بسم الله
 
EN

بازدیدها: 296

برات، ويژگي ها و کارکردها

  1393/10/8
برات سندي‌ تجاري‌ است كه‌ به‌ موجب‌ آن‌ كسى‌ به‌ ديگري‌ دستور مى‌دهد‌ مبلغي معين‌ را در زمان‌ مشخص‌ در وجه‌ يا به‌ حواله‌‌كردِ شخص‌ ثالث‌ بپردازد. 
برات يک سند تجاري است و معاملات برواتي، اعم از اينکه بين تاجر يا غيرتاجر باشد، عمل تجارتي محسوب مي‌شوند. در قانون تجارت، براي برات مزايايي در نظر گرفته شده که باعث شده است کساني که با اين مزايا آشنا هستند، به استفاده از اين سند تجاري گرايش پيدا کنند. در تمام خريد و فروش‌ها و معاملات، امکان پرداخت به صورت نقد وجود ندارد و تاجراني که اقدام به معاملات سنگين با ارقام بزرگ مي‌کنند، قادر به پرداخت به صورت نقدي نيستند.علاوه بر اين، مصالح ديگري نيز وجود دارد که تاجران را از پرداخت به صورت نقدي بر حذر مي‌دارد؛ بنابراين افراد در مواردي به جاي پرداخت وجه نقد از ديگر روش‌هاي پرداخت استفاده مي‌کنند که برات يکي از آنها است که با حمايت قانونگذار، به يک سند تجاري ويژه تبديل شده است.
 

  كاركرد برات 

برات، وسيله پرداخت در زمان آينده است؛ به اين معنا که بدهکار در مقابل طلبکار با صدور برات، تعهد مي‌کند که در زمان معيني، مبلغ مندرج در آن را شخص ثالثي، به طلبکار يا هر کس ديگري که دارنده برات است، بپردازد.در اينجا است که تفاوت برات با چک مشخص مي‌شود؛ چون چک وسيله پرداخت حال است؛ اما برات وسيله پرداخت در زمان آينده. ممکن است صادرکننده برات و دارنده آن يک نفر باشند؛ مثلا (الف) براتي صادر کند که در سررسيد معين، شخص (ب) مبلغ آن را به خود (الف) بپردازد. ممکن است که پرداخت در سررسيد به شخص ديگري مثلا (ج) باشد. تاريخي که در برات مشخص مي‌شود و در آن تاريخ، بايد وجه برات پرداخت شود، وعده برات مي‌گويند. معمولا زمان پرداخت وجه برات، در تاريخ معيني (روز، ماه و سال مشخص) تعيين مي‌شود اما روش‌هاي ديگري نيز براي تعيين سررسيد برات وجود دارد. 
 

  قبول برات‌گير

يک برات سه طرف دارد و به عبارت ديگر سه نفر در آن دخيل هستند؛ کسي که برات را صادر مي‌کند که به او برات‌کش، محيل و صادرکننده مي‌گويند، کسي که برات را بايد پرداخت کند که به وي محال‌عليه مي‌گويند؛ يعني کسي که پرداخت مبلغ برات به وي حواله شده است و نفر سوم که بايد وجه برات را بگيرد که اين فرد ذي‌نفع برات است. بيشتر مقررات مربوط به برات براي حمايت از اين فرد است که به وي دارنده نيز مي‌گويند. در حقيقت برات در ابتدا به اسم شخصي معين صادر مي‌شود اما بعد از آن، تنها با امضا در پشت آن مي‌تواند منتقل شود.بنابراين ممکن است برات قبل از سررسيد بارها دست به دست شود اما سرانجام شخصي در سررسيد بايد پرداخت آن را مطالبه کند که دارنده برات است. اين فرد امتيازات فراواني دارد تا بتواند به حق خود برسد. در اين ميان، محال‌عليه، يعني طرف دوم برات، کسي است که در سند مسئول پرداخت وجه برات معرفي مي‌شود. اگر اين شخص پرداخت برات را قبول کند، يک امتياز ديگر به برات اضافه خواهد شد.قبولي برات، اقدامي است که مقررات و شرايط خاصي براي خود دارد اما به زبان ساده بايد گفت محال‌عليه مي‌پذيرد که در سررسيد، وجه برات را پرداخت خواهد کرد. با اين قبولي، براي دارنده اطمينان بيشتري از پرداخت برات پيدا مي‌شود و برات اعتبار بيشتري مي‌يابد. اگر محال‌عليهي که برات را قبول کرده، آن را در سررسيد پرداخت نکند، او هم به عنوان يکي از مسئولان تضامني برات، مسئول پرداخت وجه آن خواهد بود. اين تضمين در سفته وجود ندارد چون در سفته دو طرف وجود دارد و صادرکننده بايد خود وجه آن را بپردازد بنابراين قبولي گرفتن از وي بي‌معني است.بايد به اين نکته اشاره کرد که ممکن است محال‌عليه برات را قبول نکند، يا بخشي از آن را قبول کند يا اينکه در سر وعده از پرداخت وجه برات خودداري کند، همه اين فرض‌ها، توسط قانون پيش‌بيني شده و حقوق دارنده برات در هر يک از اين فرض‌ها تامين شده است؛ اما معمولا در عمل، محال‌عليه در روابط تجاري، برات صادرشده را قبول مي‌کند.
 

  انتقال به ديگران با ظهرنويسي

يکي از ويژگي‌هاي برات، شباهت و نزديکي آن با پول است. کسي که دارنده براتي است، لازم نيست حتما به دنبال وصول وجه آن برود بلکه مي‌تواند با امضاي پشت برات، آن را به ديگري انتقال دهد. چک هم اين ويژگي را دارد. به اين ترتيب، برات مانند پول دست به دست و با هر بار امضا براي انتقال، تضمين و اعتبار آن بيشتر مي‌شود. ويژگي ديگر برات اين است که اگر سررسيد آن نرسيده بود و دارنده نياز به پول داشت، با تنزيل آن، مي‌تواند وجه برات را دريافت کند. تنزيل برات در صورت نياز به پول نقد، ويژگي ديگر برات به نفع دارنده آن است.
 

  ضامن‌هاي متعدد براي يک سند

يکي از ويژگي‌هاي برات (مانند چک و سفته) اين است که در اين سند تجاري، هر کس در انتقال و دست ‌به ‌دست کردن برات شرکت داشته و به اين منظور آن را امضا کرده باشد همچنين ضامن‌ها، با يکديگر «مسئوليت تضامني» دارند.بنابراين هر کسي که برات را امضا کند، ضامن رسيدن دارنده برات به حق خود نيز مي‌شود. لذا هر چه براتي بيشتر دست به دست شود و امضاهاي آن بيشتر شود، بر اطمينان خاطر دارنده برات براي رسيدن به حق خود اضافه مي‌شود. اين شکل ضمانت، استثنايي و يک امتياز براي دارنده برات است؛ چرا که معمولا آنچه در ضمانت اتفاق مي‌افتد، اين است که ضامن با ضمانت از مديون، بدهي او را به خود منتقل مي‌کند. بنابراين در روش‌ معمول ضمانت، پس از انعقاد اين عقد، باز هم يک مديون وجود دارد و آن شخص ضامن است اما شخصي که از او ضمانت شده است، مسئوليتي ندارد.اين در حالي است که در برات، تمام ضامنان اين سند تجاري، مسئول باقي مي‌مانند و دارنده برات، در صورتي که نتواند مبلغ مندرج در آن را از محال‌عليه بگيرد، مي‌تواند به ميزان مبلغ برات به هر يک از آنان يا گروهي از آنان يا حتي همه آنان مراجعه کند تا به طلب خود برسد. بنابراين بايد گفت که اگر دارنده سند با انجام اقدامات و تکاليف قانوني نتواند به طلب خود برسد، يعني مبلغ مندرج در سند را بگيرد، تمام امضاکنندگان سند، بدون در نظر گرفتن تقدم و تاخر مسئوليت هر يک، در مقابل دارنده، مسئول مبلغ ذکرشده هستند.
 

  ضامنان پرداخت برات

بر اين اساس، صادرکننده، انتقال‌دهندگاني که برات را امضا کرده‌اند، ضامنان برات و محال‌عليهي که برات را قبول کرده‌ است، همه ضامنان پرداخت وجه برات به دارنده برات هستند. دارنده با وجود اين همه تضمين، نگراني کمتري براي رسيدن به حق خود دارد. اين ضمانت ‌اجراها به دارنده اين اطمينان را مي‌دهد که در نهايت خواهد توانست وجه سند را به همراه مخارجي که براي وصول آن متحمل شده است، دريافت کند و به همين دليل است که افراد به جاي گرفتن وجه نقد يا چک يا… برات را قبول مي‌کنند. علاوه بر آنچه گفته شد، برات امتيازات ديگري نيز دارد مثل غيرقابل استناد بودن ايرادات و ادعاها در برابر دارنده با حسن ‌نيت، اصل استقلال امضاها و… که همه به نفع دارنده برات و براي حمايت از او به وجود آمده است.
   

  تعيين سررسيد برات 

سررسيد برات به روش‌هاي مختلفي تعيين مي‌شود که انتخاب روش‌هاي مختلف تعيين سررسيد برات در رعايت مهلت‌هايي که در اين سند تجاري بايد مورد توجه قرار گيرد، موثر است. برات ممکن است به رويت، به وعده از رويت و به وعده از تاريخ معين باشد و نيز ممکن است زمان سررسيد در متن برات با تعيين روز، ماه و سال معين شده باشد. برات به رويت، براتي است که به محض اينکه ارايه شد، در هر زماني باشد، بايد پرداخت شود. برات به وعده از رويت نيز به اين ترتيب است که در آن شرط مي‌شود مثلا دو هفته بعد از اينکه برات ارايه شد، وجه آن پرداخت شود.در اين دو نوع برات، تعيين زمان دقيق پرداخت برات تا حد زيادي به تصميم دارنده آن مربوط مي‌شود؛ اما در دو نوع ديگر، تاريخ معيني در برات وجود دارد و دارنده برات بايد در مهلت‌هاي تعيين‌شده در متن برات مراجعه کند.تعيين زمان پرداخت برات به طرفين اين سند تجاري بستگي دارد اما براي استفاده از مزاياي اين سند تجاري، بايد مهلت‌هاي قانوني نيز رعايت شود. 
 

  مهلت مطالبه قبولي و پرداخت برات 

اگر برات به رويت يا به وعده از رويت باشد، وجه آن بايد در ايران پرداخت شود، اعم از اينكه برات در ايران صادر شده باشد يا در خارج؛ دارنده برات مكلف است پرداخت يا قبولي آن را در ظرف «يك‌ سال از تاريخ برات» مطالبه کند.اگر دارنده برات اين وظيفه را انجام ندهد، برخي حقوق خود را از دست خواهد داد که عبارت است از حق رجوع به ظهرنويسان برات (کساني که پشت سند برات را به عنوان ضمانت و انتقال امضا کرده‌اند و براي پرداخت آن مسئوليت تضامني دارند) و صادرکننده برات كه وجه برات را به محال‌عليه رسانده است.اگر در برات اعم از اينكه در ايران صادر شده يا در خارج، براي تقاضاي قبولي مدت بيشتر يا كمتري مقرر شده باشد، دارنده برات بايد در همان مدت، قبولي برات را تقاضا کند؛ در غير اين صورت حق رجوع به ظهرنويسان و برات‌دهنده كه وجه برات را به محال‌عليه رسانده است، نخواهد داشت. در صورتي که برات داراي سررسيد معيني باشد و نوع چهارم از روش‌هاي فوق براي تعيين سررسيد برات استفاده شده باشد، دارنده برات بايد روز وعده و سررسيد وجه برات را مطالبه كند. 
 

  اعتراض به پرداخت نشدن وجه برات 

 برات، سندي با امتيازات ويژه است؛ در صورتي که وجه برات پرداخت نشود، در چنين شرايطي بايد براي برخورداري از امتيازات برات اعتراض کرد. خودداري از پرداخت وجه برات بايد در ظرف 10 روز از تاريخ سررسيد، به وسيله نوشته‌اي كه «اعتراض عدم تاديه» ناميده مي‌شود، معلوم شود. اگر روز دهم تعطيل باشد، اعتراض روز بعد آن به‌عمل خواهد آمد. دارنده براتي كه به علت عدم تاديه، اعتراض کرده است، بايد ظرف «10 روز از تاريخ اعتراض»، پرداخت نشدن وجه آن را به وسيله اظهارنامه رسمي يا مراسله سفارشي دو قبضه به كسي كه برات را به او واگذار کرده است، اطلاع دهد. هر يک از کساني که پشت برات را به عنوان انتقال يا ضمانت امضا کرده‌اند نيز در ظرف 10 روز از تاريخ دريافت اطلاع‌نامه فوق، بايد آن را به همان وسيله به ظهرنويس سابق خود اطلاع دهند. 

    مهلت اقامه دعوا 

اگر دارنده براتي كه بايد در ايران پرداخت شود و به ‌علت پرداخت نشدن، اعتراض کرده است، بخواهد از امتيازات ويژه برات استفاده کند، بايد در ظرف يك‌ سال از تاريخ اعتراض، اقامه دعوي کند.بنابراين يکي ديگر از مهلت‌هايي که براي استفاده از امتيازات برات بايد رعايت شود، مهلت اقامه دعوا است. اين مهلت از تاريخ اعتراض به پرداخت نشدن وجه برات آغاز مي‌شود. بايد توجه داشت که در مورد برواتي كه بايد در خارج از کشور پرداخت شود، اقامه دعوا عليه برات‌دهنده يا ظهرنويسان مقيم ايران، در ظرف دو سال از تاريخ اعتراض بايد به‌عمل آيد. دعواي دارنده برات عليه ظهرنويسان و نيز دعواي هر يک از ظهرنويسان (کساني که پشت برات را به عنوان انتقال يا ضمانت امضا کرده‌اند) عليه ظهرنويس قبل از خود در دادگاه پذيرفته نخواهد شد. علاوه بر آن، پس از انقضاي مهلت‌هاي فوق، دعوي دارنده و ظهرنويسان عليه برات‌دهنده (صادرکننده) نيز پذيرفته نمي‌شود؛ مشروط بر اينكه برات‌دهنده ثابت کند در سر وعده وجه برات را به محال‌عليه رسانده است كه در اين صورت دارنده برات فقط حق مراجعه به محال‌عليه را خواهد داشت. 
 

  مرور زمان 

دارنده يک برات، براي استفاده از مزاياي آن بايد مهلت‌هايي را رعايت کند که شامل مهلت مطالبه قبولي و پرداخت وجه برات، مهلت اعتراض به پرداخت نشدن وجه آن و مهلت اقامه دعوا است. علاوه بر اين بايد به اين موضوع نيز توجه داشت که براي استفاده از مزاياي قانون تجارت در استفاده از برات، بايد مواظب بود که مرور زمان نيز سپري نشود.هر دعوايي که در خصوص برات و سفته باشد، پس از انقضاي پنج سال از تاريخ صدور اعتراض‌نامه يا آخرين تعقيب قضايي در دادگاه‌ها مسموع نخواهد بود؛ مگر اينکه در اين مدت، رسما اقرار به دين واقع شده باشد که در اين صورت مهلت مرور زمان از تاريخ اقرار محسوب مي‌شود.دارنده برات، يعني کسي که برات را در دست دارد، ذي‌نفع آن محسوب مي‌شود و براي اينکه از امتيازات خاص اين سند تجاري استفاده کند، بايد گوش ‌به ‌زنگ باشد تا برخي مهلت‌ها سپري نشود. با گذشت مهلت‌هايي که در قانون تجارت تعيين شده است، به تدريج، برخي از حقوق دارنده برات از بين مي‌رود.





برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان