بسم الله
 
EN

بازدیدها: 244

بررسي مفهوم و معيار كودكي در تفكر اسلامي و قوانين ايران براي بهره‌مندي از حقوق مربوطه- قسمت چهارم (قسمت پاياني)

  1395/11/18
خلاصه: در اين مقاله ابتدا اشاره شده است كه كودك از نظر مفهومي به چه كسي مي‌گويند و مراحل كودكي چيست؟ در ادامه كودكي از ديدگاه قرآن، علما و فقها، قانون مدني ايران، فقه اسلامي، كنوانسيون حقوق كودك مورد بررسي قرار گرفته است. در پايان به مسئوليت والدين در قبال كودكان كه به دوران قبل از ازدواج، قبل از تولد و بعد از تولد فرزند تقسيم مي‌شود، پرداخته شده است.
قسمت قبلي

2ـ وظايف والدين قبل از ولادت فرزند


پس از انتخاب همسر مناسب و شايسته، زوجين بايد اطمينان يابند كه آمادگي لازم را براي پذيرش مسئوليت فرزندآوري و فرزندپروري دارند و حقوق فرزندانشان را تضييع نمي‏كنند. امام چهارم حضرت زين‏ العابدين(ع) نيز به يكي از يارانش اين دعا را ياد داد كه هفتاد مرتبه بخواند و از خداوند فرزند شايسته بخواهد:

رب لاتذرني فردا خير الوارثين، واجعل لي من لدنك وليا يرثني في حياتي و يستغفرلي بعد موتي واجعله خلفا سويا و لاتجعل للشيطان فيه نصيبا، اللهم اني استغفرك و اتوب اليك انك انت الغفور الرحيم [حرعاملي ج 15: 106].

يعني خداوندا، اي كه تو بهترين وارثي، مرا تنها مگذار و از سوي خويش برايم ياوري قرار ده كه در حياتم وارث من باشد و بعد از مرگ برايم طلب آمرزش كند. خدايا او را جانشين سالم قرار ده و از فريب شيطان او را محفوظ بدار. خدايا از تو آمرزش مي‏طلبم و به سوي تو بازمي‏گردم.

مادر بارزترين منشأ آسايش و مهر و عاليترين منبع سعادت خانوادگي است، سهم مادر در تكوين جنين و نيز در انتقال صفات ارثي بيشتر از پدر است و از آن گذشته نقش رحم در رنگ دادن و شكل دادن جنين بي‏اهميت نيست. اهميت مقام مادر آنگاه معلوم مي‏شود كه سري به پرورشگاهها و زندان كودكان و نوجوانان بزنيم و چهره‏ هاي بزهكار را كه اغلب معرف وجود مادران تبهكار و نالايق، بي‏ هدف و بي‏ برنامه‏ اند، ببينيم.

از نظر علمي نقش مادر جنبة وراثتي دارد و در تكوين شخصيت بيشتر و مؤثرتر از پدر است. زيرا: 
1ـ نقش وراثتي پدر پس از انتقال نطفه پايان مي‏يابد ولي نقش مادر تا 9 ماه دوران زندگي جنيني كودك و پس از آن تا 2 سال ادامه مي‏يابد و كودك در اين فاصله از راه خون و شير مادر با او در ارتباط است.
2ـ نقش پدر با عامل فيزيكي قابل جا به جا شدن است ولي نقش مادر قابل تعويض نيست، يعني هر جنيني براي رشد و پرورش نياز به رحم مادر دارد تا فرم و شكل بگيرد. طفل در رحم مادر عضوي از او و تحت تأثير مادر است. تحولات مادر، خوبي و بدي او، غذا و دواي او در جنين مؤثر است. طفل در رحم تحت تأثير دو دسته عوامل مادي و عوامل رواني قرار دارد.

منظور از عوامل مادي:  تغذية مادر، امراض ميكروبي و يا ويروسي، فشار خون، سن، فشار رحم و از اين قبيل است. سوء تغذية مادر در دوران حمل ممكن است زخمهاي ديرپا در كودك ايجاد كند. مصرف الكل و مواد مخدر از طريق خون به جنين وارد مي‏شود همچنين مصرف داروها، مانند تاليدوميد در دوران حمل در سقط جنين تأثير دارد يا ممكن است كودك را دچار نقص يا كوتاهي دست و يا پا كند. مصرف برخي از داروها باعث فلج كودكان مي‏شود و يا آنان را كر و لال يا مبتلا به روماتيسم قلبي مي‏كند. بيماريهاي مادر مانند قند، سل، سفليس در كودك مي‏ماند و برخي از آنها موجب نارساييهايي چون ديوانگي، ضعف هوشي، كوري مادرزادي مي‏شود. كمبود مواد كلسيم‏ دار در ساختمان استخوانها و دندانهاي كودك اثر دارد. خستگي زياد مادر در اوايل حمل موجب زيادي مواد سمي در خون مي‏شود. تولد براي طفل و مادر هر دو بسيار حساس است.

عوامل رواني: اضطرابها، ناراحتيهاي مادر در دوران حمل، ترسها، نگرانيها، انديشه‏ هاي صواب و ناصواب، غمها و شاديها، منظره‏ هاي حزن‏ انگيز يا شاديبخش، هيجانات شديد، قانوني بودن يا نبودن كودك، خشمها، بدبينيها، بدخواهيها، جنايتها، فريبها همه و همه در جنين مؤثر است. اكثر فلج‏ها، جنونها، نقصهاي بدني و ذهني، مربوط به زمان تولد و آسيب‌ديدگيهاي طفل است. اهميت جنين در اسلام به حدي است كه براي آن ديه در نظر گرفته شده است: «سقط جنين در حالت مضغه 60 دينار و سقط جنين در حالت علقه 40 دينار و در حالت نطفه 20 دينار مي‏باشد».

با توجه به احكام فوق روشن مي‏شود كه در شرع اسلام به حمل، شخصيت اجتماعي داده‏ اند و به حفظ سلامت جسماني و معنوي او توجه كرده ‏اند كه نظير آن را در هيچ كنوانسيون و معاهدة بين‏ المللي نيافته ‏ايم.

3ـ وظايف والدين بعد از تولد فرزند


با تولد، وظايف پدر و مادر رنگ و صورت ديگري به خود مي‏گيرد، بار مسئوليتشان سنگين‏تر و در عين حال لذت‏بخش تر مي‏شود. مهمترين مسأله در اين زمان نگهداري و تربيت نوزاد است تا اينكه به سن رشد برسد. در حقوق و فقه اسلامي به نگهداري و تربيت طفل «حضانت» اطلاق شده است.

آرامش و تغذيه، بهداشت محيط مادر و طفل عوامل بسيار مهم بعد از تولد مي‏باشند كه باز به شرايط روحي و جسمي مادر بستگي دارد كه اين وظيفه بر عهدة پدر است. نقش پدر و مادر تنها در تهية غذا، لباس و مراقبت و نظافت كودك نيست بلكه موظفند مغز و روان او را بسازند فكر و انديشة وي را جهت دهند، اصول زندگي و راه و رسم آن را به فرزندان خود بياموزند، پدر و مادر با سرماية آگاهي، تقوا و عبادت مي‏توانند در اصلاح رفتار كودك مؤثر باشند. تقواي پدر و مادر باعث ايجاد فضيلت و خصلتهاي انساني و اخلاقي در كودك مي‏شود و شخصيت طفل را مستقل و آزاد از هرگونه انحراف و بي‏بند و باري و ريا و فساد مي‌پروراند.

مناسبات پدر و مادر با هم و با فرزندان در تربيت كودك نقش بسزايي را ايفا مي‏كند، مهر و محبت براي فرزندان لازم است ولي افراط و تفريط در محبت موجب عقب ماندگي كودك در تكامل عاطفي و اجتماعي مي‏شود و اين امر سازگاري وي را با شرايط زندگي بزرگسالي مختل مي‏سازد.

در واقع خانواده اولين و مهمترين محيطي است كه كودك در آن از كيفيت روابط انساني آگاهي پيدا مي‏كند. پدر و مادر وظيفه ‏اي ظريف توأم با ريزه‏كاري هايي دارند كه كوتاهي در هر يك از جنبه‏ هاي آن موجب صدماتي در امر تربيت كودك مي‏شود.

از نظر اخلاقي، عبادي و حقوقي بعد از تولد، پدر و مادر مسئوليتهاي ديگري نيز دارند كه ضامن سلامت جسماني و معنوي و رشد و ارتقاي فكري و فيزيكي طفل هستند كه به نمونه‏ هايي از آن اشاره مي‏شود: گفتن اذان و اقامه در گوش نوزاد پس از تولد، كام برداري نوزاد با آب فرات يا تربت امام حسين(ع) يا باران، عقيقه يا وليمه دادن براي او، انتخاب نام شايسته و … .

در هر حال مسئوليت اوليه براي تضمين حقوق و منافع كودك بر عهدة والدين و در نهايت بر عهدة اقرباي طفل مي‏باشد و دولت بايد در اين امر از ايشان حمايت و به آنان كمك كند و اگر والدين قادر نباشند به مسئوليت خود عمل كنند، دولت موظف است براي تضمين برآورده شدن حقوق و نيازهاي كودك وارد عمل شود. قوانين مدني ايران در راستاي تحكيم مباني خانواده به عنوان بنيان جامعه است. دولت ايران به تعدادي از وزارتخانه ‏ها اجازه داده است تا برنامه ‏هاي مبتني بر خانواده و رعايت حقوق كودك را به مرحلة اجرا درآورند.

نهادهايي مانند بهزيستي كشور با ايجاد مهد كودك و ارائة انواع كمكها مانند مرخصي زايمان و شيردهي به حمايت از والدين در جهت انجام مسئوليت آنان در قبال اطفال، مبادرت كرده‏اند. مواد 9، 10، 11 ق. م. حاوي نكات مربوط به حق كودك نسبت به بودن با خانوادة خود است. مادة 9 تأكيد دارد كه فرزندان نبايد از والدين خود جدا شوند مگر اينكه اين امر براي حفظ منافع كودكان ضروري باشد. مواد 21 و 27 به حق كودك نسبت به برخورداري از معيشت در پي جدايي از يك يا هر دو والدين و نيز حمايت و پذيرش كودكان بي‏سرپرست مربوط مي‏شود. مادة 25 تأكيد دارد كه به وضعيت كودكاني كه خارج از خانة خود تحت سرپرستي قرار دارند بايد به طور مرتب رسيدگي شود.

قوانين اسلامي مسألة فرزندخواندگي را به رسميت نمي‏شناسد. اما در ايران امكان نگهداري تحت قيموميت خويشاوندان پدري و يا در مؤسسات وابسته به سازمانهاي بهزيستي وجود دارد. اصل 43 قانون اساسي بر ضرورت تأمين مسكن، خوراك، پوشاك، بهداشت و امكانات آموزشي تأكيد دارد و خواهان تقويت نهاد خانواده است.

در قوانين فقهي ايران، از مراقبت و تربيت فرزند با عنوان حضانت نام برده مي‏شود. طبق مادة 1168 قانون مدني ايران «حضانت از فرزند حق و مسئوليت والدين است» والدين بايد به هر وسيلة ممكن بقاي رشد و تكامل جسمي و روحي فرزند خود را تضمين نمايند. اگر والدين از هم جدا شوند پدر موظف است نفقة كودك را تا زماني كه تحت سرپرستي مادر قرار دارد، تأمين نمايد.

مسئوليت جامعه در قبال كودكان و بالعكس


در تمام جوامع دولتها موظف هستند از طريق آموزش و پرورش و مدارس انواع فعاليتهاي علمي، فرهنگي، هنري و تفريحي را براي كودكان ترتيب دهند. علاوه بر اينها بسياري از سازمانهاي دولتي هر ساله و همزمان با روز بين‏المللي كودك برنامه‏ هاي تفريحي خاص كودكان را براي فرزندان كاركنان خود تدارك مي‏بيند. تعداد قابل ملاحظه‏اي از فرهنگسراهاي شهرداري، سازمان بهزيستي، شوراي عالي جوانان، مساجد هم به نوبه خود كلاسهايي براي آموزشهاي مختلف علمي، هنري و ساير برنامه ‏هاي تفريحي براي نوجوانان و جوانان ترتيب مي‏دهند. تفريح يكي از حوايج ضروري بشر است و سبب رفع خستگي، تسكين اعصاب و آرامش رواني مي‏گردد.

دولت با تأسيس مكانهاي ورزشي و تفريحي متناسب با آداب و رسوم و معتقدات مذهبي و مباني اخلاقي نقش مهمي را در پركردن اوقات فراغت و بيكاري جوانان و نوجوانان ايفا مي‏كند. مسئوليت در قبال جامعه زماني محرز مي‏شود كه مرتكب، عاقل، بالغ در عين ادراك و شعور و با اختيار و توانايي اجرا، دست به ارتكاب عمل مجرمانه زده باشد و اگر اين شرايط در مرتكب وجود نداشته باشد يا عمل قابل انتساب به او نباشد، مجرم محسوب نخواهد شد و مجازاتي نيز نخواهد داشت. اما از نظر جرم‏شناسي مسئوليت تنها بر پاية خطا نمي‏باشد بلكه بر پاية خطري است كه به وسيلة‌عامل فعل متوجه اجتماع مي‏شود.

بنابراين ارادة افراد همواره تحت تأثير عوامل خارجي و داخلي قرار گرفته و اين عوامل در به انحراف كشاندن افراد اثرات مؤثري دارند. فردي كه در اجتماع زندگي مي‏كند بايد مقررات و نظامات اجتماعي را رعايت نمايد و  اگر مرتكب عملي شود كه نظم اجتماع را بر هم زند شخص مسئول شناخته شده ولو اينكه قانون آن را جرم تشخيص نداده باشد.

جامعه نيز براي دفاع و حفظ از آسيبهاي اجتماع تدابيري را براي كودكان در نظر مي‏گيرد و هدف آن صيانت از جامعه در برابر خطرات احتمالي است و اگر به تربيت فرد نيز توجه دارد براي اين است كه بتواند جامعه‏ اي سالم و افرادي قانونمند داشته باشد. هر چند اتخاذ اين تدابير در تقليل ميزان بزهكاري كودكان مؤثر بوده و از مفاسد گوناگون جلوگيري مي‏نمايد، اما اين اشكال را داراست كه اصالت را به اجتماع داده و تا آنجا به اصلاح فرد توجه دارد كه اطمينان يابد، آن شخص مرتكب جرم يا بزه نخواهد شد.

مراجع قانونگذاري تدابير و تصميماتي را در مورد كودكان در معرض سقوط و انحراف اتخاذ نموده‏اند. در حالي كه قانون آنها را از نظر كيفري و اخلاقي غير مسئول مي‏شناسد، اغلب كوشش مي‏شود كه اين تدابير در تهذيب و تربيت افراد مورد نظر مؤثر واقع شود و بتواند آنها را به صورت اعضايي مفيد و سالم به اجتماع بازگرداند [غفوري غروي: 316].


----------------------
منابع
ـ احدي محسني. روان شناسي رشد.
ـ امام خميني، روح الله. تحرير الوسيله.
ـ امامي. حقوق مدني.
ـ شعاع، انجم. حقوق كودك.
ـ شيخ طوسي.  تهذيب الاحكام.
ـ حر عاملي. وسائل الشيعه.
ـ شهيد ثاني. مسالك الافهام.
ـ غفوري غروي. انگيزه‌شناسي كودكان.
ـ كاتوزيان، ناصر. قانون مدني در نظم حقوق كنوني.
- قواعد عمومي قراردادها.
ـ محجة البيضاء.


نويسنده: سيد محمد موسوي بجنوردي- استاد دانشگاه تربيت معلم و مدير گروه فقه و مباني حقوق اسلامي پژوهشكدة امام خميني و انقلاب اسلامي





برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان