بسم الله
 
EN

بازدیدها: 628

مبنا و ماهيت فقهي حقوقي نفقه زوجه در قرآن- قسمت اول

  1392/12/21
خلاصه: نفقه درلغت به معناي خروج و مستهلک شدن است و دراصطلاح، به تمام نيازمندي هاي متعارف زن که با وضعيت او متناسب باشد، گفته مي شود. اين کلمه و مشتقات آن، بيش از 75 بار درقرآن کريم به کار رفته است. نفقه زوجه نسبت به يکديگر نفقات از ويژگي هاي خاصي برخورداراست؛ از جمله : مقدم بودن بر ديگر نفقات و ديون مرد، تبديل شدن به دين، مشروط نبودن به فقر و زوجه و يک طرفه بودن آن. هنگامي زن مي تواند از نفقه برخوردار شود که در عقد دائم و يا موقتي اي که نفقه درآن شرط شده، قرار گيرد و از شوهر خود تمکين نمايد. اين زن اگر در حال شيردهي و يا عده طلاق رجعي باشد، و يا اگر صاحب حمل بوده و درعده طلاق بائن و فسخ نکاح به سر برد، باز هم مستحق دريافت نفقه است. وضعيت نفقه زوجه پس ازانحلال نکاح، مسئله اي است که امروزه مورد توجه حقوق دانان واقع شده است.

مقدمه


خانواده به عنوان اولين، اساسي ترين و بنيادي ترين عنصرجامعه، همواره از جهات متعدد مورد توجه شارع مقدس، فقها و حقوق دانان قرار داشته است؛ زيرا شخصيت هر انساني درخانواده و در دامان والدين او شکل مي گيرد. اگر خانواده از استحکام و موقعيت بهتري برخوردار باشد، تمام اعضاي آن، اعم از همسران و فرزندان، با آرامش بيشتر مسير رشد و تعالي را طي کرده و بالتبع، جامعه را نيز به آرامش و ثبات و سعادت مي رسانند.
يکي از راه هاي استحکام بخشيدن به بنيان خانواده، شناختن و عمل کردن به وظايف و تکاليفي است که خداوند برعهده اعضاي آن به خصوص زوجين قرار داده، تا هيچ يک از آنها از حدود خود پا فراتر نگذارند و سطح انتظار خود از ديگري را محدود در حدود الهي نموده ودرانجام وظايف و مسئوليت هاي خود کوشش نمايند و بتوانند با رعايت عدالت و تقوا، درمسيرحق گام برداشته و اجازه ندهند به خاطر مسائل ساده، کانون گرم خانواده که مأمن تمام اعضا به خصوص فرزندان مي باشد، به خطر بيفتد.
يکي از اصلي ترين وظايف مرد در قبال همسر، طبق آياتي از قرآن کريم، سنت نبوي (ص)، اجماع (فرشتيان، 1371، ص 43) و حتي عقل (السعيد، [بي تا]، ص 209)، برآورده کردن نيازهاي مادي اوست که «نفقه» ناميده مي شود. قانون مدني نيز مسئوليت مالي و اقتصادي خانواده، به خصوص زوجه را به عهده زوج گذاشته است.
در اين مقاله، با توجه به آيات قرآن کريم و قانون مدني، معناي نفقه، اسباب و شروط، ويژگي ها، حد و حدود کمي و کيفي و جوانب آن مورد بررسي قرار ميگرد.
اميد آنکه همسران با آگاهي مضاعف وظايف خود را انجام داده، زندگي مشترک خود را بر پايه تفاهم و صبرو گذشت بنا نمايند.

مفهوم نفقه

در لغت عرب، «نفقه» اسمي از باب «افعال» است و در دو معنا استعمال بيشتري دارد: يکي، خروج و رفتن و مستهلک شدن وديگري، شيوع و رواج پيدا کردن.
نفقه زوجه،از ريشه خروج و خرج کردن و مستهلک شدن است. برخي از لغت شناسان، نفقه را به معناي «ما ينفقه الانسان علي عياله » دانسته اند، اما اين معناي اصلاحي نفقه است، نه معناي لغوي آن.
فقهاي اماميه بدون ارائه تعريف لغوي از نفقه و با تمرکز روي معناي اصطلاحي، آن را تعريف به مصداق کرده و ـ براي مثال ـ نفقه را عبارت از خوراک و پوشاک و مسکن و... دانسته اند.
در قانون مدني ايران «نفقه عبارت است از همه نيازهاي متعارف و متناسب با وضعيت زن، از قبيل: مسکن والبسه و غذا و اثاث البيت و هزينه هاي درماني و بهداشتي و خادم، در صورت عادت زن به داشتن خادم يا احتياج او به واسطه مرض يا نقصان اعضا.(1) » در بحث «ارکان نفقه زوجه» در مورد اين ماده قانوني توضيح بيشتري خواهيم داد.

اسباب نفقه


در مورد اسباب وجوب نفقه، بين فقها و حقوق دانان اختلافي نيست و همه آنان سه امر «زوجيت»، «خويشاوندي» (که خود به دو قسم تقسيم مي شود: نفقه اولاد بر پدر و مادر و نفقه پدر و مادر براولاد) و «مملوک مولا بودن » را سبب پرداخت نفقه معرفي مي نمايند.

شروط تعلق نفقه به زوجه


براي تعلق نفقه به زوجه، دو شرط ذکر شده است :
1. عقد دائم شده باشد.
2. زوجه از زوج تمکين نمايد.
در مورد شروط اول، بين فقها و حقوق دانان اختلافي وجود ندارد. در ماده 1106 قانون مدني آمده است: «در عقد دائم، نفقه زن بر عهده شوهراست.»
از اين رو، اگر حتي زوجه اهل کتاب، عقد دائم شد و شرايط ديگر تعلق نفقه را نيز داشت. پرداخت نفقه به او واجب است. به عبارت ديگر، اگر زوجه در عقد منقطع بود و هنگام عقد براي دريافت نفقه شرطي نکرده بود، مستحق دريافت نفقه نخواهد بود.
برخي از مفسران، ذکر عبارت «... زنان صالح آنها هستند که متواضعند و در غياب (همسر خود) حفظ اسرار مي کنند و حقوق او را در مقابل حقوقي که خدا براي آنان قرار داده، رعايت مي کنند...»(2) در آيه 34 سوره مبارکه «نساء» را دليل بر وجوب نفقه براي زناني که درعقد دائم هستند و تمکين کامل از شوهرانشان مي کنند، دانسته اند؛ اما گروهي ديگر، نفقه را به محض برقراري خطبه عقد، حتي اگر هنوز تمکيني صورت نگرفته باشد، و نشوزي هم اثبات نشده باشد،لازم مي دانند. به نظر مي رسد دراين مورد هم بايد به عرف هر منطقه مراجعه کرد. براي مثال، درکشور ما زماني که اصطلاحاً دوران عقد ناميده مي شود و هنوز زوجه در خانه پدر به سر برده و تمکين کامل از شوهر نمي نمايد و شوهر نيز از او اين توقع را ندارد، نفقه زوجه به عهده پدرش مي باشد (خويي، 1410 ق، ص393) و زوج تنها گاهي به عنوان هديه، پول يا وسايلي را به همسرش هبه مي کند.
در خصوص شرط دوم نيز بايد گفت : اين تمکين بايد کامل در هرمکان و زمان باشد و تمکين ناقص، به اين معنا که مدتي تمکين کند و مدتي نکند، فايده اي ندارد. (حلي، 1409 ق، ص 291)
در مقابل، عده ديگري از فقها، زن را به اندازه تمکين او مستحق دريافت نفقه مي دانند.
در ماده 1108 قانون مدني، آمده است : «هر گاه زن بدون مانع شرعي از اداي وظايف زوجيت امتناع کند، مستحق نفقه نخواهد بود.»
مانع شرعي يعني : اگر زن به دليل عذر شرعي (مانند احرام واعتکاف) و يا عذر عقلي (مانند مريضي) نتوانست تمکين کند. باز هم مستحق دريافت نفقه مي باشد.

ويژگي هاي نفقه زوجه

نفقه زوجه داراي ويژگي هاي ذيل مي باشد:
1. حق تقدم نفقه زوجه بر نفقه اقارب و ساير ديون؛
بنابراين، اگر شوهر توانايي مالي نداشته باشد که هم به همسر و هم به خويشاوندان نسبي خود نفقه دهد، زوجه بر ديگران مقدم است. ماده 1203 قانون مدني نيز اين نظر را تأييد مي کند.
2. تبديل نفقه داده نشده به دين؛
زن مي تواند نفقه زمان گذشته خود را مطالبه کند، ولي اقارب چنين حقي ندارند. ماده 1206 قانون مدني نيز همين مطلب را تأييد مي کند.
3. مشروط نبودن نفقه زوجه بر فقر او؛
بر خلاف نفقه اقارب که به شرط فقر منفق عليه و تمکن منفق، واجب مي شود، نفقه زوج هيچ يک ازاين شروط را ندارد. به عبارت ديگر، حتي اگر زن ثروتمند و مرد فقير باشد، باز هم نفقه او برعهده شوهر است.
4. يک جانبه بودن نفقه زوجه.
نفقه اقارب، هم حق است و هم تکليف؛ به اين معنا که اگر زماني پسر فقير بود و پدر دارا، بر عهده پدر است که نفقه فرزند را بپردازد و به عکس، اگر پدر فقير بود و پسر دارا، برعهده پسر است که نفقه پدر را بپردازد. اما در مورد زوجه چنين نيست؛ يعني هيچ گاه نفقه زوج برعهده زوجه گذاشته نمي شود.

----------------
پي نوشت ها :
1‌ـ قانون مدني بعد از اصلاح در سال 1381، ماده 1107.
2 ـ «...فَالصالِحَات قَانِتَاتٌ حَافِظاتٌ لِّلْغَيْبِ بِمَا حَفِظ اللَّهُ...»



 
نويسندگان: دکترکاظم قاضي زاده،استاديار دانشگاه تربيت مدرس تهران- حورا شاه جعفري، کارشناس ارشد معارف قرآن







برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان