بسم الله
 
EN

بازدیدها: 532

ابهامات و چالش‌هاي طرح جامع توانمندسازي زنان سرپرست خانواده

  1393/10/17
خلاصه: پرسش جدي ديگر اين حوزه آن است که آيا اين طرح جامع به هدف خود که تجميع خدمات و ارائه آن از يک مصدر، خواهد رسيد يا اين طرح نيز به کاري‌موازي با کميته امداد، بهزيستي، شهرداري تهران، سمن‌ها و خيريه‌ها تبديل خواهد شد؟
سازمان بهزيستي در درگاه اينترنتي خود در تعريف توانمندسازي زنان اين فعاليت را به شرح ذيل تعريف مي‌کند:
"توانمندسازي عبارت است از افزايش توانايي‌هاي فردي و جمعي زنان موضوع اين قانون، از طريق فراهم‌کردن ضوابط و امکانات لازم به منظور بهبود دسترسي زنان به فرصت‌هاي اقتصادي، اجتماعي، منابع فرهنگي و بازار اشتغال و کاهش هرگونه نابرابري جنسيتي در اين زمينه‌ها و قوانين جاري؛ به نحوي‌که در برنامه‌هاي موضوعه تخصيص اعتبار، طرح‌ها و برنامه‌هاي توانمندسازي زنان سرپرست خانوار بر طرح‌ها و برنامه‌هاي کمک مستقيم براي تأمين نياز اولويت پيدا کند."

آنچه در اين تعريف قابل توجه است تأکيد جنسيتي اين فعاليت است که متمرکز بر زنان است و همچنين به چرخشي اشاره دارد که از کمک مستقيم به ارائه طرح‌ها و برنامه‌هاي غيرمستقيم تأمين نياز مي‌پردازد.

به گزارش مهرخانه، دولت به عنوان متولي رفاه اجتماعي در ايران، مسئوليت برنامه‌ريزي و سياست‌گذاري در حوزه‌هاي رفاهي، حمايتي و بيمه‌اي براي رفاه عمومي‌ را بر عهده دارد، اما در اين ميان گروهي از افرادند که موضوع توجه خاص اين برنامه‌ها هستند. اين افراد عمدتاً شامل گروه‌هايي مي‌شوند که امکان برآوردن نيازهاي خود را به تنهايي ندارند؛ زنان و کودکان بي‌سرپرست از جمله اين افرادند. 

زنان سرپرست خانواده در قانون اساسي

با تشكيل نخستين مجلس شوراي اسلامي، قانون تأمين زنان و كودكان بي‌سرپرست در آبان 1362 به تصويب رسيد. روند اين قانون‌گذاري در سال‌هاي 1371، 1374، 1383 و 1387 ادامه يافت و وظايف و حدود كاري سازمان‌هاي حمايت‌گر مثل، وزارت رفاه، بهزيستي و كميته امداد مشخص شد. 

ماده اول قانون جامع رفاه و تامين اجتماعي مصوب سال 1383 از جمله افراد مشمول اين طرح را کودکان و زنان بي‌سرپرست و از وظايف اين قانون را ايجاد بيمه خاص براي بيوگان، زنان سالخوره و خودسرپرست و کاهش نابرابري و فقر اعلام مي‌کند. به اين ترتيب با وجود شمول اين قانون براي آحاد افراد جامعه هدف، زنان و کودکان بي‌سرپرست و خودسرپرست و از کارافتاده مورد اشاره خاص بوده و سازمان‌هاي متولي اين امر نيز به طور خاص کميته امداد امام خميني (ره) و سازمان بهزيستي هستند، اما افزايش روزافزون اين گروه از جامعه نيازمند ايجاد نهادهاي ديگري جهت رسيدگي به مسايل آنها در سال‌هاي اخير شده است. از جمله اين نهادها مي‌توان به شهرداري تهران اشاره داشت که بيشتر به زنان کلان‌شهر تهران پرداخته است. به اين ترتيب دو نهاد مذکور همچنان متولي رسيدگي کشوري به زنان هستند. 

آخرين آمار زنان سرپرست خانوار

آمار زنان سرپرست خانوار را در کشور 2 ميليون و 584 هزار و هفتاد و دو نفر مي‌دانند که شامل زنان فرزندار است. از اين ميان 79 درصد به‌واسطه طلاق و 13 درصد به دليل فوت شرايط بيوگي را تجربه مي‌کنند. 

کميته امداد چه خدماتي ارائه مي‌دهد؟

کميته امداد در حدود يک ميليون نفر از اين خانواده‌ها را تحت پوشش دارد و مطابق آمار ارائه‌شده، سالمندي مهم‌ترين مشخصه اين زنان است؛ به‌نحوي‌که 17% اين زنان زير 40 سال، 28% در سنين 40 تا 60 سالگي و 50% باقيمانده زنان بالاي 60 سال هستند. همچنين 12% زنان سرپرست خانوار معمولاً در دهک 1 و 2 بوده و بار تکفل آنها 6 يا 7 نفر است. 28% اين زنان مطلقه و زير 35 سال و 82% آنان بيکار هستند. اين آمار البته شامل زنان بدسرپرست و دختران مجرد خودسرپرست نيست؛ با وجودي‌که اين دسته از زنان نيز عملاً سرپرست خانوار به‌شمار مي‌آيند. کميته امداد در کنار تأمين سرمايه يا ابزار كار، اعطاي وام‌هاي كسب و اشتغال (خودكفايي)، پرداخت وام‌هاي ضروري (قرض‌الحسنه)، ارائه آموزش‌هاي فني و حرفه‌اي و كاريابي، و پرداخت کمک‌هزينه زندگي براي هر نفر به مبلغ 40 تا 75 را نيز در برنامه کار خود دارد.

برنامه‌هاي بهزيستي براي زنان سرپرست خانواده

برنامه سازمان بهزيستي براي افراد تحت پوشش خود شامل پرداخت کمک‌هزينه زندگي براي هر نفر به مبلغ 54 هزار تومان، پرداخت کمک‌هزينه آموزشي از قبيل فني و حرفه‌اي، ‌تحصيلي ( محصلين، ‌دانشجويان، سوادآموزي) و ايجاد اشتغال و کاريابي و پرداخت سرمايه کار است. 

طرح ساماندهي رسيدگي به وضعيت زنان سرپرست خانوار و تلاش براي جلوگيري از موازي‌کاري دستگاه‌هاي متولي

به گزارش مهرخانه، اوايل سال جاري امور بانوان استانداري تهران از طرح ساماندهي رسيدگي به وضعيت زنان سرپرست خانوار خبر داد. متولي اين طرح با اشاره به نهادهاي متعددي که در حوزه رسيدگي به زنان سرپرست مشغول به فعاليت هستند، نگراني خود را از عدم حصول نتيجه مطلوب اعلام کرد. از جمله دلايل اين نگراني تعدد نهادهاي مشغول اين بحث مانند کميته امداد، سازمان بهزيستي، وزرات کار، سازمان فني حرفه‌اي، مشاورين امور بانوان، خيريه‌ها و سازمان‌هاي مرم‌نهاد و رشد سريع شمار اين دسته از زنان است. اين دو علت در کنار يکديگر به مسابقه‌اي مانند شده است که مسايل و مشکلات زنان گوي سبقت را در آن ربوده و بي‌تصميمي‌ و موازي‌کاري اين دستگا‌ها، از مديريت آن بازمانده است. 

به اين ترتيب امور بانوان استانداري تهران با تشکيل کارگروه زنان و خانواده به عنوان يکي از هفت کارگروه مهم استان تهران، پيشنهاد طرحي را مي‌دهد که هدف آن اجماع، يکپارچگي و وحدت رويه بين دستگاه‌هاي اجرايي، پرهيز از موازي‌کاري، جلوگيري از انجام برنامه‌هاي تکراري کم‌ثمر، پرهيز از اقدامات مقطعي، افزايش جامعه هدف و تجميع و کنترل نحوه مصرف بودجه اعلام شد.

پيش از اين نيز مرکز پژوهش‌هاي مجلس در طرحي در خصوص بررسي مسايل زنان سرپرست خانوار، ضررورت ادغام و تجميع و مديريت واحد نهادهاي متولي را از جمله پيشنهادات خود جهت خدمت‌رساني بهينه اعلام کرده بود. 

شهرري؛ پايلوت اجراي اين طرح

پايلوت اجراي اين طرح شهرري انتخاب شد. شهرري به‌واسطه داشتن موقعيتي چندفرهنگي متشکل از زنان شهري و روستايي، داشتن بيشترين آمار زنان سرپرست در ميان ديگر شهرستان‌هاي استان تهران و تنوع مسايل اين دسته از زنان که از دو عامل مذکور نتيجه مي‌شود، مکان مناسبي براي اجراي مقدماتي اين طرح بود. بديهي است اجراي موفق اين طرح در اين منطقه نقاط قوت و ضعف آن را مشخص مي‌کند که با رفع آن‌ها اين طرح توانمند خواهد شد. 

همکاري دو نهاد سياست‌گذار و تصميم‌گير

هدف بلندمدت اين طرح به شرط موفقيت در استان تهران، ملي‌شدن آن در سطح کشور تعيين شده است و در اين زمينه تفاهم‌نامه‌اي نيز با معاونت امور زنان رياست جمهوري منعقد شده است. ازآن‌جاکه معاونت امور زنان و خانواده و امور بانوان استانداري تهران هر دو مقام تصميم‌گيري و سياست‌گذار هستند، از طريق ايجاد تفاهم‌نامه با نهادهاي اجرايي قادر خواهند بود تا با ايفاي نقش تسهيل‌گري خدمات دستگاه‌ها را هماهنگ کنند. استفاده از ظرفيت معاونت امور زنان جهت اجرايي‌شدن طرح استانداري مغتنم است. 

اولين جلسه اين کارگروه ارديبهشت ماه سال جاري در محل استانداري تهران برگزار شد و مديران دستگاه‌هاي اجرايي يا نمايندگان آنان مهمان اين نشست بودند. نتيجه آن جلسه تشکيل چهار کميته تخصصي مسايل زنان سرپرست بود: کميته دورکاري زنان سرپرست خانوار و مباحث اشتغال آنها، سلامت و بهداشت زنان و خانواده، مسائل فرهنگي- اجتماعي و گروه کاري آموزش و پژوهش. نقطه قوت اين نشست در نظر داشتن زنان بدسرپرست و دختران مجرد خودسرپرست در جامعه هدف بوده است. 

تجميع بانک اطلاعاتي زنان سرپرست خانوار تهراني؛ اقدام اول استانداري
تجميع بانک اطلاعاتي زنان سرپرست خانوار تهراني، اقدام اول استانداري تهران به عنوان پيشنهاددهنده اين طرح بود. در ضمن اين اقدام، امور بانوان استانداري از کميته امداد، بهزيستي و شهرداري تهران درخواست کرد که بانک‌هاي اطلاعاتي خود را به اين نهاد تحويل دهند. از آن‌جاکه شرط ارائه خدمات هر يک از اين نهاد‌ها عدم عضويت زنان درنهادهاي ديگر است، بنابراين اين بانک‌ها به فرض عدم وجود اطلاعات تکراري، آمار صحيحي از تعداد زنان سرپرست خانوار در استان تهران به‌دست خواهند داد. آخرين آمار در اين حوزه، دسترسي به آمار 8000 زن سرپرست خانوار تهراني است. 

اشتغال؛ مهم‌ترين نياز زنان سرپرست خانواده

بنابر اظهارات مسئول ارائه‌دهنده اين طرح، اشتغال مهم‌ترين نياز اين دسته از زنان است، اما ازآن‌جاکه اين طرح نگاهي خانواده‌محور دارد، اشتغال در مجموعه نيازهاي خانواده ديده خواهد شد. همچنين شروع اين طرح از خانواده‌هاي داراي وضعيت اورژانسي خواهد بود؛ خانواده‌هايي که در وضعيت بحراني قرار دارند و دچار آسيب‌هاي اجتماعي متعددي هستند. رساندن اين گروه از خانواده‌ها به وضعيت پايدار و اوليه، شرط ورود به مرحله دوم توانمندسازي است. 

توجه به اشتغال درون خانواده و امکان دورکاري براي زنان سرپرست خانواده

ازطرفي اشتغال درون خانواده و امکان دورکاري براي زنان از ديگر اولويت‌هاي اشتغال زنان است. دوري زنان از خانواده به دليل کار در مناطق دور از محل اقامت و تنها ماندن فرزندان، از جمله آسيب‌هايي است که اين طرح به دنبال رفع آن است.

اشتغال زنان در قالب تعاوني‌ها و تفاهم‌نامه شهرداري با ساير دستگاه‌ها

اشتغال زنان در قالب تعاوني‌ها نيز از ديگر پيشنهادات اين طرح است. شهرداري تهران در همين زمينه با عقد تفاهم‌نامه‌اي با کميته امداد و بهزيستي گامي ‌برداشته است. امور بانوان شهرداري تهران با تأمين مکان اشتغال با استفاده از امکانات شهرداري، کميته امداد با تأمين وام خوداشتغالي و بهزيستي با ارائه خدمات مشاوره‌اي در اين طرح همکاري دارند. البته اينکه اين طرح در راستاي طرح استانداري تهران است يا قسمتي از اين طرح باشد، هنوز مشخص نيست. نکته ديگر در خصوص اشتغال زنان، حرکت به سمت استقلال و خودکفايي اين زنان است. 

تفاهم‌نامه معاونت زنان و وزارت رفاه براي حل مشکلات زنان سرپرست خانواده و موازي‌کاري ديگر

درحالي‌که امور بانوان استانداري تهران در تلاش براي تکميل مرحله نخست اين طرح يعني جمع‌آوري اطلاعات زنان است، پرويز زراعتي در گفتگو با مهرخانه از تشکيل کارگروه کاهش فقر زنان سرپرست خانوار در وزات کار، تعاون و رفاه خبر مي‌دهد. اين طرح مطابق تفاهم‌نامه‌ اين وزارت‌خانه با معاونت امور زنان و با همکاري بنياد مسکن، سازمان بهزيستي، کميته امداد، سازمان مسکن و شهرسازي، بانک‌ها و صندق جمعيت ملل متحد است و هدف از آن، متقاعدکردن دستگاه‌هاي ذي‌ربط به در نظر گرفتن سهم زنان سرپرست خانوار در حوزه کاري مرتبط، ايجاد بانک اطلاعاتي از زنان سرپرست خانوار، هم‌افزايي با سازمان‌هاي غيردولتي، ارتقا وضعيت زنان سرپرست خانوار و گسترش دامنه آنان به زنان بدسرپرست و دختران خودسرپرست است. اين کارگروه مدعي است که راهکارهاي اين کارگروه به برنامه ششم توسعه در خصوص نيازهاي زنان منجر خواهد شد.  

شهرداري و ارائه طرحي ديگر

از سوي ديگر مدير ستاد توانمندسازي زنان شهرداري در مردادماه از تشکيل کميته اشاعه فرهنگ اشتغال با همکاري سازمان‌هاي دولتي و بخش خصوصي خبر داد. اين کميته متشکل از نهاد رياست جمهوري، معاونت امور بانوان، وزارت‌خانه‌هاي مختلف؛ به‌ويژه وزارت صنعت، معدن و تجارت، سازمان بهزيستي کشور، کميته امداد امام خميني (ره)، استانداري و فرمانداري تهران و تعدادي از سازمان‌هاي خصوصي مانند صندوق مهر رضا (ع) و ستاد توانمندسازي زنان سرپرست خانوار شهرداري تهران است. 

هدف از تشکيل اين کميته شناسايي ظرفيت‌هاي کار در وزارتخانه‌ها و سازمان‌هاي دولتي و خصوصي براي زنان سرپرست خانوار و هدف نهايي آن تدوين برنامه ششم توسعه در حوزه زنان بيان شده است. ازآن‌جاکه برنامه‌هاي برنامه پنجم توسعه به دليل عدم وجود پيوست اجتماعي، درحوزه زنان اجرايي نشده است، تلاش اين کميته بر آن است تا با تهيه پيوست اجتماعي براي هر کدام از سازمان‌هاي بخش دولتي و خصوصي، وظايف آنها را مشخص و رديف‌بودجه‌اي آن را نيز تعيين کند. 

متولي طرح جامع توانمندسازي زنان سرپرست خانوار کيست؟

همچنين در تاريخ ششم شهريور ايسنا با تيتري با عنوان "تشريح طرح جامع توانمندسازي زنان سرپرست خانوار"، سهيلا جلودارزاده؛ مشاور وزير صنعت و معدن را به عنوان رئيس ستاد طرح جامع توانمندسازي زنان معرفي کرده و از زبان او به تشريح جزئيات اين طرح مي‌پردازد. جلودارزاده با اشاره به اجراي طرح پايلوت اين طرح در شهرري آن را در قالب برنامه‌هاي ششم و هفتم توسعه معرفي کرده و اظهار مي‌کند: "اين طرح پس از احراز موفقيت آن در سطح استان به نحو کشوري اجرا خواهد شد؛ اميد آن است که در سال 1404 خانواده‌هاي زن سرپرست دچار مشکل نباشند."

جلودارزداه با اشاره به اقدامات انجام‌شده، به تشکيل شوراي راهبردي در معاونت امور زنان اشاره مي‌کند که نمايندگان هفت وزارتخانه و سازمان دخيل در توسعه پايدار (تعاون، کار و رفاه اجتماعي، صنعت و معدن، نفت، جهاد کشاورزي، اقتصاد و دارايي،‌ نيرو و محيط زيست) عضو اين شورا هستند. 

وي در دومين نشست راهبردي طرح توانمندسازي که در محل فرمانداري شهرري انجام شد نيز اعلام کرد: حمايت از زنان سرپرست خانوار در سه حوزه مهارت‌هاي فني و حرفه‌اي، کارآفريني و اشتغال انجام مي‌شود و از جمله اقدامات اين طرح ايجاد شهر پوشاک، شهرک توليد لوازم آرايشي و بهداشتي، مهارت‌آموزي تراش سنگ‌ها و زيورآلات و صنعت غذايي در حوزه شهري و فعاليت‌هاي کشاورزي و دامداري براي زنان روستايي است. در اين کارگروه از فعاليت‌هاي کارآفريني از مرحله ارائه طرح تا اجرا از حمايت و مشارکت وزارت جهاد کشاورزي، صنعت و معدن، تعاون، کار و رفاه و وزرات فرهنگ و ارشاد نيز استفاده مي‌شود. مطابق اين برنامه هرساله بايد 10 درصد از زنان مشمول اين طرح، مستقل و خودکفا شوند. 

گذر و نظر

به گزارش مهرخانه، هدف از اين نوشتار بررسي طرح جامع توانمندسازي زنان به پيشنهاد امور بانوان استانداري تهران بود. چنان‌چه جهت بررسي تمامي ‌اسناد و مصاحبه‌هاي موجود در اين رابطه به اين طرح اعتماد باشد، اين طرح فراز و فرودهاي متعددي را پشت سر گذاشته است. از تاريخ برگزاري اولين نشست راهبردي اين طرح در ارديبهشت ماه سال جاري تاکنون که مدت 6 ماه از آن گذشته و البته زمان کوتاهي است، اين طرح از مسئوليت مستقيم امور بانوان استانداري، به مشاور بانوان وزر صنعت و معدن رسيده است. 

در مصاحبه‌هاي ابتدايي زهرا ساعي در مقام مشاور استانداري تهران به عنوان ارائه‌کننده و مسئول طرح معرفي شده بود، اما اکنون سهيلا جلودارزاده به عنوان رئيس ستاد جامع توانمندسازي زنان معرفي شده و معاونت امور زنان و خانواده عضو فعال اين ستاد معرفي مي‌شود. بديهي اين نوشته در پي علت اين تغييرات يا جايگاه ارزشي اين جابه‌جايي نيست و تنها به بررسي سير اين روند مي‌پردازد. 

ابهام دوم در اين خصوص، نحوه همکاري نهادهاي گوناگون با اين طرح است. روشن نيست که نهادهاي مسئول موجود، مسئوليت‌شان در اين طرح جامع به چه صورت است؟؛ به عنوان مثال مسئول ستاد توانمندسازي شهرداري تهران در توضيح نحوه همکاري نهاد زيرمجموعه خود با کميته امداد و بهزيستي به روشني توضيح مي‌دهد که مسئول آموزش و تهيه مکان فروش محصولات شهرداري، ارائه خدمات وام کميته امداد و خدمات مشاوره‌اي با بهزيستي خواهد بود، اما تلاش مکرر مهرخانه جهت گفتگو با مسئول امور بانوان استانداري براي تعيين حدود وظايف و نقش نهادهاي و سازمان‌هاي همکار در اين طرح، به پاسخ روشني منتهي نشد. 

ساعي در اين خصوص اذعان داشت که اين طرح هنوز در مرحله جمع‌آوري بانک اطلاعاتي است و براي تعيين وظايف لازم است تا اجرايي‌شدن آن در شهرري منتظر ماند.

اگر چه شش ماه زمان زيادي براي انتظار نيست، اما به نظر مي‌رسد اين ابهام ربط زيادي به تکميل بانک اطلاعاتي ندارد؛ چراکه مي‌توان در حين تکيل بانک اطلاعاتي، وظايف و ميزان همکاري هر يک از نهادها را مشخص کرد. 

پرسش جدي ديگر اين حوزه آن است که آيا اين طرح جامع به هدف خود که تجميع خدمات و ارائه آن از يک مصدر، خواهد رسيد يا اين طرح نيز به کاري‌موازي با کميته امداد، بهزيستي، شهرداري تهران، سمن‌ها و خيريه‌ها تبديل خواهد شد؟

سومين نکته در خصوص اين طرح اجراي طرح‌هاي موازي در زماني است که طرح جامع در حال آماده‌سازي براي اجراست. تشکيل کارگروه کاهش فقر در وزارت کار اگرچه اقدام به‌جا و شايسته‌اي در مکلف کردن دستکاه‌هاي شرکت‌کننده براي تخصيص سهمي ‌به زنان سرپرست خانوار است، اما سؤال آن است که اين طرح تا چه حد در راستاي طرح جامع توانمندسازي زنان است؟؛ ازآن‌جاکه شهيندخت مولاوردي پيشنهاددهنده اين طرح معرفي شده است، آيا همراهي با طرح جامع توانمندسازي زنان در نظر بوده است يا اقدامي ‌موازي تلقي مي‌شود؟ 

ازآن‌جاکه دستگاه‌هاي شرکت‌کننده در طرح‌هاي حمايتي زنان سرپرست خانوار معمولاً مشابه هستند، آيا اين امر به بي‌ميلي دستگاه‌ها در مشارکت منجر نخواهد شد؟ در اين زمينه لازم است زهرا ساعي؛ مدير کل امور بانوان استانداري تهران يا سهيلا جلودارزاده؛ مشاور وزير صنعت و معدن و تجارت در امور زنان و خانواده (هرکدام که متولي اصلي اين طرح هستند) و معاونت امور زنان پاسخ‌گو باشند. علت انجام اين اقدام موازي در زماني که امور بانوان استانداري تهران خبر از مشارکت معاونت امور زنان در طرح جامع را مي‌دهد، در راستاي کدام هدف بوده است؟

بحث مديريت مسايل زنان؛ به‌ويژه زنان سرپرست خانوار که محل آسيب‌هاي اجتماعي متعدد براي زنان، فرزندان آنان و جامعه است، نيازمند حرکت و دقت جدي جهت هم‌افزايي تمامي ‌نهادهاي درگير در اين حوزه است. پس از سال‌ها نهادي متولي اجراي يکپارچه‌سازي سازمان‌هاي ارائه‌دهنده اين خدمات شده است و لازم است تمامي ‌مسئولين و نهادها همکاري لازم را در اين خصوص انجام دهند تا حرکت و تغيير محسوسي در اين حوزه صورت پذيرد؛ اما چنان‌که پيداست اين روند همچنان در حال "عدم وقوع" است؛ اتفاقي که مسايل زنان را همچنان در حيطه کميته امداد و بهزيستي و سازمان‌ها و نهادهاي موازي متعدد قرار مي‌دهد که آشفتگي و کم‌ثمري را در پي داشته و به بازتوليد و افزايش مسايل و مصائب اجتماعي ناشي تک‌سرپرستي و فقر اين گروه اجتماعي دامن خواهد زد. 


مشاوره حقوقی رایگان