بسم الله
 
EN

بازدیدها: 532

با قوانين زندگي در عصر مجازي آشنا هستيد؟

  1393/11/25
خلاصه: واکاوي محاسن و معايب اينترنت، همراه گفت‌وگويي با جعفر شاهرخي، کارشناس ارشد ارتباطات اجتماعي

چگونه وارد فضاي مجازي شده‌ايم؟

در عصر مجازي، بيش‌تر امور زندگي انسان به شکل مجازي انجام مي‌شود. دفتر کار مجازي، تجارت مجازي، تفريح‌هاي مجازي، سفرهاي مجازي و موارد مشابه آن، نمونه‌هايي‌ هستند که در فضاي سه‌بُعدي، شرايط مناسبي را براي خانواده فراهم مي‌کنند. آيا آسيب‌شناسي عصر مجازي، سؤال بعدي مسئولان تربيتي عصر مجازي نخواهد بود؟ در عصر مجازي، تغييرهاي اساسي در رفتار بشر پديد خواهد آمد و برخي از صفت‌هاي ناپسند - که به دلايل مختلف، گريبان‌گير زندگي امروز دنياست - به دليل عيني و قانون‌مند‌بودن همه‌ي امور اجرايي، از جامعه رخت خواهد بست و همه‌ي کارها قابل‌رؤيت و پي‌گيري خواهد بود. مردم در جهان مجازي، شناخت بهتري از جهان و فلسفه‌ي وجودي انسان خواهند داشت و به نحو بهتري، تربيت خواهند شد و با توجه به اين‌که از نظر تئوري در عصر مزبور، مشکل‌هاي معيشتي و تهيه‌ي ابزار کار حل شده، دانش و اطلاعات در سطح گسترده‌اي، در همه‌ي زمينه‌ها در دسترس مردم است. توجه به مسايل روحي، رواني، معنوي و گرايش به مذهب افزايش خواهد يافت و تحول اساسي در زندگي انساني - با توجه به دست‌آوردهاي فن‌آوري اطلاعات - ميسر و امکان‌پذير خواهد بود.

 آموزش خانواده، رکن توسعه

مؤثرترين رکن توسعه‌ي خانواده در شهر الکترونيک، آموزش است. فناوري اطلاعات، شرايطي پديد مي‌آورد که امکان آموزش هر چيز به هر کس، در هر جا و هر زمان فراهم شود. با توسعه‌ي آموزش الکترونيکي و آموزش مجازي، فرصت‌هاي جديدي براي خانواده پديد مي‌آيد تا بتواند ضمن حفظ فرهنگ بومي، از تجربه‌هاي مفيد ديگران هم به‌خوبي استفاده کند. اين نوع سيستم آموزشي، مزاياي زيادي دارد که بعضي از آن‌ها عبارت‌اند از: 
 ـ آموزش هر کس در هر جا و هر زمان، فارغ از هرگونه محدوديت نژادي، سن و امثال آن؛ 
 ـ کاهش هزينه‌هاي فيزيکي ساختمان در ارتباط با آموزش؛
 ـ دسترسي آني به منابع و اطلاعات در هر زمان؛
 ـ فراهم‌بودن منابع آموزشيِ برخط به شکل يک‌نواخت و يک‌پارچه، با شرايطي متناسب‌تر از شيوه‌ي آموزشي سنتي؛
 ـ دسترسي به تجربه‌هاي ديگران در آموزش و امکان ذخيره‌سازي آن؛
ـ انتخاب متن مورد علاقه، براساس امکان‌ها و توان‌مندي‌هاي فرد؛
 ـ به‌روز‌شدن کليه‌ي متون آموزشي و درسي و سادگي روند آن؛ 
 ـ امکان ارزيابي و اندازه‌گيري آموزش خلاق.

سواد اينترنتي، فرصت‌ها و معضل‌ها

کامپيوتر و اينترنت، هم نياز به نوع خاصي از سواد و مهارت دارد و هم الگوهاي فرهنگي و رفتاري ويژه‌اي در پي دارد. مهم‌ترين مسئله‌ي اينترنت، از نظر فرهنگي، عدم‌تطابق محتواي ارائه‌شده با الگوهاي فرهنگي و هنجارهاي رفتاري جوامع مختلف است. فن‌آوري اينترنت، براي بيش‌ترين سرعت و کم‌ترين کنترل، طراحي شده است؛ لذا اعمال کنترل‌هاي اخلاقي در آن دشوار است. حجم بالاي محتواي مستهجن تجاري و مجاني در اينترنت، يکي از معضل‌هاي اخلاقي و خانوادگي است. مشکل فرهنگي ديگر اينترنت، غلبه‌ي زبان انگليسي و فقدان منابع غني به زبان‌هاي ديگر است؛ در نتيجه، سلطه‌ي زبان انگليسي بر زبان‌هاي ديگر با اينترنت تقويت مي‌شود.
 کشورهاي در حال‌توسعه، معتقدند جريان آزاد اطلاعات، آن‌ها را در يک رقابت نابرابر و بي‌فايده با دولت‌هاي ديگر و شرکت‌هاي خارجي و چندمليتي قرار مي‌دهد و با تهديد ثبات جامعه از نظر فرهنگي، ناامني فزاينده‌اي بر اين کشورها تحميل مي‌کند. فروريختن مرزهاي فرهنگيِ کشورهاي هدف، در برابر فن‌آوري‌هاي جديد اطلاعاتي و ارتباطي، اثرهايي شگرف بر امنيت سياسي، اقتصادي و فرهنگي اين کشورها داشته است. متأسفانه به دليل نبود ضوابط و مقررات جهاني در اينترنت، هيچ‌گونه تضميني نيست که همه‌ي گروه‌ها براي رسيدن به اهداف انساني فعاليت کنند! زيرا در کنار انجمن‌‌هاي خوبي مانند انجمن مبارزه با ايدز، مبارزه با سرطان، گروه‌هاي آزادي‌خواه و مدافع حقوق بشر، در مواردي حضور انجمن هم‌جنس‌بازان و گروه‌هاي خشن نيز ديده مي‌شوند.

اينترنت و امنيت فرهنگي

 امنيت فرهنگي، مهم‌ترين مؤلفه براي ساختن مفهوم جديد مردم‌سالاريِ فرهنگي است. بنا به يک تعبير، مردم‌سالاري فرهنگي عبارت است از: 
1ـ حفاظت و تشويق تنوع فرهنگي و حق دسترسي به فرهنگ، براي همه‌ي افراد داخل کشور و جهان؛
2ـ تشويق مشارکت فعال، در حيات فرهنگي جامعه؛ 
3ـ تواناساختن مردم براي مشارکت در تصميم‌سازي‌هايي که بر کيفيت زندگيِ فرهنگي آنان اثرگذار است؛
4ـ تضمين دسترسي برابر و عادلانه به منابع و حمايت‌هاي فرهنگي. 
در امنيت فرهنگي نيز بايد به دو بُعد ملي و جهاني توجه کرد. نحوه‌ي نگرش به منشأ و آثار توسعه‌ي فن‌آوري و رسانه‌هاي نو، به‌ويژه اينترنت، يکي از عرصه‌هاي اصليِ تقابل ميان دو راه‌برد ثبات‌گرا و تحول‌گرا، در روي‌کردهاي امنيتي ايرانِ امروز است.

آسيب‌هاي فن‌آوري اطلاعات در خانواده

آسيب‌ اخلاقي: 

ارتباطي که از طريق اتاق‌هاي گفت‌وگو بين افراد مختلف برقرار مي‌شود، گاهي صدمه‌هاي زيادي پديد مي‌آورد. اين اتاق‌هاي گفت‌وگو - که اغلب با نام‌هاي جعلي و مجهول امکان ارتباط در آن است - مي‌تواند زمينه‌هاي لازم را براي ايجاد برخي از مفاسد اجتماعي پديدآورد و تقريباً راهي هم براي جلوگيري از آن نيست. در يک اتاق گفت‌وگو، مردي شصت‌ساله مي‌تواند خود را بيست‌ساله معرفي کند و به اذيت و آزار ديگران بپردازد. به جرئت مي‌توان گفت که خطر اتاق‌هاي گفت‌وگو، به مراتب بيش‌تر از سايت‌هاي غيراخلاقي در اينترنت است؛ زيرا بي‌اطلاعي خانواده‌ها از اين موضوع، خطرهايي را بر خانواده‌ها تحميل مي‌کند. قرارگرفتن در معرض فرهنگ‌هاي گوناگون، آزادي‌هاي زياد در يک دوره‌ي زماني به‌نسبت کوتاه و امکان دسترسي به اطلاعات غيراخلاقي گوناگون از طريق اينترنت، برخي از نمونه‌هاي اين خطرها هستند.
آسيب‌هاي پزشکي: بازي‌هاي کامپيوتري با داشتن صفحه‌هاي گرافيکي، تنوع رنگ و سرعت زياد تعويض صفحه‌ها، اثرهاي منفي روي مغز و اعصاب کودکان و حتي بزرگ‌ترها مي‌گذارند و برخي اختلال‌ها را موجب مي‌شوند. هم‌چنين استفاده‌ي زياد از کامپيوتر، اثر منفي بر بينايي افراد دارد و موجب سوزش چشم‌ها مي‌شود. اثرهاي منفيِ ديگر عبارت‌اند از: دردهاي شديد کمر، دست، گردن و سر ـ که به شکل آرتروز ظاهر ‌شده و گاهي موجب کيست مفصلي در مچ دست مي‌شود ـ افتادن سرشانه‌ها و خارج‌شدن ستون فقرات از حالت طبيعي.

آسيب فرهنگي ـ اجتماعي: 

اساسي‌ترين و مهم‌ترين پي‌آمدهاي ناشي از توسعه‌ي فن‌آوري اطلاعات، از بُعد فرهنگي و اجتماعي انزواي بسياري از کودکان، با رايانه و اينترنت است. کودکاني که از بدو زندگي و در دوران کودکي، به دليل کمبود فضاهاي تفريحي و آموزشي، با بازي‌هاي کامپيوتري در منزل مشغول مي‌شوند و به مرور، نوعي انزواطلبي را پيش مي‌گيرند که در نهايت، باعث منزوي‌شدن آنان در اجتماع مي‌شود. حال آن‌که کودکان در دوران رشد، بايد با هم‌نوعان و کودکان هم‌سن خود، بازي‌هاي دسته‌جمعي انجام دهند تا ارتباطات اجتماعي را فراگيرند. منزوي‌شدن کودک و بازي با افرادي که در دنياي واقعي نيستند، در آينده ممکن است اثرهاي بسيار منفي و نامطلوبي در رفتارهاي اجتماعي کودک ايجاد کند. قهرماناني که در بازي‌هاي رايانه‌اي، ظاهر مي‌شوند، با تصاوير و صحنه‌هاي خشونت‌آميز همراه‌اند که اثرهاي منفي فرهنگي ـ اجتماعي در پي دارند.

وظيفه‌ي خانواده در عصر ارتباطات و انفجار اطلاعات چيست؟

1ـ والدين براي اين‌که بتوانند درباره‌ي محاسن و معايب رسانه‌ها، راهنماي خوب و مؤثري براي فرزندان‌شان باشند، بايد در اين زمينه، مطالعه و مشاوره کرده، اطلاعات و مهارت‌هاي خود را افزايش داده و به‌روز کنند تا توصيه‌هاي آنان براي فرزندان، قابل‌قبول و پذيرش و داراي دقت و اعتبار باشد. 
2ـ اينترنت، به‌خودي‌خود، بد نيست؛ مهم نحوه‌ي استفاده از آن است. آيا حاضريد فرزندتان را - که شناکردن بلد نيست - در دريا رها کنيد؟ پس چگونه حاضريد او را بدون مهارت و آمادگي در اقيانوس اطلاعات، تصاوير، فيلم‌ها و برنامه‌هاي مختلف با محتواي گوناگون فرهنگي ـ اجتماعي رها کنيد؟
3ـ ورود رسانه‌ها به خانه، به معني ورود غريبه‌ها به خانه است! هرگز برنامه‌ها و فيلم‌هايي را که متناسب با فرهنگ، سن و درک فرزندتان و ارزش‌هاي اخلاقي نيست - چه از طريق شبکه‌هاي تلويزيوني ايران و چه شبکه‌هاي ماهواره‌اي - با فرزندتان تماشا نکنيد. 
4ـ براي تماشاي تلويزيون و بازي با رايانه در منزل، ضوابطي که قابليت اجرا باشد، با نظر فرزندتان در نظر بگيريد و خود به آن عمل کنيد. محدوديت‌هايي را متناسب با سن و دور‌ه‌ي تحصيلي فرزندتان اعمال کنيد (هرگز بدون زمان‌بندي و محدوديت، پلي‌استيشن، رايانه و تلويزيون را در اختيار آن‌ها، حتي قبل از دبستان قرار ندهيد تا به شکل يک عادت و اعتياد غلط دربيايد؛ زيرا در مراحل بعدي، اصلاح و کنترل به راحتي قابل اجرا نيست).
 5ـ براي اين‌که استفاده از رسانه‌ها يک عادت زيان‌بار نشود، محيط زندگي خود و فرزندتان را متنوع کنيد؛ مثلاً از طريق: کتاب‌خواني، قصه‌گويي، نقاشي، کارهاي دستي و امور هنري، رفتن به موزه‌ها، کتاب‌خانه‌ها، پارک‌ها، مساجد، تفريح و ورزش.
6ـ در خريد بازي‌هاي رايانه‌اي دقت کنيد تا بازي‌هايي را که براي رشد ذهني، خلاقيت، تجسم فضايي و ديگر مهارت‌هاي فرزندتان مفيد است، با مشورت افراد خبره و مطلع انتخاب کرده و بازي‌هاي خشن و مبتذل را هرگز خريداري نکنيد. 
7ـ به خاطر داشته باشيد که استفاده‌ي بيش از حد فرزندان از رسانه‌ها، سبب بروز رفتارهاي پرخاش‌گرانه، خشن و انتقام‌جويانه، بي‌اعتنايي به ارزش‌هاي خانواده و بي‌علاقگي به درس و مسئوليت‌پذيري مي‌شود.
9ـ والدين بايد بدانند که رسانه‌هاي گروهي، نقشي فراتر از يک وسيله‌ي سرگرم‌کننده دارند. اين وسايل ابزاري فرهنگ‌ساز شده‌اند و قدرت‌هاي مسلط جهاني، مي‌کوشند با استفاده از اين ابزار، زمينه‌هاي نفوذ فرهنگي خود را در جوامع ديگر، فراهم آورند. 

دروغ‌هايي که مردم باور مي‌کنند

در ادامه، با آقاي «جعفر شاهرخي»، مدرس و کارشناس‌ارشد ارتباطات اجتماعي، درباره‌ي اينترنت و پي‌آمدهاي آن به گفت‌وگو نشستيم. آقاي شاهرخي! براي شروع، کمي از رسانه‌هاي جمعي و شبکه‌هاي اجتماعي بگوييد.
رسانه‌هاي جديد براي کامل‌کردن زندگي آمده‌اند؛ اما امروز ما با اين اتفاق روبه‌رو نيستيم. چه‌بسا رسانه‌هاي نوين، کارکرد خانواده‌ها را تغيير داده و نقش پدر، مادر و هم‌چنين کارکرد و نقش فرزند در خانواده با اس‌ام‌اس، وايبر، فيس‌بوک و... تغيير کرده است. گاه مادر، مودم را تا آشپزخانه هم برده و غافل از وظايف مادري و همسري خويش مي‌شود. رسانه‌هاي جديدي هم‌چون موبايل، راه‌هاي ارتباطيِ تازه‌اي پديد آورده و در خانواده، تغييرهايي داده‌اند. از جمله‌ي اين تغييرها، مي‌توان به مصرف‌گرايي بسيار، مادي‌گرايي و هم‌چنين سودآوري براي سازندگان چنين وسايلي اشاره کرد. امروزه چه‌بسا مصرف‌گرايي و خريد رسانه‌هاي جديد، حرف اول را مي‌زند. اين روزها، جوانان کتاب جديدي براي مطالعه نمي‌خرند؛ اما در عرض دو يا سه‌ماه، گوشي سالم خود را عوض مي‌کنند؛ ضمن اين‌که از چنين وسيله‌اي، هر استفاده‌اي مي‌شود، جز مکالمه!

پس آسيب‌هاي رسانه‌هاي جمعي در خانواده و نقش آن در حيا و غيرت زوجين بسيار اثرگذار است؟

مي‌دانيد که فن‌آوري، با سرعت بيش‌تري از رشد فرهنگي در حال پيش‌رفت است. وقتي فن‌آوري و رشد فرهنگي هم‌سو نباشند، جامعه دچار واپس‌گرايي مي‌شود. آلن تورن مي‌گويد: «فن‌آوري، نشر پي‌آمدهاي علمي و اداري ماست؛ مدرنيسم، خدا را از صدرنشينيِ جامعه خلع مي‌کند.» در جامعه‌ي فعلي، اين ظاهرِ بسيار ساده و فريبنده‌ي رسانه‌هاي اجتماعي، ماهيتش غيرمعنوي شده است؛ از اين‌ رو، گسست در خانواده شکل مي‌گيرد و مردم، بدون رودررويي در جامعه، با يک کليک، با سرتاسر دنيا مرتبط مي‌شوند. در چنين جامعه‌اي، مردم دروغ را مي‌شنوند و به راحتي باور مي‌کنند و مي‌پذيرند؛ حتي گاهي دروغ، براي‌شان خوش‌آيند هم هست! آنان از دروغ‌هاي چهره‌به‌چهره خسته شده‌اند و به دروغ‌هاي رسانه‌هاي جمعي، پناه برده‌اند. بايد بدانيد که در حال‌ حاضر، يک‌ميليارد و دويست اس‌ام‌اس در دنيا جابه‌جا مي‌شود و دوميلياردوچهارصدهزار لايک در فيس‌بوک هست.

معنويت چه‌قدر مي‌تواند در رويارويي با شبکه‌هاي اجتماعي  مفيد باشد؟

شبکه‌هاي اجتماعي و رسانه‌هاي جمعي، به شدت در حال رشد هستند و فرهنگ استفاده از آن، جا نيفتاده است؛ اين باعث ايجاد فاصله در خانواده‌ها مي‌شود و تبعات آن، کمبود محبت، افسردگي و گوشه‌گيري است؛ در نتيجه، اتفاقي که نبايد بيفتد مي‌افتد؛ يعني اختلال در ارتباطات اجتماعي و متعاقب آن مهارت‌هاي اجتماعي. اين‌جاست که فرد مهارت اجتماعي را نمي‌آموزد، شخص حرف نمي‌زند؛ اما فکرش مشغول است، نبوغش از بين مي‌رود و تمرکز در يادگيري نکته‌هاي تربيتي را از دست مي‌دهد. در نهايت، بحران هويت پيش مي‌آيد و کم‌رنگ‌شدن معنويت خانواده، ازهم‌‎گسستگي و...؛ فردگرايي، نتيجه‌ي فن‌آوري نوين در جامعه‌ي فعلي است.

 اثر رسانه‌ها بر زنان بيش‌تر است يا مردان؟

بايد گفت که اثر رسانه‌ها بر خانم‌ها کم‌تر است؛ زيرا خلقت آنان بر پايه‌ي حياست و شرم زن بيش‌تر است. طبق آمار و ارقام، خوب است بدانيد در سال 92، آمار طلاق 4/3 درصد رشد داشته و 155369 مورد رخ داده است؛ در هر ماه 12947، در شبانه‌روز 426 و در هر ساعت 18 طلاق. در استان‌هاي خراسان رضوي، گيلان و کردستان بيش‌ترين آمار طلاق گزارش شده است. البته يزد و سيستان هم کم‌ترين آمار را داشته‌اند.
محدوده‌ي 25سالگي، اوج استفاده از رسانه‌هاي نوين است. نيل پستمن مي‌گويد: «فن‌آوري بدون اخلاق، چيزي است که جامعه‌ي آمريکا را نابود کرده است» و آن را سه دوره مي‌داند: دوره‌اي که فرهنگ بر فن‌آوري چيره بود؛ دوره‌اي که فن‌آوري و فرهنگ رشد برابر داشتند و دوره‌اي که فن‌آوري بر فرهنگ چيره شد.

 آيا براي چنين مشکل‌هايي راه‌کاري پيشنهاد مي‌کنيد؟

حيا در رفتار و گفتار و تقويت باورها - چه در خانواده و چه در اجتماع - بسيار مؤثر است. هم‌چنين نهادهاي آموزشي، نقش مؤثري دارند و مي‌توانند کمک کنند؛ چراکه آن‌ها رسالت گوش‌زدکردن مباحث فرهنگي را دارند و در قالب‌هاي آموزشي، آسيب‌هاي فن‌آوري‌هاي نوين را بيان کرده و بدون تعارف در آموزش، از بيان آمار طفره نروند؛ چون نقش مثبت رسانه‌ها فراموش شده است و امروزه نگاه ايدئولوژيک نداريم؛ در نتيجه، فرهنگ و فن‌آوري با هم رشد نکرده و باعث گسست در خانواده شده است.
---------------------

منابع: 
1. جلالي، علي‌اکبر؛ آسيب‌شناسي فن‌آوري اطلاعات در خانواده، تهران: پژوهشکده‌ي خانواده. 
2. کريمي، يوسف (1379)؛ روان‌شناسي اجتماعي، تهران: ارسباران. 



نويسنده: مريم جهانگشته





برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان