بسم الله
 
EN

بازدیدها: 248

جايگاه دروغ و الگوهاي رفتاري آن در روابط اجتماعي ما- قسمت دوم

  1395/11/10
خلاصه: فرهنگ در جامعه ايران به همان اندازه غني و گسترده است که مطالعه ي آن در کشور ما فقير و بسته. صدها خطوط فرهنگي وجود دارد که شناخت علمي آنها مي تواند به حل مسائل اساسي جامعه ي ما از قبيل توسعه، ارتباطات، شخصيت پايه، قدرت، مدنيت و قضاوت،... يا ري رساند. يکي از اين خطوط، رفتار رواني – اجتماعي دروغ با الگوهاي مختلف آن است. مفهوم دروغ که وسعت معنايي و کاربردي آن حيرت انگيز است، با وجود ظاهر غير اخلاقي آن، داراي کارکردهاي عديده است به طوري که يکي از حلقه هاي ناگستني زنجيره ي هميشگي روابط ما را تشکيل مي دهد. در اين مقاله سعي شده است تا با تکيه به شکل شناسي اين رفتار، آن را مقوله بندي کرده وکارکرد هر يک از آنها را بنماييم. و با توجه به جنبهي پايگاهي فرستنده و دريافت دارنده (عوامل انساني) پيام دروغين و نيز شرايطي که پيام در آن ردو بدل مي شود (عامل وضعيتي) الگوهايي( 16 گانه) هر چند ناقص به مثابه پيش طرح هايي براي شکل گيري تحقيقات در آينده و گامي نخستين در راه نظريه پردازي در آداب فرهنگي به دست بدهيم.
قسمت قبلي

عوامل دروغ­گوئي و طبقه بندي موارد آن


براي آن که بتوانيم پديده­ي گسترده و همه گير "دروغ" را به صورت محدودتر و منسجم تري تحليل و انواع مختلف آن را تا جايي که ممکن باشد به صورت طبقه بندي شده اي عرضه بکنيم و طرح روشني – هر چند ناقص- از آن بدست دهيم، تنها دو دسته عامل دخيل را پايه کار خود قرار مي دهيم و مفهوم دروغ را به معناي رابطه ي نادرست لفظي بين دو شخص تحديد مي کنيم.

اين دو دسته عامل عبارت اند از:

1.      عامل انساني : اين عامل طرفين رابطه را دربرمي گيرد

الف) شخصي (يا اشخاصي) که دروغ مي گويد (يا مي گويند)

ب) شخصي (يا اشخاصي) که به او (يا به آن ها ) دروغ گفته مي شود

بديهي است که اين اشخاص نه تنها از نظر تعداد بلکه از حيث سن و موقعيت اجتماعي مي توانند متفاوت باشند

2.      عامل وضعيتي : اين عامل شامل شرايطي است که بستر رابطه ي دروغين را تشکيل مي دهد. در ايجا منظور اصلي، ميزان آگاهي شنونده (يا شنوندگان) دروغ به وقوع دروغ و واکنش اعتراض و تسليم او (يا آن ها) به دروغ است. براي اجتناب از پيچيدگي کار و ارائه ي ساده و در عين حال روشن وضعيت طرفين رابطه، در زير به کدبندي اشخاص و محتواي ارتباطي آن ها مي پردازيم:

 

                                                                      فرد           ?        با سن يا پايگاه اجتماعي برتر از شنونده      

                                        گوينده دروغ          جمع        ?          با سن يا پايگاه اجتماعي پايين تر از شنونده  

1.      عامل انساني                                                            

                                                                             فرد          b         با سن يا پايگاه اجتماعي برتر از گوينده     

                                         شنونده دروغ               جمع        B     با سن يا پايگاه اجتماعي پايين تر از گوينده

                                             
                                                                                        آگاهي همراه با اطمينان شنونده به وقوع دروغ               c                                                       ميزان آگاهي               آکاهي همراه با شک شنونده به وقوع دروغ                   ?

                                                                                         ناآگاهي شنونده به وقوع دروغ                                       C

2. عامل وضعيتي                                                                                   

                                                                                           اعتراض نسبت به دروغ                                                d

                                                           واكنش                      تسليم نسبت به دروغ                                                 D

        
به اين ترتيب مي توان 40موردي را که ممکن است در چارچوب محدود و از پيش تعيين شده ي بالا اتفاق بيافتد فرمول وار به شرح زير ارائه داد :

 

                                                     d         a > b + c =  d       

                                                     c        D       a > b + c =  D   

                                    d        a > b + C =  d            1-5

                                                     a > b             C         D        a > b + C = D      

                                                     C         D         a > b + C = D    

                                   a > B --------------------------------------------5-10

                                 a < b       ----------------------------------------10-15

                                  a < B -------------------------------------------15-20

                               A >     ---------------------------------------------20-25

                             A > B----------------------------------------------- 25-30

                              A < b -------------------------------------------30-35

                              A < B ---------------------------------------------35-40

 

مورد اول از چهل مورد بالا (يعني d = c + b < ? ) را مي توان به طور روشن به عنوان مثال به شرح زير آورد :

پدري که در قبال قبولي فرزندش وعده­ي خريد دوچرخه اي به او مي دهد ولي فرزند به تجربه، حرف پدر را باور نمي کند و هم­چنان نسبت به تحصيلات خود بي اعتنا باقي مي ماند.

تبصره : ناگفته نگذاريم که بعضي از موارد چهل گانه­ي بالا هرگز در روابط اجتماعي، صورت عمل به خود نمي گيرد مانند مواردي که در آنها فرمول    D        C  به کار رفته باشد. به عبارت روشن، شنونده اي که به وقوع دروغ آگاهي ندارد (C) هرگز به آن اعتراض نمي کند(D).

به اين ترتيب، تا حدي به انواع، ابعاد و نقش هاي دروغ که در صحنه ي روابط اجتماعي بازي مي شود، پي مي بريم و به آساني مي توانيم رابطه ي ميان جايگاه دروغ در جامعه از يک سو و انسجام و وفاق اجتماعي و مدنيت از سوي ديگر را دريابيم. به اين معني که هر چه دروغ در فضاي اجتماعي و خانوادگي و عاطفي رواج بيشتري پيدا کند، جامعه بيشتر به سوي تزلزل و فقر اخلاقي و عدم آزادي سوق پيدا مي کند و افراد آن به سوي بيگانگي از خود و ديگران پيش مي روند. برعکس، هر چه ارکان فرهنگي و اقتصادي و اجتماعي و اخلاقي جامعه بيشتر دست­خوش تزلزل مي گردد، روابط بين انسان هاي آن جامعه بيشتر رنگ دورويي و ريا و تزوير به خود مي گيرد.

در جو اجتماعي مملو از بي اعتمادي، روابط افراد از دوستي هاي مشکوک و نافرجام گرفته تا روي دربايستي ها و ملاحظه کاري ها و مصلحت جويي ها و پنهان کاري ها و بازي ها و در نهايت انواع دشمني ها پيش مي رود و به صورت هاي بسيار متنوعي از روابط رواني- اجتماعي از قبيل فتنه و تملق و تلون و مبالغه و عيب پوشي و نيرنگ و فرصت طلبي و افترا و تحريک و ده ها خصيصه­ي منفي ديگر که جملگي بر پايه ي دروغ شکل گرفته، تجلي مي کند. فرهنگ دروغ به فرهنگ اصيل قومي و محلي و ملي پيوند مي خورد و آن را آلوده مي سازد. شخصيت پايه دستکاري مي شود : آدم ها به مالکان طماع، اطباي بي وجدان، کسبه­ي حقه باز، کارگران تنبل، دانش آموزان متقلب، معلمان بي مسئوليت، سربازان خائن، پدران بي فکر، سرايداران سارق، نانواهاي رفيق نواز، کارمندان رابطه باز، روساي تبعيض کار تبديل مي شوند و ده ها برچسب از اين قبيل در کنار مشاغل پر زحمت و آبرومند و ضروري جامعه نقش مي بندد و دوگانگي بيان و رفتار در جامعه نهادينه مي شود. بديهي است که آستانه ي تحمل جامعه ها در برابر رفتار دروغين تفاوت مي کند و به عبارت ديگر هر نوع جامعه به ميزان معيني از اين نوع رفتار چشم مي پوشد. اين ميزان در جامعه هاي روستايي و ديني کمتر و در اجتماعات بي دروپيکر شهري بيشتر است3 و در بخش هاي مختلف و زمان هاي متفاوت زندگي در جامعه ي واحد تفاوت مي کند و اين گوناگوني، همان گونه که درابتداي سخن گفته شد،  به نظامهاي مديريت سياسي، اجتماعي و خانوادگي هر دوره بر مي گردد.

در اين باره مي توان به عنوان مثال از قضاوت هاي مختلف اجتماعي سخن به ميان آورد:

شهادت دروغ : اين عمل بيشتر در محاکم قضايي، موقعيتهاي مذهبي و تحقيقات خانوادگي مربوط به «امر خير» که در خوشبختي و بدبختي آينده­ي زوج هاي جوان دخيل است، انجام مي گيرد و از کارهاي زشت و غيرقابل تحمل محسوب مي شود، مايه نفرت و سخت­گيري مردم قرار مي گيرد و حتي مشمول پيگردهاي شداد و غلاظ مراجع قضايي مي گردد. در اين مورد «دروغ­گو دشمن خدا» به حساب مي آيد.

چوپان دروغگو : افرادي يافت مي شوند که سرشت کاذب دارند و مردم نيز به راحتي با آنها کنار مي آيند و در عين حال در مذمت آن ها مي گويند و مي نويسند. کتاب هاي درسي پر از ملامت و سرزنش به شخص دروغ­گو و پر از تشويق و تمجيد براي دانش آموز راستگو است. چه کسي با شعار آبا و اجدادي و زردشتي ما آشنا نيست : پندار نيک، گفتار نيک، کردار نيک.

پندو اندرزهاي رسمي براي جلوگيري از شيوع دروغ به اندازه­ي خود دروغ فراوان است. چشم پوشي در اين مورد به ويژه اگر نخستين دروغ باشد يا گوينده­ي آن کودکي باشد، به سهولت انجام مي گيرد :" قصد بدي که نداشته"، " از دستش در رفته"، "متوجه نبوده"، " دروغ گفته آدم که نکشته"، "يکبار که صد بار نمي شود" و از اين قبيل، ...

راست و دروغش پاي خودش : در اينجا مرز بين راست و دروغ رنگ مي بازد. هم راستش را مي توان گفت وهم دروغش را : " کسي را در قبرکسي نمي خوابانند"، " البته اگر راستش را مي گفت بهتر بود"، راستش را هم مي شدگفت"، واز اين دست،...

همين طور که ملاحظه مي شود دروغ – البته با اکراه- پذيرفته مي شود. دروغ­گو را الزاما از خود نمي رانند. از بهره برداري از بعضي ثمرات دروغ ابايي ندارند و به راحتي آن را توجيه مي کنند و به آساني به شخص دروغ­گو حق مي دهند. بعضي فضولي ها، دخالت ها، تقاضاها، ضعف ها، و ترس ها را با دروغ مي پوشانند و يا جبران مي کنند. دروغ به عنوان رفتار معمولي به حيطه­ي عرف و آداب مردم قدم مي گذارد.

دروغ مصلحت آميز : که به قول سعدي عليه الرحمه " به از راست فتنه انگيز" است ديگر حق حيات پيدا مي کند و قبح آن از بين مي رود. به بيماري که به سوي مرگ مي شتابد گفته مي شود :"چيزي نيست دکتر گفته خوب مي شوي". به مادري که پسرش در تصادف يک پايش را از دست داده مي گويند:" زخم کوچکي برداشته". در اينجا دروغ خيرانديشانه رنگ مبالغه به خود مي گيرد. گاهي برعکس، مبالغه در جهت ديگر صورت مي گيرد. به موضوع آب وتاب داده مي شود وفقط كمي "روغن داغش را زياد مي کنند". اصطلاح خالي بندي در ميان جوانان گوياي اين سبک گفتار مبالغه آميز مي شود و دروغ رسما پايگاه رواني-اجتماعي و فرهنگي خود را پيدا مي کند . هيچ کاسبي مجبور نيست قيمت خريد کالاي خودرا به مشتري بگويد. هيچ بقالي نمي گويد ماست من ترش است. معايب عروس از داماد و معايب داماد از عروس پوشانده مي شود.

اگر دروغ نمي گفت خون به پا مي شد : در اين جا دروغ واجب تر از راست مي شود. دروغ­گو آدم خّير و عمل او عمل خير به حساب مي آيد. چنان چه مومني ببيند که ظالمي مظلومي را تعقيب مي کند ، جاي خود را از اين سکوب به آن سکوب عوض مي کند و در برابر پرسش ظالم که " مردي را نديدي که از اين طرف فرار مي کرد؟" پاسخ مي دهد:" از وقتي که بر اين سکوب نشسته ام کسي را در حال فرار نديده ام." در اين مورد کلاه شرعي پا به ميدان مي گذارد و دروغ يک تکليف تمام عيار مي شود.

بازي نقش ها و سازمان اجتماعي روابط مبتني بر دروغ به گونه اي است که روش هاي بالا گاهي مضحک و خنده آور و زماني حزن انگيز و چندش آور جلوه مي کند و چه بسا هر دو صورت رخ مي نمايد; گاهي نيز عده اي را به خنده وا مي دارد و در عين حال عده ي ديگري رابه گريه مي اندازد. از خنده تا گريه، از ثواب تا گناه، از قبول عامه تا رد مطلق، دروغ مي تواند در صحنه هاي مختلف زندگي حضور داشته باشد.

به جرئت مي توان ادعا کرد که همه گونه شخصيتي، از ضعيف النفس ترين انسان ها تا قدرت مندترين، هوشمندترين و سياست پيشه ترين آنها ممکن است به دروغ متوسل شوند و از آن براي پوشاندن ضعفي بهره جويند. دروغ براي بعضي اشخاص راه حلي است براي بسياري از مشکلات فردي، خانوادگي، حرفه اي و اجتماعي آنها. نفع دروغ از نظر رواني گاهي از عذاب وجداني که در شخص ايجاد مي کند، بيشتر است. به ويژه که خود شخص هميشه به پيامدهاي عمل خود وقوف ندارد و اغلب در شرايط غافل گير کننده به دروغ پناه مي برد و از آن به عنوان پناه گاهي ولو موقتي استفاده مي کند.

  چنانچه دروغ نتواند مشکل شخص را حل کند، بعضا مي تواند آن را به عقب بياندازد و يا جلوي پيشامد بدتري را بگيرد و حتي از ريختن خوني جلوگيري کند. بنابراين کارکردهاي دروغ بيشمار است و اغلب اين کارکردها در موارد مرضي و آسيب شناختي – که در آن بيمار نه به عمد بلکه بنا به عادت و يا به پيروي از تخيلات کودکانه خود سعي در بناي دنيايي جداي از دنياي ديگران دارد- شکل مي گيرد. در برابر هر گفتار و هر کردار يا حرکت دروغيني نيازي ولو کاذب وجود دارد که بايد شناخته شود.

براي شناختن نيازهايي که انسان را به دروغ­گويي وا مي دارد، بايد پديده دروغ را در شرايط پديد آورنده­ي آن قرار داد و سپس آن را بررسي کرد. اين شرايط مي تواند در وضعيت هاي دوستانه، در روابط خصمانه، در معاشرت هاي اجتماعي (روي دربايستي ها، فضولي ها، دخالت ها، ...) در موقعيت هاي حرفه اي ( ترس، احترام کاذب، ملاحظه کاري،...) و بالاخره در بعضي فضاهاي اتفاقي و اضطراري فراهم آيد.

در مجموع مي توان گفت دروغ آدم معين خود را ندارد، داراي مکان و زمان و اندازه و شکل و شرط مشخصي نيست. قضاوت يکسان براي دروغ واحد متّصور نمي باشد. يک دروغ هميشه الزاما دروغ تلقي نمي شود : به کرات شنيده مي شود که بعضي از آدم ها طاقت شنيدن حرف حقيقت را ندارند. حقيقت براي بعضي ها تلخ است. با بعضي ها بايد حرف حساب را به صورت طنز و شوخي وکنايه و حتي دروغ گفت. " گاهي اثر دروغ از راست بيشتر است"، "آدم را گاهي مجبور مي کنند دروغ بگويد"،" زندگي انسان بي دروغ نمي گذرد" و صدها ازاين قبيل جملات،...

نظارت بر پديده دروغ


نظارت بر دروغ اگر غيرممکن نباشد، کار ساده اي نيست. سوگند به خداي عالم، سوگند به ائمه، سوگند به مقدسات وبالاخره سوگند به جان عزيزترين کسان دروغ را درذهن شنونده ي آن جا مي اندازد. با وجود مطالعاتي که که در مورد ارتعاشات بريدگي هاي کلامي ناشي از اين رفتار، حرکات ناموزون چشم، خشکيدگي دهان، لکنت زبان، ضربان شديد قلب، پوشيدگي نگاه، و خلاصه حدود و ثغور فيزيکي و شکل بيروني آن در تحقيقات پزشکي و قضايي و روانشناختي انجام گرفته است، هنوز مهمترين دستگاههاي فني دروغ سنج موفق نشده اند، برد اين پديده را به روشني تعيين کنند. دهخدا در دائر? المعارف فارسي خود در برابر واژه ي مرکب "دروغ ياب" آورده است:" اگر چه وسايل دروغياب در کارهاي پليسي مورد استفاده است، در مراجع قضايي معمولا اعتباري ندارد زيرا بين تغييرات بدني که بر اثر گفتن دروغ يا ساير عوامل عاطفي (مانند احساسات مربوط به گناه و معصيت) حاصل مي شود ، شباهت بسيار وجود دارد". علاوه بر اين ، عدم موفقيت ابزارهاي دروغ معلول داده هاي بيشماري است که تا حدودي در دو دسته عوامل انساني و وضعيتي بالا آورده شد.

تعريفي از پديده دروغ


در چنين شرايط دشواري، ارائه ي يک تعريف جامع و مانع که بتواند از نظر علمي خالي از نقص باشد و به عنوان ابزاري توانا به کار تحقيقات بعدي در اين زمينه بيايد، از عهده ي ما بيرون است. براي اين کار به مطالعات بيشتر در زمينه هاي مختلف فلسفي و علمي و ديني و اخلاقي و اجتماعي و رواني نياز داريم. با وجود اين شايد خالي از نفع نباشد که با توجه به جميع جهاتي که در اين مقاله مورد بحث قرار گرفت، تعريف ناقصي از دروغ ارائه بدهيم:"دروغ واقعيت قلب شده است که از جانب شخص يا اشخاصي، به صور معّين و در شرايط معّين، در موارد گوناگون سياسي، اجتماعي، اقتصادي، خانوادگي در روابط بين اشخاص و حتي بر اثر نيازهاي رواني براي شخص يا اشخاص ديگري گفته، نوشته و يا اجرا مي شود و دانسته يا ندانسته با توجه يا نه بي توجه به فايده يا ضرر آن براي خود يا ديگري به کار گرفته مي شود و در هر صورت به يکي از نيازهاي فردي يا جمعي در زندگي اجتماعي پاسخ مي گويد."

با توجه به تعريف بالا و با در نظر گرفتن کارکردهاي متنوع و فراوان دروغ در صحنه ي روابط اجتماعي مي توان چنين پنداشت که راستگويي فاقد چنين کارکردهايي است و در شرايط واحد –به خيال شخص دروغ­گو – مايه و موجب بعضي خطرها وخسران ها مي گردد. تحقيقات بسيار جالبي مي تواند در اين زمينه از شناخت سازمان پذيرد، ولي از هم اکنون مي توان تصور کرد که اگر ثروتمندان ميزان ثروت خويش را به اطلاع عموم مي رساندند!،  اگر کسبه بهاي خريد کالاهاي خود را برروي کالاها مي نوشتند!، اگر بازرگانان برنامه هاي تجاري آينده ي خود را فاش مي ساختند!، اگر کارخانه داران ميزان سود خودرا به ديوارهاي کارخانه ها مي چسباندند!، اگر خانم ها ناتواني هاي مالي شوهران شان را براي يکديگر مي شمردند!، اگر معلمان به بي سوادي خوداعتراف مي کردند!، اگر پزشکان عدم تشخيص درست بيماري را نزد بيمار بازگو مي کردند!، اگر محصلان نزد معلمان خود اقرار مي کردند که به اندازه ي کافي درس نمي خوانند!، اگر شوهران به همسران خود مي گفتند آن طور که ادعا مي کنند، آن ها را دوست نمي دارند! چه مي شد؟

روشن است که در جامعه ما دروغ پديده ي فرهنگي بسيار کارآمد و چند منظوره اي است که با زندگي روزمره ي ما آميخته و قرين شده است. نونهالان در خانواده، کودکان در مدرسه، جوانان در کوچه و مردان و زنان ما دراداره و کارخانه و بازار آن را مي آموزند، به کار مي گيرند و با هوشمندي به تظريف و تکميل آن مي پردازند و با هنرمندي آن را عرضه مي کنند.



نويسنده: مرتضي کتبي- استاد دانشکده علوم اجتماعي دانشگاه تهران





برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان