بسم الله
 
EN

بازدیدها: 668

صکوک چيست؟

  1392/12/19
صکوک ابزار نويني است که در کشورهاي اسلامي به جاي اوراق قرضه به کار گزفته مي شود. روند به کارگيري اين ابزار در کشور ما کند است اما اخيرا خبرهايي مبني بر ايجاد صکوک اجاره منتشر شده است. در نوشتار زير در باره صکوک توضيح مختصري داده شده است.
 
سرمايه گذاري مطمئن ، با "سود حلال" يکي از مهم‌ترين دغدغه‌ها در جوامع اسلامي بوده است. از اين رو ، اقتصاددانان مسلمان در کشورهايي مانند مالزي ، قطر ، بحرين ، عربستان و حتي در آلمان و اروپا ، فرمول‌هايي را ابداع کرده‌اند تا از يک سو بتوانند همپاي اقتصاد روز جهان و بازارهاي مالي آن حرکت کنند و از ديگر سو ، بحث‌هايي مانند حلال و حرام و ربا و ... را حل و فصل نمايند و "سود طيب و طاهر" به سرمايه گذاران مسلمان بدهند.

يکي از افتخارات نظام جمهوري اسلامي ايران بعد از انقلاب اين بود که پايه گذار نظام بانکداري اسلامي است. اما با گذشت زمان، قانون عمليات بانکداري اسلامي با دو چالش اصلي مواجه شد. نکته اول اين که از سال 1363 تاکنون تغييري در اين قانون ايجاد نشد، در حالي که کشور ما دو دهه تجربه اجرايي جديد پيدا کرده است و نکته دوم اين که حتي بخش زيادي از ظرفيت‌هاي اين قانون نيز مسکوت مانده است. اين در حالي است که ساير کشورهاي اسلامي به بانکداري اسلامي توجه جدي دارند و اقدام‌هاي مؤثري در اين زمينه انجام داده‌اند. 

 از آنجايي که استفاده از اوراق قرضه رايج- به دليل بهره‌اي که به سرمايه گذاران در اين اوراق داده مي‌شود-براي مسلمانان مجاز نيست در بازار کشورهاي حاشيه  خليج فارس هم مورد استفاده نبود، اما در حال حاضر صکوک به جاي پرداخت بهره ،سهمي از درآمدهاي حاصل از سرمايه گذاري در يک داد و ستد ريسک آميز را ارائه مي‌دهد که بر مبناي شريعت اسلام استفاده از آن بلا مانع مي‌باشد.

اصطلاح صکوک در اصل برگرفته از واژه عربي صک به معناي چک ، نوشته بدهکار ، سفته و يا قبض بدهي است  اما در يک معناي کلي گواهي سرمايه گذاري اسلامي بهترين معنا براي آن است .برخي تصور مي‌کنند صکوک را بايد به صورت سکوک نوشت. اين موضوع عمدتا ناشي از تشابه کلمه سکوک با سکه است و آن‌ها را به نوعي با يکديگر به ظاهر شبيه مي‌داند. صکوک جمع صک است. در لغت نامه دهخدا در شرح کلمه صک آن‌را نبشتن چک دانسته است. صک در حقيقت معرَّب کلمه چک است. کلمه چک در حقيقت فارسي بوده و به همين صورت به زبان انگليسي رفته است.

وجوه تشابه صکوک و اوراق قرضه؛ شامل قابليت نقدشوندگي در بازار ثانويه، درجه‌بندي اعتباري توسط مؤسسات رتبه‌بندي ، قابليت افزايش اعتبار و تنوع در طراحي و عرضه هستند.

صکوک نوعي سند است که فرد داراي اين اوراق در سود و زيان ناشي از مشارکت در طرح ها و پروژه هاي مختلف شريک خواهد بود . صکوک اين اوراق داراي بازده ثابت  به اضافه سهمي از سود يا زيان ناشي از سرمايه گذاري است که درصد سود وزيان  ميتواند ثابت يا شناور باشد لذا بازده صکوک مقدار ثابتي  نيست  و بر حسب ارزش واقعي محاسبه ميگردد .

انتشار صکوک همچون اوراق مشارکت مي تواند توسط بخش خصوصي براي تاًمين پروژه ها به جاي استقراض از نظام بانکي مورد استفاده قرار گيرد .اين اوراق نيز همچون اوراق مشارکت قابل انتقال به غير است

قابليت‌هاي صکوک:

رشد و توسعه بازار صکوک در چند سال اخير عمدتا به دليل نقش آن در کنترل نقدينگي مطرح شده است. حجم بالايي از نقدينگي بدون امکان سرمايه گذاري‌هاي گسترده  براي موسسه‌هاي اسلامي خطر بزرگي محسوب مي‌شود که انتشار صکوک به خصوص در دو سال گذشته کمک شاياني به دفع اين خطر نموده است .اما اين اوراق يک تنه پاسخگوي بسياري از مراجعه‌هاي بانکي است چرا که انواع گوناگوني دارد.

صکوک با اوراق قرضه مرسوم در بازارهاي مالي از 5 جهت تفاوت دارد.
اول اينکه صکوک بيانگر مالکيت يک دارايي مشخص است در حالي که اوراق قرضه فقط حاکي از تعهد بدهي هستند. يعني رابطه بين صادرکننده و خريدار اوراق قرضه رابطه وام‌دهنده و وام‌گيرنده است که نرخ بهره وام هم ثابت است و اين موجب ربا مي‌شود.
دوم نکته اين است که دارايي موضوع اوراق صکوک از نظر شرعي بايد مجاز و صحيح باشد. در حالي که در اوراق قرضه دارايي‌هايي که از نظر اسلام پذيرفته نيست نيز مي‌تواند پشتوانه اوراق قرار بگيرد.
سوم اينکه اعتبار اوراق قرضه به اعتبار صادرکننده يا ناشر آن وابسته است و با آن سنجيده مي‌شود در حالي که اعتبار صکوک به ناشر بستگي ندارد بلکه به ارزش دارايي پشتوانه بستگي دارد.
چهارم اينکه فروش صکوک در بازار ثانويه فروش مالکيت يک دارايي است اما فروش اوراق قرضه فروش بدهي است.
پنجمين تفاوت هم اين است که در صکوک امکان افزايش اصل دارايي و در نتيجه ارزش خود ورقه صکوک وجود دارد در حالي که اصل بدهي در اوراق قرضه قابليت افزايش ندارد.
در برابر اين 5 تفاوت، وجوه تشابه صکوک و اوراق قرضه هم شامل قابليت نقدشوندگي در بازار ثانويه، درجه‌بندي اعتباري توسط مؤسسات رتبه‌بندي ، قابليت افزايش اعتبار و تنوع در طراحي و عرضه هستند.

مزاياي 6 گانه صکوک

صکوک داراي مزيت‌هاي متعددي بوده و به عقيده برخي صاحب نظران، اين نوع اوراق بهادار اسلامي پل ارتباطي بين دو بازار پول و سرمايه بشمار مي‌رود. برخي از مزاياي انتشار اوراق صکوک را مي‌توان در 6 مورد بيان کرد.
 صکوک نقدينگي باني را افزايش مي‌دهد .از طرف ديگر دارايي‌هايي که نقدينگي پاييني دارند و يا غير نقد هستند از ترازنامه خارج شده و وجوه نقد جايگزين آن مي‌شود. همچنين با اينکه قسمتي از دارايي‌ها از شرکت باني جدا مي‌شود اما با اين حال باز هم باني مي‌تواند از دارايي‌ها استفاده کند. مزيت چهارم هم اين است از آنجا که صکوک با پشتوانه دارايي منتشر مي‌شود لذا داراي ريسک کمتر است و هزينه تأمين مالي را نيز کاهش مي‌دهد. يک راه ديگر کاهش هزينه تأمين مالي استفاده از افزايش اعتبار است.
در حالي مزيت پنجم صکوک کمک به توسعه بازار سرمايه با فراهم کردن امکان تبديل دارايي‌ها به اوراق بهادار است که چنانچه براي دادوستد اين نوع اوراق بازاري ثانويه فراهم شود آنگاه قابليت نقدشوندگي اين اوراق هم افزايش مي‌يابد.
سه ريسک مهم صکوک
ريسک‌هاي مربوط به صکوک( اجاره) را در حالي به طرق مختلفي مي‌توان دسته‌بندي کرد که مهم‌ترين ريسک‌هايي که دارندگان اوراق صکوک با آن مواجه هستند را مي‌توان به سه گروه دسته بندي کرد.
اولين ريسک مربوط به از بين رفتن دارايي‌ها است. يعني چنانچه به دارايي مورد اجاره در فرآيند انتشار اوراق صکوک به هر دليل خسارتي وارد آيد طيبعتا  از ارزش آن دارايي کاسته شده و در نتيجه دارندگان صکوک متضرر مي‌شوند. البته اين ريسک را مي‌توان از طريق بيمه کردن دارايي‌ها به طور کامل حذف کرد.
ريسک ديگر به نرخ سود تعلق دارد. مبلغ اجاره بها معمولاً ثابت تعيين مي‌شود و دارندگان اوراق صکوک در هر دوره اجاره بهاي ثابتي را دريافت مي‌کنند. بنابراين چنانچه نرخ سود متداول در بازار افزايش يابد آنگاه آن‌ها در مقايسه با نرخ سود بازار، سود کمتري را دريافت مي‌کنند.
سومين ريسک هم کاهش قيمت دارايي است. يعني چنانچه ارزش دارايي‌ها در تاريخ سررسيد (پايان مدت اجاره) به هر دليل کاهش يابد آنگاه دارندگان اوراق صکوک با زيان سرمايه‌اي مواجه مي‌شوند. البته اين ريسک را مي‌توان از طريق اعطاي اختيار فروش به دارندگان اوراق صکوک حذف کرد زيرا در اين صورت آن‌ها مي‌توانند با اعمال اختيار فروش خود، اوراق صکوک را به قيمت مندرج در برگه اختيار فروش به شرکت با مقصد خاص يا باني بفروشند.

صکوک اجاره چيست؟

صکوک اجاره، نوعي صکوک سرمايه گذاري است که بيانگر مالکيت واحدهاي سرمايه گذاري با ارزش برابر از دارايي هاي بادوام فيزيکي اي هستند که به يک قرارداد اجاره، آن طور که در شريعت تعريف شده است، پيوند خورده اند.
اصطلاح صکوک در اصل برگرفته از واژه عربي صک به معناي چک ، نوشته بدهکار، سفته و يا قبض بدهي است  اما در يک معناي کلي گواهي سرمايه گذاري اسلامي بهترين معنا براي آن است .

شيوه تأمين مالي با استفاده از اوراق صکوک اجاره، به صورت خلاصه اينگونه است:  ابتدا شرکتي که احتياج به نقدينگي دارد(باني)، يکسري از دارايي هاي خود که براي اجاره مناسب هستند را انتخاب مي کند. سپس يک شرکت با مقصد خاص(شرکت ناشر) تأسيس مي کند. اين شرکت با مقصد خاص از لحاظ قانوني داراي يک شخصيت کاملاً مستقل است. باني دارايي هاي منتخب را به صورت يک سبد دارايي به شرکت با مقصد خاص مي فروشد، با اين توافق که شرکت با مقصد خاص پس از خريد داراييها مجدداً آنها را در قالب قرارداد اجاره در اختيار باني قرار دهد. مدت اجاره و همچنين مبلغ اجاره بها با توافق طرفين تعيين مي شود. در مرحلة بعد شرکت ناشر از طريق انتشار اوراق صکوک، دارايي هاي خود را به اوراق بهادار (صکوک) تبديل مي کند.
 
باني به موجب قرارداد اجاره بايد مبلغ اجاره بها را طبق شرايطي که در قرارداد ذکر شده در اختيار شرکت ناشر قرار دهد. شرکت ناشر نيز بايد اجاره بها را بين دارندگان صکوک تقسيم کند . هنگامي که مدت زمان اجاره به پايان مي رسد، جريان نقدي حاصل از اجاره بها نيز متوقف مي شود و مالکيت دارايي هاي مورد اجاره نيز در اختيار دارندگان صکوک است.حال اگر ارزش بازار دارايي هاي مذکور بيش از مبلغ اسمي مندرج در اوراق صکوک باشد آنگاه دارندگان صکوک پس از اتمام مدت زمان اجاره با فروش دارايي ها، سود سرمايه اي به دست مي آورند و در غير اين صورت با زيان سرمايه اي مواجه مي شوند.

زيرساخت‌هاي لازم براي توسعه بازار صکوک

يکي از برنامه‌هاي مسئولان سازمان و شرکت بورس در سال جاري توسعه صکوک اجاره و استفاده از ديگر انواع اوراق مانند صکوک اسنتصاع است.بنابراين براي توسعه بازار صکوک چند نکته مي‌تواند مد نظر متوليان قرار گيرد.
استاندارد کردن دارايي‌هايي که مي‌تواند در اين فرآيند مورد استفاده قرار گيرد و همچنين استاندارد کردن فرآيند ارزيابي قيمت‌گذاري اين دارايي‌ها، تسهيل امور مربوط به رتبه‌بندي اوراق و تسهيل فرآيند ارزيابي، استاندارد کردن فرآيند انتشار و عرضه اوراق و ايجاد بازاري ثانويه براي خريد و فروش صکوک و کمک به نقدشوندگي آن مي‌تواند در توسعه اين ابزار نوين و جذاب مفيد باشد.
اما براي اينکه بازار صکوک به يک بازار توسعه يافته و براي مديريت نقدينگي تبديل شود بايد ناشران متعددي با رتبه‌بندي‌هاي اعتباري متفاوت اقدام به عرضه صکوک کنند. از طرف ديگر اوراق صکوک موجود در بازار داراي سررسيدهاي متفاوت (کوتاه مدت و بلندمدت) باشد و بين ناشران، سرمايه‌گذاران، مؤسسات رتبه‌بندي و ساير نهادهاي مربوطه رابطه منسجمي وجود داشته باشد.
اميد است که اين ابزار مدرن و نوين اقتصاد اسلامي بيش از پيش مورد توجه مسئولين امر قرار گيرد و خبرهاي به مراتب خوش‌تر از اجراي بانکداري اسلامي درباره آن بشنويم.


مشاوره حقوقی رایگان