بسم الله
 
EN

بازدیدها: 474

حقوق شهروندي در نظام حقوقي ايران - قسمت سوم

  1393/11/7
قسمت قبلي


تعريف انواع حقوق شهروندي

الف- حقوق مدني


اين حقوق شامل موارد متعددي است، مثل حق آزادي، مصونيت از تعرض، آزادي بيان، مذهب، برابري در برابر قانون، ممنوعيت تبعيض بر اساس جنس، نژاد و ...

ب- حقوق سياسي


حقوقي است که براي مشارکت فعالانه در فرايند هاي آزاد حکومت ضروري است و موارد زير را در بر مي گيرد. حق رأي و امکان تصدي مسئوليت در سطح حکومت، آزادي گردهمايي و تشکيل انجمن، آزادي دسترسي به اطلاعات و امکان فعاليت هاي سياسي و...

ج- حقوق اقتصادي اجتماعي


حقوق اقتصادي اجتماعي، شامل حق مالکيت، حق کارکردن، برابري در فرصت هاي شغلي، حق بهره مندي از خدمات اجتماعي بهداشتي، بهره مندي از تأمين اجتماعي و استاندارد زندگي متناسب براي شخص و حمايت از شخص در مواقع بيکاري، پيري و از کار افتادگي و ..

د- حقوق فرهنگي


حفاظت از فرهنگ و زبان اقليت ها، حق دست يابي به فرهنگ و زبان اکثريت، حق داشتن سنت ها و شيوه هاي زندگي متفاوت، حق داشتن ارتباطات فرهنگي و بين المللي، احترام به تفاوت هاي قومي و فرهنگي و برابري در آموزش از مهم ترين حقوق فرهنگي است

ه- حقوق قضايي


بهره مندي از اصل برائت، حق دفاع، دادرسي عادلانه، حق اعتراض به تصميمات قضايي، رسيدگي علني و بدون تبعيض، حق دسترسي به ادله ي قضايي، اصل قانوني بودن جرايم و مجازات ها، حق جبران خسارات ناشي از اشتباهات قضايي، حق انتخاب وکيل از مهم ترين حقوق قضايي شهروندي محسوب مي گردد .

ويژگي هاي حقوق از ديدگاه حضرت علي


موضوع حقوق اجتماعي، عدالت، مساوات، و مبارزه با ظلم و ستمگري و تجاوز، از موضوعاتي است که در نهج البلاغه بسيار مورد توجه قرار گرفته است. در کلمات مولاي متقيان حضرت علي بحث هاي بسياري در مورد انواع حقوق در جامعه بشري مطرح گرديده است.

خطبه 216 نهج البلاغه در مورد حقوق اجتماعي است. آن حضرت در اين خطبه به بيان حقوق متقابل رهبري و مردم مي پردازند. در نخستين بخش اين خطبه مي فرمايند خداوند سبحان براي من بر شما به جهت سرپرستي و حکومت حقي قرار داده و براي شما همانند حق من، حقي تعيين فرموده است. بنابراين، از نظر ايشان تعيين حقوق از جانب پروردگار است. سپس مي افزايند حق گسترده تر از آن است که قابل وصف باشد، اما در هنگام عمل تنگنايي بي مانند است. سپس به ارتباط بين حق و تکليف اشاره مي فرمايند، که حق اگر به سود کسي اجرا شود ناگزير به زيان او نيز به کار م يرود و تنها حق خداوند سبحان يک طرفه است.

بنابراين، چنين نيست که بعضي تنها بر عهده ديگران حقوقي داشته باشند، بدون اينکه خود تعهدي داشته باشند. در بخش بعدي بيان نوراني آن حضرت پيوند مردم با نظام و پيوند و انسجام آحاد ملت مورد تأکيد قرار مي گيرد، که سبب يأس دشمن و نيک بختي افراد اجتماع ميگردد .

حقوق شهروندي از ديدگاه حضرت علي


حضرت اميرالمومنين علي اولين امام شيعيان، حق رهبر بر مردم و حق مردم بر رهبر را بزرگترين حق در ميان حقوق الهي ذکر فرموده دشتي، 1386 ، خ 216 و اصلاح جامعه را وابسته به اصلاح هر دو دانسته اند؛ چنان که اگر رهبر و مردم، هر دو به وظايف خويش عمل نمايند و حقوق طرف مقابل را پاس دارند، حق در آن جامعه عزت مي يابد و راه هاي دين پديدار و نشانه هاي عدالت برقرار و سنت پيامبر پايدار مي گردد. در اين صورت مردم بر تداوم حکومت اميدوار مي شوند و دشمن از آرزويش مأيوس مي گردد. 

از سوي ديگر، اگر مردم و حکومت، حقوق يکديگر را پاس ندارند، وحدت کلمه از بين مي رود، نشانه هاي ستم آشکار مي شود، نيرنگ بازي در دين فراوان مي گردد، راه گسترده سنت پيامبر اکرم متروک، هواپرستي فراوان، احکام دين تعطيل، و بيمار يهاي دل فراوان مي شود. به همين دليل آن حضرت همه را به ياري و کمک براي احقاق حق فرا مي خوانند . بنابراين بر تک تک افراد واجب است تا يکديگر را در استيفاي حقوق ياري نمايند. نخستين گام در اين راه، شناخت حقوق است بنابراين، حکومت ولايي نه تنها با حضور و مشارکت مردمي در صحنه تصميم گيري و تدبير امور اجتماعي و سياسي سازگار است، بلکه نظارت و اعمال کنترل بر قدرت سياسي را نيز بر مي تابد. خود آن حضرت بارها فرمانداران را از نصايح و تذکرات خويش برخوردار مي فرمودند . بنابر آنچه بيان شد، همه شهروندان حتي غير مسلمين حق دارند از يک محيط سالم در اجتماع برخوردار گردند . 

سلامت جامعه در گرو انجام فريضه امر به معروف و نهي از منکر است و با ترک آن به فرموده حضرت علي نيکان خوار و بدان قدرتمند مي شوند و کيفر الهي بر بندگان بزرگ و دردناک خواهد بود برقرار ساختن عدالت در دستگاه قضايي علاوه بر مقررات و قوانيني که مربوط به شخص قاضي مي شود، نياز به بازرسي و نظارت بر کار قضاوت دارد. دستگاه قضايي عهده دار مجازات مجرمان است، تا شهروندان در امنيت قرار گيرند و از آزار و اذيت متجاوزان به حقوق اجتماعي محفوظ بمانند. اگر فساد و عمل بناحق از آن ديده شود، از ديگر ارگانهاي اجتماع نمي توان توقعي داشت. بنابراين، نه تنها از سوي حکومت اسلامي بايد بر داوريها و اعمال و رفتار مسؤولان قضايي کشور نظارت وجود داشته باشد و افرادي براي اين امور معين گردند، بلکه بايد مردم نيز در اين امر مهم شرکت کنند، و وظيفه حکومت است که به گزارش هاي مردمي توجه و رسيدگي نمايد و افراد و مکانهايي براي اين امر به اختصاص دهد. مولاي متقيان حتي بر روش زندگي قاضيان توجه داشتند، و افرادي را مأمور نظارت کرده و خود نيز بر اين مسأله رسيدگي م ينمودند. نامه امام علي به شريح قاضي يکي از نمونه هاي آن است

حقوق شهروندي از ديدگاه رهبر کبير انقلاب اسلامي ايران


شهروندي را مي توان به عنوان نمونه اي از نقش مردم در نظام سياسي يکي از شاخصه هاي مهم مکتب سياسي امام خميني دانست. در نگاهي کلان به مکتب سياسي امام خميني هرچند اصالت اسلامي و محوريت حاکميت الهي و به تبع آن ولايت معصومين و در دوره غيبت ولايت فقيه صاحب شرايط در کانون گفتمان امام خميني قرار دارد، اما برخلاف نظريه هاي دوران کلاسيک اسلامي حتي نظريه هايي که بر ولايت عامه و مطلق فقها تاکيد کرده اند، مردم نيز نقشي اساسي در اين مکتب يافته اند .

حقوق شهروندي از ديدگاه امام خميني


قالَ رسولُ الله ـ صلَّي اللهعليه و آله و سلَّم : اِنّي تارکٌ فيکُمُ الثّقلَينِ کتابَ اللهِ و عترتي و اهلَبيتي ؛ فإِنَّهُما لَنْ يفْتَرِقا حَتّي يرِدَا عَلَي الْحَوضَ.

الحمدُلله و سُبحانَکَ؛اللّهُمَّ صلِّ علي محمدٍ و آلهِ مظاهر جمالِک و جلالِک و خزائنِ اسرارِ کتابِکَ الذي تجلّي فيه الاَحديه بِجميعِ أسمائکَ حتّي المُسْتَأْثَرِ منها الّذي لايعْلَمُهُ غَيرُک ؛ و اللَّعنُ علي ظالِميهم اصلِ الشَجَره الخَبيثه.

با عنايت به نوزدهمين سالگرد عروج ملکوتي رهبر کبير انقلاب و بنيان گذار جمهوري اسلامي ايران حضرت امام خميني (قدس سرّه)، اداره کل تدوين قوانين و مقررات شهرداري تهران برخود فرض دانسته است تا با ارائه ديدگاه هاي پير جماران در خصوص حقوق شهروندي، سهم اندکي در اعتلاي اهداف عاليه نظام مقدس جمهوري اسلامي ايران داشته باشد.

بر اين اساس در اين نوشتار مختصر، برخي از مفاهيم و مصاديق مربوط به حقوق شهروندي منجمله موارد مربوط به جوانان، فقرا و مستمندان، منع تبعيض در جامعه، حقوق زنان و حقوق سياسي و اجتماعي شهروندان و..... بيان گرديده است. اميد است در اين رهگذر گامي هر چند کوچک در ارائه ديدگاه هاي امام خميني (ره) برداشته باشيم :

1) در خصوص جوانان


حضرت امام (ره) در صحيفه جلد 2 صفحه 289 خطاب به جوانان اين چنين فرمودند:

«شما جوانان تحصيلکرده در هر جا هستيد وظايف خطيري داريد: وظيفه دفاع از اسلام که به عهده هر فرد مسلم است، وظيفه دفاع از ميهن و استقلال آن که از وظايف حتميه اسلامي است، وظيفه شناساندن اسلام بزرگ به جوامع بشري، چه از ناحيه طرز حکومت و بسط عدالت آن و چه از ناحيه رفتار والي مسلمين با ملت، و چه از کيفيت معامله والي با بيت المال مسلمين.

شماها بايد معرفي کنيد اسلام را تا رژيمها و حکومتها بفهمند معني حکومت و پاسداري از ملت را، تا جوامع بشري بدانند اسلام چه نحو حکومتي مي خواهد، تا افکار غلطي که به واسطه عمال استعمار به جوانهاي ما تحميلي شده است تغيير کند. بکوشيد و خود به احکام اسلام عمل کنيد و ديگران را وادار به عمل کنيد و پرده هاي ضخيمي که کجروان بر چهره نوراني اسلام افکنده اند برطرف کنيد. ان شا الله تعالي خداوند به شما توفيق خواهد داد»

امام (ره) در فرازي از وصيت نامه سياسي الهي خويش فرموده اند:

«... و از جوانان، دختران و پسران، مي خواهم که استقلال و آزادي و ارزشهاي انساني را، ولو با تحمل زحمت و رنج، فداي تجملات و عشرتها و بي بند و باريها و حضور در مراکز فحشا که از طرف غرب و عمال بي وطن به شما عرضه مي شود نکنند، که آنان چنانچه تجربه نشان داده جز تباهي شما و اغفالتان از سرنوشت کشورتان و چاپيدن ذخائر شما و به بند استعمار و ننگ وابستگي کشيدنتان و مصرفي نمودن ملت وکشورتان به چيز ديگر فکر نمي کنند، و مي خواهند با اين وسايل و امثال آن شما را عقب مانده و به اصطلاح آنان "نيمه وحشي"نگه دارند»

2)در خصوص اقشار ضعيف، فقرا و مستمندان


حضرت امام (ره) در صحيفه جلد 20 صفحه 340 و 341 در خصوص فقرا و مستمندان و ستمديدگان جامعه و اقشار زحمت کش اينچنين فرمودند:

«بزرگترين هديه و بشارت آزادي انسان از اسارت فقر و تهيدستي به شمار مي رود و بيان اين حقيقت که صاحبان مال و منال در حکومت اسلام هيچ امتياز و برتري اي از اين جهت بر فقرا ندارند و ابداً اولويتي به آنان تعلق نخواهد گرفت، مسلم راه شکوفايي و پرورش استعدادهاي خفته و سرکوب شده پابرهنگان را فراهم ميکند و تذکر اين مطلب که ثروتمندان هرگز به خاطر تمکن مالي خود نبايد در حکومت و حکمرانان و اداره کنندگان کشور اسلامي نفوذ کنند و مال و ثروت خود را به بهانه فخر فروشي و مباهات قرار بدهند و به فقرا و مستمندان و زحمتکشان، افکار و خواسته هاي خود را تحميل کنند، اين خود بزرگترين عامل تعاون و دخالت دادن مردم در امور و گرايش آنان به اخلاق کريمه و ارزشهاي متعالي و فرار از تملق گوييها مي گردد و حتي بعض ثروتمندان را از اينکه تصور کنند که مال و امکاناتشان دليل اعتبار آنان در پيشگاه خداست متنبه مي کند. خلاصه کلام اينکه بيان اين واقعيت که در حکومت اسلامي بهاي بيشتر و فزونتر از آن کسي است که تقوا داشته باشد، نه ثروت و مال و قدرت و همه مديران و کارگزاران و رهبران و روحانيون نظام و حکومت عدل موظفند که با فقرا و مستمندان و پابرهنه ها بيشتر حشرو نشر و جلسه و مراوده و مرافعه و رفاقت داشته باشند تا متمکنين و مرفهين در کنار پا برهنه ها بودن و خود را در عرض آنان دانستن و قرار دادن، افتخار بزرگي است که نصيب اوليا شده و عملا به شبهات و القائات خاتمه مي دهد که بحمدالله در جمهوري اسلامي ايران، اساس اين تفکر و بينش در حال پياده شدن است»

در اين خصوص حضرت امام (ره) در وصيت نامه خود خطاب به مستضعفان جهان بيان داشته اند:

« و شما اي مستضعفان جهان و اي کشورهاي اسلامي و مسلمانان جهان بپاخيزيد و حق را با چنگ و دندان بگيريد و از هياهوي تبليغاتي ابرقدرتها و عمّال سرسپردة آنان نترسيد؛ و حکام جنايتکار که دسترنج شما را به دشمنان شما و اسلام عزيز تسليم مي کنند از کشور خود برانيد؛ و خود و طبقات خدمتگزار متعهد، زمام امور را به دست گيريد و همه در زير پرچم پرافتخار اسلام مجتمع ، و با دشمنان اسلام و محرومان جهان به دفاع برخيزيد؛ و به سوي يک دولت اسلامي با جمهوريهاي آزاد و مستقل به پيش رويد که با تحقق آن ، همة مستکبران جهان را به جاي خود خواهيد نشاند و همة مستضعفان را به امامت و وراثت ارض خواهيد رساند. به اميد آن روز که خداوند تعالي وعده فرموده است .»



نويسنده:  هومن گنجوري






برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان