بسم الله
 
EN

بازدیدها: 627

سازو کار برقراري منطقه پرواز ممنوع

  1392/9/20
خلاصه: بايدهاي و نبايدهاي يک اقدام بين‌المللي غيرمسالمت‌آميز؛ ساز و کار برقراري منطقه پرواز ممنوع
منظور از منطقه پرواز ممنوع، ايجاد يک ممنوعيت پروازي در منطقه‌اي خاص است. چنين تصميمي فقط مي‌تواند از سوي سازمان ملل متحد و از طرف شوراي امنيت اين سازمان اتخاذ شود. اين اقدام نوعي توسل به زور است که در قالب فصل هفتم منشور سازمان ملل متحد مي‌تواند تصميم‌گيري شود.
هدف اصلي از تاسيس سازمان ملل متحد، حفظ صلح و امنيت بين‌المللي است. به‌موجب بند 1 ماده 1 منشور ملل متحد براي تحقق صلح و امنيت بين‌المللي، سازمان ملل به دو صورت مي‌تواند اقدام کند؛ يک روش تلاش براي حل‌و‌فصل مسالمت‌آميز اختلافات بر طبق اصول حقوق بين‌الملل و اصل عدالت است. روش دوم تحقق اين هدف مهم، اتخاذ اقدامات جمعي در قالب اصل هفتم منشور ملل متحد است. در تاريخ حقوق بين‌الملل چند مورد تصميم بر ايجاد منطقه پرواز ممنوع گرفته شده است.

پرواز ممنوع بر فراز ليبي

ايجاد منطقه پرواز ممنوع بر فراز کشور ليبي در اواخر دولت قذافي يکي از تجربه‌هاي بين‌المللي در ايجاد منطقه پرواز ممنوع بود. در هفدهم مارس 2011 شوراي امنيت سازمان ملل متحد قطعنامه 1973 را تصويب کرد که بر پايه آن همه پروازها در قلمرو هوايي جمهوري عربي ليبي براي پشتيباني از غيرنظاميان ممنوع اعلام شد. اين قطعنامه با 10 راي مثبت، بدون راي منفي و با پنج راي ممتنع به تصويب رسيد. بر پايه بند هفتم اين قطعنامه، پروازهاي بشردوستانه براي عرضه مواد خوراکي و دارو و بيرون بردن اتباع بيگانه و ديگر پروازهاي مجاز از سوي دولت‌هاي تحميل‌کننده منطقه پرواز ممنوع، بيرون از دايره اين ممنوعيت بود. در بند هشتم به دولت‌هاي عضو اختيار داده شده بود که با آگاهي دبيرکل ملل متحد و دبيرکل اتحاديه عرب به گونه‌اي انفرادي يا از راه سازمان‌ها و ترتيبات منطقه‌اي همه اقدامات ضروري براي رعايت شرايط منطقه پرواز ممنوع انجام دهند. «همه اقدامات ضروري» عبارتي است که شوراي امنيت براي دادن مجوز اقدام نظامي به دولت‌ها به کار مي‌برد. بر پايه اين قطعنامه دولت‌ها مي‌توانستند به تنهايي يا در چارچوب يک ائتلاف از راه يک سازمان منطقه‌اي يا آميزه‌اي از آنها اقدام کنند.

منطقه پرواز ممنوع و توسل به زور

در ايجاد منطقه پرواز ممنوع، قاعدتا مفهوم توسل به زور وجود دارد چراکه در وضع پرواز ممنوع، هواپيماي کشوري که بر فراز آن چنين منطقه‌اي ايجاد شده است حق پرواز بر اين منطقه را ندارد و در صورت پرواز با موشک يا به روش ديگري ساقط خواهد شد. توسل به زور در روابط بين‌الملل به موجب بند 4 ماده 2 منشور کلا ممنوع شده است، به‌جز دو استثناي اول ماده 51 که مقرر مي‌کند: در ‌صورتي که کشوري مورد حمله مسلحانه قرار بگيرد، مي‌تواند حق دفاع مشروع ذاتي، فردي يا جمعي خود را اعمال کند. دوم هم ماده 42 منشور است که براي جلوگيري از اعمال تجاوزکارانه به شوراي امنيت امکان توسل به زور را داده است.
ايجاد منطقه پرواز ممنوع مصداقي از تجويز توسل به زور است که فقط مي‌تواند از سوي شوراي امنيت صادر شود، چرا‌که استثناي دوم عدم توسل به زور بيان مي‌کند که هيچ کشور يا گروهي از کشورها و يا سازمان منطقه نظامي ديگر صلاحيت ندارند که بر فراز کشوري ديگر منطقه پرواز ممنوع ايجاد کنند. بنابراين، اين ممنوعيت پروازي را تنها شوراي امنيت سازمان ملل در صورتي که همه اعضاي دائم شوراي امنيت با آن موافق باشند يا حداقل مخالفتي با آن نداشته باشند، مي‌تواند در منطقه‌اي ايجاد کند.

شرايط توسل به زور عليه يک کشور

هنگامي که سازمان ملل با يک وضعيت تهديدآميز عليه صلح و امنيت بين‌المللي مواجه مي‌شود‌، در قدم اول بايد به‌موجب ماده 39 منشور يکي از سه وضعيت‌ زير را احراز کند:
- تهديد عليه صلح و امنيت بين‌المللي
- نقض صلح
- عمل تجاوزکارانه
به موجب ماده 41 منشور سازمان ملل، شوراي امنيت سازمان ملل مي‌تواند اقدامات غيرنظامي اعم از قطع روابط ديپلماتيک، قطع روابط اقتصادي، تحريم تسليحاتي، قطع روابط تجاري و ديگر مواردي را که به‌صورت غيرنظامي مي‌تواند اتخاذ شود، براي احياي صلح و امنيت بين‌المللي و براي برطرف کردن تهديدات و مخاطرات عليه صلح و امنيت بين‌المللي اتخاذ کند.
به‌موجب ماده 41 اگر از ابتدا ثابت شده باشد که اقدامات غيرنظامي کافي نخواهد بود يا بعد از اتخاذ و اجراي اقدامات غيرنظامي ثابت شود که ديگر اين اقدامات کافي و کارساز نخواهد بود، شوراي امنيت مي‌تواند به‌موجب ماده 42 منشور، توسل به زور را تجويز کند يا خود در صورتي که نيروهاي نظامي در اختيار داشته باشد براي از بين بردن موارد تهديدآميز يا مقابله با عمل تجاوزکارانه به اقدام نظامي روي آورد. تاکنون شوراي امنيت در هيچ درگيري نظامي به طور مستقيم وارد نشده است به‌جز يک مورد استثنايي و آن هم در جنگ 1950 ميان کره شمالي و جنوبي که در آن قضيه، شوراي امنيت به‌موجب ماده 42 صراحتا به نيروهاي نظامي کشورهاي عضو سازمان و در راس آن ايالات متحده آمريکا اجازه توسل به زور را تجويز کرد و اين نيروها زير پرچم سازمان ملل متحد براي مقابله با حمله نظامي کره شمالي به کره جنوبي به منطقه اعزام شد. اما حتي بعد از اشغال و انضمام کامل خاک کويت توسط عراق، شوراي امنيت سازمان ملل ترجيح داد به جاي احراز عمل تجاوزکارانه، نقض صلح را احراز کند.
البته پس از استفاده از اختيارات ماده 41 يعني تحريم اقتصادي همه‌جانبه عراق در نوامبر 1990 اين پيش‌شرط مطرح شد که اگر عراق تا اول ژانويه 1991 از کويت خارج نشود، شوراي امنيت از تمامي ابزارها و امکانات استفاده خواهد کرد. مفهوم از «تمامي ابزارها و امکانات» که شوراي امنيت از آن استفاده کرده، همان توسل به زور است. پس در قضيه اشغال کويت هم توسل به زور از سوي سازمان ملل تجويز شد، اگر چه در مرحله عملياتي شدن اين اقدام نظامي، شوراي امنيت هيچ‌گونه نظارتي بر اعمال دولت‌هاي کمک‌کننده به کويت اعمال نکرد. بنابراين بر‌اساس ماده 42 منشور ملل متحد در صورت تشخيص شوراي امنيت و متناسب با اوضاع و احوال، ممکن است که توسل به زور به طور کلي يا توسط خود شوراي امنيت يا به تجويز آن توسط کشورها و سازمان‌هاي نظامي اعمال شود.

تقابل حاکميت با ايجاد منطقه پرواز ممنوع

حاکميت در روابط بين‌الملل مفهومي است توانمندساز که از رهگذر آن نه‌تنها دولت‌ها اقتدار خود را در چارچوب يک سرزمين مشخص اعمال مي‌کنند بلکه گوياي عضويت دولت‌ها در جامعه بين‌المللي است. آموزه حاکميت متضمن استقلال در سياست خارجي و صلاحيت انحصاري در امور داخلي است. بنابراين حاکميت به معناي اقتدار عالي سياسي براي يک دولت مستقل است که از نوعي برتري درخور اطاعت مايه مي‌گيرد. دولت حاکم دولتي است که موجوديت مستقل دارد و جزيي از يک کل نيست. در مفهوم کلاسيک، حاکميت دربردارنده هويت حقوقي دولت همچنين متضمن نظم و ثبات و قابل پيش‌بيني بودن در روابط بين‌الملل است. در پرتو اين مفهوم دولت‌ها در هر اندازه‌اي که باشند جايگاه حقوقي برابري دارند. منشور ملل متحد اصل احترام به حاکميت سرزميني دولت‌ها و ممنوع بودن مداخله در امور داخلي آنها را به رسميت مي‌شناسد و مي‌توان گفت که اصل احترام به حاکميت و ممنوع بودن مداخله در کنار اصول ديگري چون ممنوعيت کاربرد زور از مباني حقوق بين‌الملل است اما ايجاد منطقه پرواز ممنوع نيز در تقابل با اين اصل قرار مي‌گيرد.





برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان