بسم الله
 
EN

بازدیدها: 670

قصاص و زندگي- قسمت پنجم (قسمت پاياني)

  1392/9/13
قسمت قبلي

از سوي سوم اعمال، رفتار، افكار و عقايد هر جامعه نقش اساسي در ساختن آيندگان و نسلهاي بعد دارد.
همچنين‏زندگي‏انسان به همين زندگي محدود و كوتاه اين جهان محدود نمي‏شود بلكه در پيش روي انسان زندگي نامحدود و ابدي قرار دارد، از اين رو سعادت انسان در خوشبختي اين جهان مادي خلاصه نمي‏شود بلكه سعادت واقعي او در جهان ديگر است.
پنجم اينكه بين سعادت دنيوي و اخروي، سعادت فرد و جامعه، كمال مطلوب ابعاد گوناگون وجد انسان و... ممكن است تعارض و تزاحم واقع شود. بنابراين قانون و برنامه‏اي مي‏تواند تامين‏كننده سعادت و خوشبختي انسان باشد كه اولاً در آن قانون تنها به يك بُعد از ابعاد وجود انسان عنايت نشده باشد بلكه تامين‏كننده كمال و پيشرفت تمام ابعاد وجود انسان باشد. ثانيا تنها نظر او به زندگي و سعادت اين جهان محدود نباشد و در كنار سعادت اين جهان، انسان را در جهان پس از مرگ نيز سعادتمند و خوشبخت نمايد. ثالثا در آن برنامه و دستور روابط انسان‏ها در نظر گرفته شود و ميزان تاثير اعمال فرد در جامعه و بالعكس مورد توجه قرار گيرد.
براين اساس كسي مي‏تواند براي انسان برنامه سعادت و خوشبختي ارايه دهد كه به ابعاد وجودي انسان آگاهي كامل داشته باشد، سعادت و خوشبختي او را به خوبي بشناسد، به جهان پس از مرگ ا حاطه كامل داشته باشد، عوامل سعادت و رستگاري انسان را در آن جهان به خوبي بازشناسد، به ميزان تاثير هر قانون در جامعه و حتي آيندگان وقوف كامل داشته باشد، عوامل و پارامترهاي ديگر خوشبختي و سعادت از نظر او دور نماند و از تاثيرات سوء هر قانون و دستوراعلمل غافل نباشد تا در مجموع بهترين و كامل‏ترين برنامه زندگي و قانون را براي انسان ارايه دهد. روشن است كه براي تدوين و تنظيم چنين برنامه و دستورالعملي صدها بلكه هزاران عامل و پارامتر در زمان واحد بايد در نظر گرفته شود كه احاطه به تمام آنها از حيطه قدرت انسان خارج است. علاوه بر آن، شناخت برخي از پارامترها براي عقل انسان به تنهايي. بدون راهنمايي و ارشاد وحي ـ غيرممكن است قرآن كريم مي‏فرمايد:
«كما ارسلنا فيكم رسولاً منكم يتلوا عليكم آءياتنا ويزكيّكم و يعلّمكم الكتاب والحكمه و يعلّمكم مالم تكونوا تعلمون. (بقره/ 151) «همان‏گونه كه در ميان شما، فرستاده‏اي از خودتان روانه كرديم، كه آيات ما را بر شما مي‏خواند و شما را پاك مي‏گرداند و به شما كتاب و حكمت مي‏آموزد و آنچه را نمي‏دانستيد به شما ياد مي‏دهد».
در آيه ديگر مي‏فرمايد:
«وانزل اللّه عليك الكتاب والحكمة و علّمك مالم تكن تعلم» (نساء / 113) «و خداوند كتاب و حكمنت بر تو نازل كرد و آنچه را نمي‏دانستي به تو آموخت.» قوانين و دستوراتي را كه براي سعادت و تكامل انسان، ارايه مي‏شود مانند قضاياي بديهي و ضروري نيست كه همه انسان در همه شرايط و زمانها قادر به درك آنها باشند و نيازي به راهنمايي و ارشاد پيامبران نداشته باشند. بلكه عوامل گوناگوني در افكار و انديشه‏هاي انسان اثر مي‏گذارد و همين عوامل موجب مي‏شود كه انسانها با هم اختلاف كنند، گروهي يك قانون را عادلانه انگارند و برخي ديگر همان قانون را ظالمانه تصور نمايند، تعدادي مجازاتي را خشن و شديد توصيف كنند و بعضي ديگر همان مجازات را مطابق عدل و انصاف تلقي كنند و... ما به بيان برخي از عوامل اختلاف انسانها در قضاوت و موانعي كه بر سر راه شناخت سعادت و پيمودن آن وجود دارد مي‏پردازيم.
1) تفاوت انسان‏ها در خلق و خوي: يكي از عواملي كه در قضاوتها و افكار ما تاثير قابل ملاحظه‏اي دارد، خلق و خوي شخصي و صفات و ويژگي‏هاي درون ماست. انساني كه ذاتا خشن و سختگير است، نوعي برخورد و مجازات را در جامعه پيشنهاد مي‏كند و انسان نرم‏خو و احساساتي، آن قانون را نمي‏پسندد و بيشتر خواستار نرمش و گذشت در مقابل جنايتكاران و مجرمان است. حتي ممكن است پاره‏اي از انسانها در مقابل جنايتكارترين انسانها تحت تأثير احساسات قرار گيرند.
2) اميال و خواهش‏هاي مادي: عامل ديگري كه انسان را از شناخت سعادت و خوشبختي خود باز مي‏دارد، اميال و خواهش‏هاي مادي و جسماني انسان است. علامه طباطبايي دراين باره مي‏فرمايد:
«تمايل طبيعي به انسان به كمال و سعادت قابل انكار نيست... ولي نكته‏اي كه بايد در آن دقت شود، اين است كه توجه به كمال و سعادت به تنهايي نمي‏تواند انسان را به كمال و سعادت حقيقي برساند. زيرا در آغاز تنها كمال نيروهاي شهوت و غضب در انسان، فعليّت دارد و مبادي سعادت حقيقي در حال قوّه و استعداد است... همه جوامع در پي كمالات جسمي و مادي هستند و سعادتي كه برخي از ملل به آن رسيده‏اند از لحاظ امور مادي است ولي كمال انسان در كمال مادّي خلاصه نمي‏شود. به دليل اينكه انسان تنها جسم نيست بلكه مركب از جسم و روح و داراي جهات مادي و معنوي است. زندگي انسان در همين زندگاني محدود دنيوي خلاصه نمي‏شود بلكه پس از اين جهان حيات جاوداني در انتظار اوست. لذا بايد كمال متناسب با آن زندگي را نيز به دست آورد... تجربه شده است كه اجتماع انساني، متوجّه كمال جسماني است هر چند در نظر دارد كه انسان را به كمال حقيقي‏اش راهنمايي كند. ولي آنچه به فعليّت مي‏رسد همان كمال مادي و جسماني است كه تقويت آن هلاكت و نابودي جنبه انسانيت و انحلال تركيبات جسم و انحراف از طريق مستقيم را به دنبال دارد. بنابراين سعادت انسان جز با راهنمايي پيمبران و هدايت الهي امكان ندارد.»18 3ـ سود و زيان: يكي ديگر از عواملي كه انسان تاثير آن واقع مي‏شود و ناخودآگاه در افكار و انديشه‏هاي او اثر مي‏گذارد، مسئله سود و زيان شخصي يا قومي است. براي انسان، مشكل است كه عقل خود را از قيد و بند منافع خود برهاند و آزادانه و مستقل درباره همه مسايل، قضاوت و داوري نمايد.
4ـ حبّ و بغض: چهارمين عاملي كه در انديشه و قضاوت اشخاص مهثر است، علاقه‏ها و دلبستگي‏هاي ايشان است. در حديث آمده است:
«دوستي و علاقه به چيزي انسان را كور و كر مي‏كند.» 5ـ شرايط محيط و اجتماع: محيط و جامعه‏اي كه انسان در آن زندگي مي‏كند، تاثير بسزايي در افكار و انديشه‏هاي او دارد. بدون شك طرز فكر عرب زمان جاهليت و قضاوت او درباره موضوعات گوناگون با انديشه‏هاي انسان قرن بيستم تفاوت اساسي دارد و مسلما انسان‏هاي هزار سال ديگر درباره مسايل اجتماعي به گونه‏اي غيراز ما فكر مي‏كنند. همانگونه كه ما امروز اعمال عرب دوران جاهليت را محكوم مي‏كنيم و آنها را خلاف انساني مي‏دانيم. ممكن است مردم هزار سال آينده اعمال ما را ضدانساني انگارند.

6ـ يك سونگري انسان: يكي ديگر از موانعي كه بر سر راه انسان در تشخيص سعادت وجود دارد، يك سونگري و محدوديت انسان و غفلت او از جنبه‏هاي ديگر موضوع است. چه بسا انسان با توجه به يك بُعد موضوع، قانوني را عادلانه مي‏پندارد. ولي در عين حال از ديگر ابعاد آن و آثار سويي كه در جنبه‏هاي ديگر جامعه مي‏گذارد غافل است.
يكي از شواهد يك سونگري انسان اين است كه در زمان ما گروهي مجازات اعدام را مجازاتي خشن مي‏دانند و در مقابل گروهي خواستار تعميم مجازات اعدام حتي درباره پدر هستند. قرآن كريم درباره علت حرمت شراب مي‏فرمايد:
«يسئلونك عن‏الخمر والميسر قل فيهما اثمٌ كبيرٌ و منافعٌ للّناس و اثمهما اكبرٌ من نفعهما» (بقره/ 219) «در باره شراب و قمار از تو سهال مي‏كنند، بگو: در آن گناه بزرگي است و (با اين حال) منافعي براي مردم دربردارند و گناهشان بيش از نفع آنهاست.» قرآن مي‏فرمايد زيان شراب و قمار بيش از سود آنهاست ولي انساني كه از دريچه سود و زيان مادي همه چيز را مي‏بيند، نمي‏تواند زشتي آن را ببيند يا اگر زشتي آن را درك كرد نمي‏تواند از آن دست بردارد. قرآن كريم در مورد ديگر مي‏فرمايد: «فعسي اَن تكرهوا شيئا و يجعل‏اللّه فيه خيرا كثيرا» نساء:19 «چه بسا چيزي را نمي‏پسنديد و خداوند در آن خير فراواني قرار داده است.» بنابرآنچه گذشت با درك عادي نمي‏توان همه فلسفه و اسرار احكام و دستورات الهي را درك كرد. همانگونه كه فلسفه برخي از احكام براي انسان در زمان بعثت پوشيده و مجهول بود ولي امروز پس از گذشت 14 قرن از آن زمان پيشرفت علوم از گوشه‏اي از اسرار احكام پرده برداشته است، در آينده نيز انسان به اسرار بيشتري از احكام الهي آگاه خواهد گرديد. با اين حال برخي احكام حتي با گذشت زمان و پيشرفت علوم، از حيطه درك عقل و توان او خارج‏اند.

-----------
1ـ مرحوم صاحب جواهر ره مي‏فرمايد: «در اين مسأله هيچ اختلافي نيست بلكه هر دو نوع اجماع در آن وجود دارد» جواهر ج 42، ص 169.

2ـ جواهر ج 42 ص 169؛ مقصود از كفاره جمع آزاد كردن يك بنده، دو ماه روز و اطعام 60 مسكين است.

3ـ روزنامه ايران پنجشنبه 12/12/78 سال ششم ـ شماره 1469 ص 10. شيرين عبادي.

4ـ جواهر ج 42 ص 169.

5ـ ر.ك وسايل‏الشيعه ج 14 ص 3 باب 1 از ابواب مقدمات النكاح حديث 4.



نويسنده:محمدحسين مهوري





برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان