بسم الله
 
EN

بازدیدها: 685

اخلاق در قرآن-قسمت چهل و سوم

  1392/10/5
خلاصه: اخلاق در قرآن (جلد 1: اصول مسائل اخلاقي)-قسمت چهل و سوم
قسمت قبلي

6- تبعيض در توبه

آيا ممکن است انسان از بعضي از گناهان توبه کند در حالي که مرتکب گناهان ديگري مي شود؛ مثلا، شخصي است که هم مرتکب نوشيدن شراب و هم غيبت مردم مي شود، تصميم گرفته است، نوشيدن شراب را براي هميشه ترک کند در حالي که در مورد غيبت چنين تصميمي را نگرفته است.
گاه گفته مي شود که توبه بايد جنبه عمومي و همگاني داشته باشد و از تمام گناهان توبه کند، زيرا همه آنها بازگشت به مخالفت با پروردگار مي کند، و شکستن حريم مولاي حقيقي؛ کسي که از اين کار پشيمان باشد، بايد هر گناهي را ترک کند نه اين که از گناهي توبه کند و گناهي ديگر را مرتکب شود و بر آن اصرار ورزد.
ولي حق آن است که تبعيض در توبه مانعي ندارد (بعضي از بزرگان علم اخلاق مانند مرحوم «نراقي» در «معراج السعاده» نيز به اين معني تصريح کرده است و از قول پدرش نيز آن را نقل نموده) .
زيرا ممکن است انسان از گناهي بيشتر بترسد و از عواقب شوم آن آگاهتر باشد، يا در پيشگاه خداوند قبيحتر و مجازاتش شديدتر باشد؛ و به همين جهت، از آن گناه توبه کند در حالي که مرتکب گناهان ديگري که قبحش کمتر يا مجازاتش خفيفتر يا آگاهي او نسبت به مفاسد و زيانهايش کمتر است مي شود.
توبه اکثر توبه کنندگان نيز همين گونه است، غالبا از گناهان خاصي توبه مي کنند، در حالي که ممکن است گناه ديگري را انجام دهند و هرگز شنيده نشده که پيامبر صلي الله عليه و آله يا امامي از امامان: يا عالمي از علماي اسلام اين گونه توبه ها را بي اعتبار بشمرد، و تاکيد کند که بايد توبه از همه گناهان باشد.
در آيات متعددي از قرآن مجيد نيز اشارات روشني به اين معني يعني تبعيض در توبه ديده مي شود.
مثلا، در مورد ربا خواران مي خوانيم که مي فرمايد: «و ان تبتم فلکم رئوس اموالکم؛ اگر توبه کنيد (توبه شما پذيرفته مي شود و) سرمايه هاي شما از آن شماست. (سوره بقره، آيه 279)
و در مورد افرادي که بعد از ايمان مرتد شوند، مي فرمايد: «اولئک جزائهم ان عليهم لعنة الله و الملائکة و الناس اجمعين ... الا الذين تابوا من بعد ذلک و اصلحوا فان الله غفور رحيم؛ کيفر آنها اين است که لعن خداوند و فرشتگان و مردم، همگي بر آنها است... مگر کساني که پس از آن توبه کنند، و اصلاح نمايند، خداوند آمرزنده و بخشنده است. » (سوره آل عمران، آيات 87 و89) .
و در مورد محاربين و کساني که باعث تباهي جامعه مي شوند بعد از ذکر مجازات شديد آنها مي فرمايد: «الا الذين تابوا من قبل ان تقدروا عليهم فاعلموا ان الله غفور رحيم؛ مگر کساني که پيش از دست يافتن شما به آنان توبه کنند، پس بدانيد (خدا توبه آنها را مي پذيرد) خداوند آمرزنده و مهربان است. » (سوره مائده، آيه 34) .
و در مورد کساني که مرتکب عمل شنيع منافي عفت مي شوند، بعد از ذکر مجازات آنها، مي فرمايد: «فان تابا و اصلحا فاعرضوا عنهما ان الله کان توابا رحيما؛ و اگر توبه کنند و اصلاح نمايند، از آنها در گذريد، زيرا خداوند توبه پذير و مهربان است. » (سوره نساء، آيه 16) .
و در جاي ديگر بعد از اشاره به گناهاني همچون شرک، قتل نفس و زنا، و بيان مجازات سنگين آنها، مي فرمايد: «الا من تاب و آمن و عمل عملا صالحا فاولئک يبدل الله سيئاتهم حسنات؛ مگر کساني که توبه کنند و ايمان آورند و عمل صالح انجام دهند که خداوند گناهان آنان را مبدل به حسنات مي کند. » (سوره فرقان، آيه 70)
گرچه قسمتي از اين آيات درباره مجازاتهاي دنيوي و بخشودگي آنها به وسيله توبه است، ولي پيداست که از اين نظر تفاوتي وجود ندارد؛ اگر توبه در مجازاتهاي دنيوي قبول شود، به يقين در مورد مجازاتهاي اخروي نيز پذيرفته خواهد شد.
کوتاه سخن اين که: جدا سازي گناهان در توبه به خاطر جهات مختلف (تفاوت ميزان آگاهيها، تفاوت انگيزه ها و تفاوت قبح و زشتي گناهان) مانعي ندارد، ولي بي شک توبه کامل توبه اي است که از همه گناهان صورت گيرد و تبعيضي در آن وجود نداشته باشد.

7- دوام توبه

توبه بايد پابرجا و دائم بوده باشد؛ از يک سو، هرزمان خطايي از انسان بر اثر وسوسه هاي «نفس اماره» سربزند، بايد بلافاصله به سراغ توبه رود، و در مرحله «نفس لوامه» در آيد تا زماني که به مرحله «نفس مطمئنه» رسد و ريشه هاي وسوسه ها از بيخ کنده شود.
واز سوي ديگر، از هر گناهي توبه مي کند بايد کمال مراقبت را به خرج دهد که آن توبه را نشکند و بر تعهد خود در پيشگاه خدا نسبت به ترک آينده باقي بماند. و به تعبير ديگر، اگر بعد از توبه از گناه هنوز انگيزه هاي آن در اعماق دل و جان او باقي مانده بايد با آن به مبارزه برخيزد و جهاد با نفس را جزء برنامه خويش قرار دهد و به اين ترتيب هم در صف تائبان باشد و هم در صف مجاهدان.
بعضي از علماي اخلاق بحث بي نتيجه يا کم نتيجه اي را در اينجا دنبال کرده اند که آيا مقام توبه کار جهاد کننده در برابر ريشه هاي گناه افضل است يا توبه کاري که ريشه هاي گناه را از سرزمين قلب خويش بر انداخته است. (38)
اين مهم نيست که کداميک ازآن دوافضلند، مهم آن است که توبه کننده چه دستوراتي را بايد به کار بندد که به گناه گذشته بازگشت نکند؛ براي اين امر رعايت اموري لازم است:
1- جدا شدن از محيط گناه و عدم شرکت در مجالس معصيت، چرا که توبه کار در آغاز امر آسيب پذير است و مانند بيماري است که تازه از بستر برخاسته، و اگر با پاي خود به مناطق آلوده به ميکربهاي بيماري زا رود، احتمال آلودگي مجدد او به بيماري فراوان است؛ همچون معتادي است که ترک اعتياد به مواد مخدر نموده ولي هرگاه به مناطق آلوده برگردد، بسرعت آلوده مي شود.
2- بايد در دوستان و معاشران خود تجديد نظر کند؛ هرگاه در گذشته کساني بوده اند که او را تشويق به گناه مي کردند، از آنها شديدا فاصله گيرد.
3- هر زمان وسوسه ها و انگيزه هاي آن گناه در او پيدا مي شود، به ذکر خدا روي آورد، چرا که: «ذکر خدا مايه آرامش دلها است؛ الا بذکر الله تطمئن القلوب» (سوره رعد، آيه 28) .
4- همواره درباره آثار زيانبار گناهي که آن را ترک گفته بينديشد و آن آثار را نصب العين خود قرار دهد، مبادا بر اثر غفلت از آن و فراموش کردن اثرات مرگبار آن گناه، بار ديگر انگيزه ها در او رشد کند، و وسوسه ها از هر سو به قلب او هجوم آورد.
5- در داستانهاي پيشينيان و کساني که بر اثر گناهان مختلف گرفتار مصائب دردناکي شدند، بينديشد، و سرگذشت آنها را از نظر بگذراند، حتي در حالات انبياء و پيامبران معصومي که گاه گرفتار لغزش ترک اولي شدند، مطالعه کند؛ مثلا، ببيند که چه امري سبب شد آدم با آن مقام والايش از بهشت رانده شود، يا حضرت يونس مورد خشم قرار گيرد، و به زندان شکم ماهي فرستاده شود يا بر اثر چه عواملي يعقوب، پيامبر بزرگ خدا، به درد جا نفرساي فراق فرزند سالها گرفتار آيد.
مطالعه اين امور بي شک وسوسه هاي گناه را کم مي کند، و به توبه دوام وثبات مي بخشد.
6- به عقوبتها و مجازاتهايي که بر يکايک از گناهان وعده داده شده بينديشد، و اين احتمال را از نظر دور ندارد که تکرار گناه بعد از توبه ممکن است مجازات شديدتري داشته باشد.
و نيز به الطاف و عنايات الهيه که در انتظار توبه کاران است و شامل حال او شده است توجه کند و دائما به خود تلقين نمايد بکوش، اين عنايات و الطاف را حفظ کن، و اين مقام والايي که خداوند نصيب تو کرده است به آساني از دست مده!
7- بايد وقت شبانه روزي خود را با برنامه هاي صحيح پرکند، برنامه تلاش براي زندگي آبرومند، برنامه عبادت و بندگي خدا و برنامه سرگرمي هاي سالم؛ زيرا بي کاري و خالي ماندن اوقات از برنامه، بلاي عظيمي است که زمينه را براي وسوسه هاي بازگشت به گناه فراهم مي سازد.
از دانشمندي پرسيدند که تفسير حديث التائب حبيب الله (توبه کننده دوست خداست) چيست؟ (39)گفت: منظور کسي است که مصداق اين آيه شريفه باشد: «التائبون العابدون الحامدون السائحون الراکعون الساجدون الآمرون بالمعروف و الناهون عن المنکر و الحافظون لحدود الله و بشر المؤمنين؛ (مؤمنان) توبه کنندگان، عبادتکاران، حمد خدا گويان، سياحت کنندگان (که پيوسته در ميان کانونهاي اطاعت خدا رفت و آمد دارند) رکوع کنندگان، ساجدان، آمران به معروف، نهي کنندگان از منکر و حافظان حدود الهي (هستند) و بشارت ده (اين چنين) مؤمنان را! » (40)

-------------------
38- محجة البيضاء، جلد7، صفحه 75.
39- محجة البيضاء، جلد7، صحفه 187.
40- سوره توبه، آيه 112.


نويسنده: ناصر مکارم شيرازي






برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان