بسم الله
 
EN

بازدیدها: 257

پزشكي قانوني در فقه و حقوق اسلامي- قسمت اول

  1395/11/10
خلاصه: پزشكي قانوني در فقه و حقوق اسلامي چه جايگاهي دارد و سابقه آن در فقه و حقوق و دايره حسبه و طب اسلامي چيست، ميزان اعتبار آن از نظر فقها چه اندازه است، راهها و وسايل تشخيص پزشكي قانوني تا چه اندازه حجي ت دارد، در كداميك از مسايل فقه و حقوق اسلامي حل مشكلات و تشخيص موضوعات به پزشكان ارجاع داده شده، آيا در فقه و حقوق اسلامي صدور حكم براساس قرائن و شواهد از ادله شرعي است، و آيا مي توان از كارهاي پزشكي قانوني مانند انگشت نگاري، آزمايش خون و غيره استفاده كرد؟ اين مقاله به بررسي سؤالات فوق و در صورت امكان ارائه پاسخ به آنها مي پردازد.

چكيده

امروزه در كشورهاي مختلف جهان، پزشكي قانوني ب ا آزمايشگاههايش نقش مهمي در امور قضايي و دادگستري دارد؛ پزشكي قانوني عملياتي است كه پزشكان متخصص براي كشف و تشخيص جرم و ردپاي متهم و اثبات راست يا دروغ بودن گفته هاي مدعي يا مدعي عليه انجام مي دهند.
در احكام دادرسي و در فقه و حقوق اسلامي براي تشخيص بسياري از جر م ها و نقصها و تعيين ميزان خسارات وارد بر اعضاي بدن به پزشك متخصص عادل ارجاع داده شده است.
پزشكي قانوني در فقه و حقوق اسلامي چه جايگاهي دارد و سابقه آن در فقه و حقوق و دايره حسبه و طب اسلامي چيست، ميزان اعتبار آن از نظر فقها چه اندازه است، راهها و وسايل تشخيص پزشكي قانوني تا چه اندازه حجي ت دارد، در كداميك از مسايل فقه و حقوق اسلامي حل مشكلات و تشخيص موضوعات به پزشكان ارجاع داده شده، آيا در فقه و حقوق اسلامي صدور حكم براساس قرائن و شواهد از ادله شرعي است، و آيا م ي توان از كارهاي پزشكي قانوني مانند انگشت نگاري، آزمايش خون و غيره استفاده كرد؟ اين مقاله به بررسي سؤالات فوق و در صورت امكان ارائه پاسخ به آنها مي پردازد.

1- مقدمه


پزشكي قانوني كه در فارسي كهن « دادپزشکي» در عربي « طب شرعي» و در غرب Medicine legal گفته مي شود، عبارت است از عملياتي كه متخصصين براي آزمايش خون و انگشت نگاري، بروي نوشته ها و لباس اشخاص و نيز سوخته ها به منظور شناخت عوامل ذيربط و فشنگ ها و اسلحه ها براي پي بردن به منشأ آنها و حتي آزمايش خاك و سنگ و غيره كه ممكن است ردپاي متهم را روشن كنند انجام مي دهند. امروزه در كشورهاي مختلف براي پزشكي قانوني آزمايشگاه ها و دانشكده هايي بنا شده است.

1-1- سابقه

در قرآن و حديث و فقه و حقوق و حسبه و طب اسلامي مواردي از صدور حكم براساس قرائن و شواهد و آزمايش مشاهده مي كنيم كه نشانگر سابقه پزشكي قانوني به طور غيررسمي از صدر اسلام است.

2-1-  پزشكي قانوني در قرآن

1. فقهاي اسلامي از صحنه بررسي پيراهن يوسف (ع) در قرآن و حكم عليه زليخا: اِنَّه مِن كِيد كُنّ (اين از مكر شما زنان است) و اِنَّكِ كُنتِ مِنَ الخَاطِئين (تو از خطا كاراني) با مشاهده چاك خوردن آن از پشت، نتيجه گرفته اند كه : « خوردن آن از پشت، نتيجه گرفته اند كه است كه مي توان آن را در انگشت نگاري ، آزمايش خون و ديگر مواردي كه در عصر حاضر مرسوم است، ملاحظه كرد» (1، ص 3)

2- پزشكي قانوني در حديث

قرنها پيش از تأسيس مراكز پزشكي قانوني در جهان، امام علي (ع) كه به تعبير پيامبر اكرم (ص) بهترين قاضي صدر اسلام بود (اَقضَا كُم علِي) به اين گونه بررسيها و آزمايشها براي كشف جرايم و اتهامات يا صداقت افراد مي پرداختند. ما در قضاوتهاي شگفت آن حضرت (ع) نمونه هاي متعددي براي سابقه پزشكي قانوني در اسلام مي يابيم. به عنوان نمونه: 
1. زني علاقه مند به جواني از انصار شده بود و هر راهي براي جذب وي به كار برد نتيجه نگرفت. ناچار دست به حيله اي زد و بدن و لباس خود را آلوده به سفيده تخم مرغ كرد و پيش خليفه دوم آمد تا با متهم كردن آن جوان وي را وادار به ازدواج با وي كند. عمر مي خواست وي را كيفر كند. جوان اظهار داشت: اين تهمت است و در اين باره تخقيق و بررسي كنيد. خليفه دوم به حضرت علي (ع) گفت: نظر شما چيست؟ حضرت علي (ع) دستور دادند آب جوش آوردند و به روي سفيده ريختند و با بررسي و آزمايش متوجه شدند كه آن ، سفيده تخم مرغ است و آنگاه نتيجه آزمايش را به زن عرضه داشتند و آن زن اقرار كرد. (2، ص 206)
2. مردي دو كنيز داشت و هر دو با هم از وي حامله شدند. يكي برايش پسر و ديگري برايش دختر آورد. صاحب دختر، نوزاد خود را در گهواره اي كه نوزاد صاحب پسر بود گذاشت و پسر وي را برداشت و ادعا كرد كه اين پسر من است. صاحب پسر گفت اين پسر من است. هر دو قضاوت پيش امام علي (ع) بردند. حضرت امير (ع) دستور دادند كه شير هر دو زن را وزن كنند، شير هر كدام سنگينتر بود، پسر از آن او است . (2 ، ص 210)
هر چند كه فقها اين حديث را اصلي از اصول اثبات و دليلي در اين باب قرار نداده اند اما سابقه اي است بر وجود پزشكي قانوني در شريعت اسلامي و بنا به گفته صاحب جواهر: « بعضي از فقها به اين گونه احاديث عمل كرده و بعضي به جهت عدم اطمينان آن را رها كرده اند؛ زيرا گفته پزشكان گمان آور است و طريق شرعي نيست» (2 ، ص 164-165) از اين گفته چنين برمي آيد كه اگر بررسيهاي پزشكي قانوني قطعي و مفيد علم باشد، از نظر شرعي معتبر است.

3- پزشكي قانوني در طب اسلامي

يكي از موارد مهم تشخيص در پزشكي قانوني اظهارنظر دقيق علمي در مورد مرگهاي مشكوك به انفاركتوس قلبي است، زيرا برخلاف آنچه مشهور است اين كار نه تنها آسان نيست، بلكه بسيار سخت و قابل بحث است. (4 ، ص 75)
شخصيت معروفي را در گرگان تشييع مي كردند. جواني پيشاپيش در حين گريه و زاري مي گفت: نمرده؛ به خدا پدرم نمرده است. ابوعلي سينا كه با خدمتكارش در حال فرار از دست فرستادگان سلطان محمود غزنوي شب را در بالاي تپه اي مشرف بر گورستان بيتوته كرده بود. صداي لااله الاالله جمعيت و فرياد آن جوان را شنيد و خود را به تشيع كنندگان رساند و از پيرمردي پرسيد: چه كسي مرده و از كدام بيماري درگذشته؟ وي جواب داد: مرحوم ابومحمدشيرازي در اثر سكته قلبي وفات يافته است.
ابوعلي سينا گفت: اين جوان مي گويد پدرم نمرده است. من از پزشكي سررشته دارم آيا مي توانم از جسد معاينه كنم. پيرمرد گفت: معاينه مرده و باز كردن كفن با امام جمعه است. ابوعلي به اتفاق جوان خود را به امام جمعه رساند و درخواست جوان را به وي عرضه داشت و گفت من طبيبم و به قول شما معاينه يك ميت براي نجات جان يك انسان گناهي ندارد. سرانجام به ابن سينا اجازه معاينه جسد داده شد. 
ابن سينا پلك چشم او را باز كرد و به مردمك چشم نظر افكند و سپس آستين سفيد خود را چند دفعه جلوي چشمان ميت حركت داد و با اين معاينات براي او مسلّم شد كه ابومحمد شيرازي نمرده است. سپس دستور داد تا هر چه زودتر جنازه را به شهر برگردانند. اولين سفارش پزشك به اهل خانواده اين بود كه گريه و زاري نكنند و سكوت مطلق را رعايت كنند. آنگاه از كيفش گردي كه مخلوط فلفل سياه و سفيد و گرد ديگري به نام كندش بود درآورد و با نيِ كوچكي داخل بيني ميت دميد. دقيقه اي بعد لرزشي خفيفي در ميان جسد ظاهر شد. بوعلي فوراً دستور داد تا دستها و پاهاي ميت را مالش دهند و سپس ضربات محكمي به كف پاهاي ميت وارد كرد. آنگاه با نيشتري رگهاي واقع در فرو رفتگي آرنج را بريد. در اين وضع دو قطره خون سياه و غليظ از رگها خارج شد. آنگاه دستور داد تا مالش پاها را شديدتر كنند. پس از چند لحظه حركات خفيفي در صورت و عضلات آن شخص ظاهر گرديد. 
در اين موقع، بوعلي با كمك امام جمعه، پنج دانه مغز هل را كوبيد و در گلاب حل كرد و با حبه اي درآميخت و در دهان ميت ريخت. كم كم در قفسه سينه ميت حركات خفيفي ظاهر گرديد و ضربان نبض و قلب شروع شد. هرچه مي گذشت حال بيمار رو به بهبودي مي گذاشت به طوري كه بعد از مدتي توانست به اطراف نظر انداخته فرزند و برادر و گماشتگان خود را بشناسد. 
ابوعلي پس از سفارشهاي لازم خداحافظي كرد. همسر و فرزند ابومحمد شيرازي هيجان زده جلو آمدند و كيسه اي پر از سكه هاي طلا به استاد تقديم داشتند، ولي ابوعلي سينا گفت: اي بانو به شكرانه حيات دوباره همسر خود، اين كيسه مسكوك طلا را به مستمندان شهر بدهيد. (5 - صص 82-87)






نويسنده: عبدالكريم بي آزار شيرازي - دانشيار دانشگاه الزهرا (س)





برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان