندان قرشي ياد مي کني؟! مدت هاست که او مرده و خدا بهتر از او را به تو ارزاني داشته است !... در اين حالت رسول خدا (ص) فرمود : نه هرگز خداوند نيکوتر از او را به من عوض نداده است . زيرا هنگامي که همه مردم منکر رسالتم بودند، خديجه به من ايمان آورد و در آن وقت که دروغگويم مي پنداشتند، خديجه مرا تصديق کرد و آن زماني که مردم مرا در مضيقه مالي گذاشته بودند، خديجه مرا شريک دارايي بي حسابش گرداند و در حالي که خداوند مرا از زنان ديگر بي بهره کرده بود، از خديجه به من فرزنداني ارزاني داشت (همو، ص 93)

در سير ه نبوي شاهد موارد ديگري هم هستيم که رسول الله (ص) در برخورد با همسرانشان رعايت نموده و به ديگران نيز توصيه مي نمودند:

رسول اکرم (ص) مي فرمايد: «بهترين و کا مل ترين شما، از نظر ايمان کسي است که علاوه بر اخلاق نيکو، با خانواده اش مهربان باشد »(9)(مجلسي، 1403 ه ، ج 103،ص 226)
امام صادق (ع) مي فرمايد: «محبت ورزيدن به همسران، از جمله اوصاف پيامبران است»(10)(الحر العاملي، 1404 ه ، ج 7، ص 11؛ النوري الطبرسي، 1411 ه، ج 14، ص 249)

امام علي (ع) نيز فرموده است: «زن گل است و قهرمان نيست، با زن ها در هر حالي مدارا کنيد و به آنها با زيبايي سخن بگوييد، شايد اعمال اشتباه خود را اصلاح کنند»(11)( الصدوق، 1363 ، ج 3، ص 554)

ابي عبدالله (ع) مي فرمايد: «معلون است، ملعون زني که شوهرش را اذيت کند و خوشبخت زني است که اکرام کند همسرش را و او را اذيت نکند و همسرش را در همه احوال اطاعت کند »(12).( النوري الطبرسي، 1411 ه ، ج 14 ، ص 249)

ابن کثير مفسر اهل سنت با توجه به روايات فوق، مصاديق معاشرت به معروف را چنين برمى شمارد:
معاشرت به معروف يعنى با همسرانتان خوش زبان و خوش رفتار باشيد، خود را بياراييد  به اندازه توانايى  همانسان که دوست داريد همسرانتان خود را براى شما بيارايند، شما نيز همان کنيد که از همسرانتان مى پسنديد ( ابن کثير، 1417 ه، ج 1، ص 466)

قرطبى در تفسير خود مى نويسد:
«حسن معاشرت با زنان به اين است که مرد حقوق زن از مهر و نفقه را به طور کامل بپردازد و در برابر زن بدون سبب و تقصير و گناه، رو ترش نکند، در سخن گفتن گشاده روى باشد، نه سخت دل و بد زبان، و به کس ديگرى اظهار تمايل نکند. خداوند حسن معاشرت با زن عقد کرده را سفارش کرده است تا ادامه زندگى و مصاحبت و هم زيستى ايشان کامل باشد، چه آنکه حسن معاشرت، روان را آرام تر و زندگى را گواراتر مى سازد».(قرطبي، 1405 ه، ج 5، ص 97)

زمخشرى و فخررازى نيز عدالت در هم خوابى ميان زنان  (اگر مرد بيش از يک همسر داشته باشد) پرداخت نفقه زن و خوش زبانى را از مصداق هاى معروف برشمرده اند (زمخشري، 1415 ه، ج 1، ص 49 ؛ فخر رازي، 1415 ه، ج 10 ، ص 12)

شيخ طبرسى سه نظريه را در نمونه هاى عملي معروف با توجه به سيره عملي معصومان (ع) نقل مي کند:
1- انصاف و ميانه روى در تقسيم همخوابى و نفقه (آن گاه که مرد بيش از يک همسر داشته باشد) نيک رفتارى و خوش گفتارى است.
2- کارى انجام ندهد که سبب زيان همسر گردد، زشت به او نگويد و با گشاده رويى با او برخورد کند.
3- همان گونه که مرد مى پسندد همسرش با او رفتار داشته باشد، با همسرش رفتار کند و خويشتن را بيارايد (طبرسي، 1415 ه، ج 2، ص 24)

شيخ طوسى نيز معاشرت به معروف را اداى حقوق واجب زن بر مرد دانسته است (طوسي، 1419 ه، ج 3، ص 150 ). و مي افزايد: اسحق بن عمار به نقل از امام صادق (ع) روايت مى کند:
«از امام صادق (ع) پرسيدم: حق زن بر شوهرش چيست؟ که اگر آن را انجام دهد نيکوکار (و معاشرت به معروف) خواهد بود؟ امام فرمود: او را سير کند، بپوشاند و از لغزش هايش بگذرد»(13)( الحرالعاملي، 1404 ه، ج 4، ص 131)

در صحيحه هشام بن عبدربه از امام صادق (ع) آمده است: به ابوعبدالله امام صادق (ع) گفتم: حق زن بر شوهرش چيست؟ فرمود: سد جوع، پوشاندن عورت زن و اينکه در برابر زن چهره درهم نکند، پس هر گاه اين کارها را انجام دهد، سوگند به خدا حق زن را ادا کرده است. حتي در آراي فقها در نوع نفقه مي افزايد:  مرد بايد عائله اش را از ميوه فصل بخوراند ( نجفي اصفهاني، 1981 م، ج 31 ، ص 331)

برشمارى نمونه هاى رفتار و معاشرت به معروف از سوى فقيهان و مفسران در شماري از روايات و سنت، به معناى محدود کردن مصاديق معروف در اين نمونه ها نيست، زيرا آنها خود نيز چنين ادعايي نکرده اند. 

افزون بر اين، عرف و سنت جامعه ها و ملتها در گذر زمان در نحوه خوراک، پوشاک، مسکن، لوازم منزل، زيور آلات و ضرورت هاى زندگى، آداب و معاشرت و… دچار دگرگونى و تغيير مى شود، پس تعيين همه نمونه هاى معاشرت به معروف بايسته نمى نمايد.

تعاريفي که از حسن معاشرت ارائه شد، به طور اجمال گوياي اين مطلب است که اگر زوجين با يکديگر بدرفتاري و خشونت نکنند و موجب آزار و اذيت يکديگر نشوند، در واقع با يکديگر حسن معاشرت دارند. در خصوص اينکه اصولاً چه مواردي حسن خلق محسوب م يشوند و مصاديق حسن خلق کدام است، حقوقدانان به عرف احاله داده اند؛ حسن سلوک، مفهوم عرفي دارد و بر حسب زمان و مکان، آداب و رسوم اقوام، طوايف و خانواده ها فرق مي کند. عادات و رسوم اجتماعي و درجه تمدن، فرهنگ و نيز اخلاق مذهبي و رفتاري در ميان هر ، قوم مفهوم خاصي از حسن معاشرت به وجود مي آورد (جعفري لنگرودي، 1372 ، ج 1، ص 159 ).

لوازم حسن معاشرت را به دقت نمي توان تعيين کرد و علاوه بر اين، همه حقوقدانان اعتراف دارند که در حريم خانه نفوذ قانون و التزام براي تحقق مفاد آن، بدون پشتوانه اخلاقي، امري غيرممکن است. ولي به اجمال مي توان گفت تمام اموري که از نظر اجتماعي، توهين محسوب مي شود (مانند ناسزاگويي، مشاجره و تحقير) يا اموري که با عشق به خانواده و اقتضاي محبت بين دو همسر، منافات دارد (مانند ترک خانواده، بي اعتنايي به همسر و خواسته هاي او، و اعتياد مضر) از مصاديق سوء معاشرت در خانواده است.

يافته هاي پژوهش

خانواده از بنيادي ترين نهادهاي اجتماعي است که سلامت فکري و رفتاري آن در تحکيم عقايد و آرامش رواني اعضاي خانواده و نهايتاً آحاد جامعه مؤثر است .

يکي از سياست هاي کلان قرآن کريم در نظام حقوقي خانواده تحقق اصل حسن معاشرت به معروف است . جهت تحقق اين اصل بايد حوزه معنايي عرف و معاشرت به معروف را شناخت . يکي از گزاره هاي معروف ، انطباق با فطرت سليم و الهي انسان ها مي باشد. لذا براي تشخيص مصاديق معروف نه تنها بايد به گرايش انساني بلکه به زوايا و قلمرو شرعي و الهي معروف توجه نمود .

حسن معاشرت به معروف در ماده 1103 قانون مدني جمهوري اسلامي ايران به عنوان يک اصل ضروري جهت تحکيم مباني خانواده معرفي مي شود که آيات و روايات متعددي که ذکر شد، مباني اين اصل ارزشمند را تشکيل مي دهند.

حسن معاشرت به معروف مبتني بر اصل مودت و رحمت است . مودت و رحمت زماني حاصل مي شود که زوجين عامل سکينه قلب و ايجاد امنيت رواني يکديگر باشند. در حقيقت تقدم واژه « لتسکنوا » بر واژه هاي مودت و رحمت حاکي از اين است که زوجين بايد اول تعامل فکري و رفتاري داشته باشند و خانه را محل امني براي خود و فرزندان سازند تا به سايه رحمت و مودت الهي نا يل آيند . اين امر در پرتو عمل به آيه شريفه «وَ لاتَنسوُا الْفَضلَ بَيْنَکُمْ» ميسر مي باشد . يعني، فراتر رفتن از مرزهاي حقوقي و نايل شدن به مکارم اخلاقي . فضل به معناي زيادتي است؛ به اين معني که زوجين براي يکديگر حقوقي را با ديده فضل ترسيم نمايند و زياده از حق به طرف مقابل خود اعطا کنند که اين رمز بقاي خانواده خواهد بود.



------------------
1- وَ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنکُمْ وَ يَذَرُونَ أَزْوَجاً يَترَب?صنَ بِأَنفُسِهِنَّ أَرْبَعَ?َ أَشهُرٍ وَ عَشراً فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا جُنَاحَ عَلَيْکمْ فِيمَا فَعَلْنَ فى أَنفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَ اللَّهُ بِمَا تَعْمُلَون خَبِيرٌ
2- وَ إِذَا طلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضلُوهُنَّ أَن يَنکِحْنَ أَزْواَجَهُنَّ إِذَا تَرَضوْا بَيْنهُم
3- اولُ من يدخُلُ الجنّه المعروفُ و اهلُهُ و اوّلُ من يردُ علي الحوضَ.
4- انَّ لِلجنّهِ باباً يُقالُ له: المعروفُ لايدخُلُهُ إلّا اهلُ المعروف، و اهلُ المعروفِ في الدّنيا هم اهلُ المعروفِ في الاخره.
5- کلُّ معروفٍ صَدَقه.
6- الله الله في النّساء إنهّن عوانُ عندکم و في ايديکم...
7- اِنَّ النّساء عندالرّجل لايملکنّ لأنفسهّن ضرّاً و لا نفعاً و انّهنَّ امانهُ الله عندکم، فلا تُضارّوهنَّ ولا تعضلوهنَّ.
8- من اتّخَذً زوجهً فليِکرمها.
9- ان اکمل المؤمنين ايماناً احسنهم خلقاً و خيارکم لنسائهم.
10- من اخلاق الانبياء، حب النساء.
11- قال اميرالمؤمنين(ع) المرأة و ليست بقهرمانه فداروهنّ علي کل حال و احسنوا لهنّ المقال لعلهنّ يحسن الفعال. 
12- ملعونه، ملعونه، إمراة توذى زوجها و سعيده سعيده إمراة تکرم زوجها ولاتؤذيه و تطيعه فى جميع احواله.
13- قلت لأبى عبدالله(ع) : ما حق المرأة على زوجها اذا فعله کان محسناً؟ قال: يشبعها و يکسوها و ان جهلت غفر لها.



منابع و مآخذ
- القرآن الکريم
- ابن بابويه قمي، ابي جعفر علي ابن الحسين (شيخ صدوق )، من لايحضره الفقيه، قم، جماعه المدرسين، 1363
- ابن فارس، ابي الحسن احمد، معجم مقاييس اللغه، قم، مکتب الاعلام الاسلامي، 1404 ه
- ابن کثير، اسماعيل بن عمر ، تفسيرالقرآن العظيم، بيروت، دارالمعرفه، 1417 ه
- امامي، سيدحسن، حقوق مدني خانواده، تهران، کتابفروشي اسلاميه، 1372
- انصاريان، حسين، نظام خانواده در اسلام، تهران، ام ابيها، 1379
- پاينده، محمد، نهج الفصاحه، تهران، نشر اقبال، 1364
- جعفري لنگرودي، محمدجعفر، حقوق خانواده، تهران، گنج دانش، 1372
- حائري شاهباغ، علي، شرح قانون مدني، تهران، گنج دانش، 1376
- الحرالعاملي، محمدبن الحسن، وسائل الشيعه الي تحصيل مسائل الشريعه، طهران، مکتبه الاسلاميه، چاپ ششم، 1404 ه
- داور، زهرا، حسن معاشرت از ديدگاه قانون مدني و جامعه، تهران، شوراي فرهنگي  اجتماعي زنان، 1382
- دهخدا، علي اکبر، لغتنامه، زير نظر دکتر محمد معين و دکتر جعفر شهيدي، دانشگاه تهران، 1258  1334
- رشيدرضا، محمد، تفسيرالقرآن الکريم ( تفسيرالمنار)، بيروت، دارالمعرفه، 1995 م
- زحيلي، وهبه، التفسير المنير في العقيده و الشريعه و المنهج، دمشق، دارالفکر، 1411 ه
- همو، الفقه الاسلامي و ادلته، بيروت، دارالفکر، 1412 ه
- زمخشري، محمودبن عمر، الکشاف، قم، نشر البلاغه، چاپ دوم، 1415 ه
- صبري، نورمحمد ،« حسن معاشرت زوجين »، تهران، مجله دادگستر، 1383
- طباطبايي، محمدحسين، الميزان في تفسيرالقرآن، تهران، دارالکتب الاسلاميه، 23 چاپ چهارم، 1394 ه
- الطبرسي، فضل بن الحسن، مجمع البيان، بيروت، مؤسسه الاعلمي للمطبوعات، 1415 ه
- الطوسي، ابن جعفر محمدبن الحسن، التبيان في تفسيرالقرآن، بيروت، داراحياء التراث العربي، 1419 ه
- همو، المبسوط في الفقه الاماميه، تهران، المکتبه المرتضويه، 1387
- همو، امالي، تهران، نشر مرتضي، بي تا
- عسگري، مرتضي، نقش عايشه در تاريخ اسلام (دوران پيامبر تا پايان خلافت)، قم، مجمع علمي اسلامي، 1383
- فخر رازي، محمودبن عمر، التفسيرالکبير، بيروت، دارالفکر، 1415 ه
- قرطبي، احمدبن محمد، الجامع لاحکام القرآن، بيروت، داراحياء التراث العربي، 1405 ه
- کاتوزيان، ناصر، حقوق مدني خانواده، تهران، نشر يلدا، 1375
- مجلسي، محمدباقر، بحارالانوار، بيروت، داراحياءالتراث العربي، 1403 ه
- مکارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالکتب الاسلاميه، چاپ بيست و نهم، 1376
- نجفي اصفهاني، محمدحسن، جواهرالکلام في شرح شرائع الاسلام، بيروت، داراحياءالتراث العربي، 1981 م
- النوري الطبرسي، محمدحسين، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بيروت، مؤسسه آل البيت الاحياءالتراث العربي، 1411 ه
- هايدا، جانت شيبلي، روانشناسي زنان، ترجمه بهزاد رحمتي، تهران، لادن، 1377
- هورني، کارن، روانشناسي زنان، ترجمه سهيل سمي، تهران، ققنوس، 1382
- مبارک، زکي، الاخلاق عندالغزالي، قاهره، دارالشعب، بي تا



نويسنده: دکتر فائزه عظيم زاده اردبيلي-مربي آموزشي دانشگاه امام صادق(ع)


مشاوره حقوقی رایگان