بسم الله
 
EN

بازدیدها: 681

اخلاق در قرآن-قسمت چهل و دوم

  1392/9/7
خلاصه: اخلاق در قرآن (جلد 1: اصول مسائل اخلاقي)-قسمت چهل و دوم
قسمت قبلي

5- قبولي توبه عقلي است يا نقلي؟

همه علماي اسلام اتفاق نظر دارند که توبه اگر جامع الشرايط باشد در پيشگاه خداوند مقبول است. و آيات و روايات نيز بوضوح بر اين مطلب دلالت مي کند، ولي در اين که آيا قبول توبه عقلي يا عقلايي يا نقلي است، بحثهايي وجود دارد.
جمعي معتقدند: سقوط عقاب و مجازات الهي بعد از توبه، جنبه تفضل دارد؛ اگر خداوند اراده کند بعد از توبه گناه بنده اش را نبخشد کاملا ممکن است همان گونه که در ميان مردم نيز معمول است که اگر کسي در حق ديگري ظلم کند، سپس عذر خواهي نمايد، مي تواند او را ببخشد يا نبخشد.
در حالي که جمعي ديگر سقوط عقاب را به وسيله توبه واجب و لازم دانسته اند، حتي عدم پذيرش او را بعد از عذر خواهي مجرم، زشت و ناپسند مي دانند، و اين کار مسلما بر خداوند روا نيست.
ممکن است در اين جا نظر سومي را پذيرفت، و آن اين که لزوم قبول توبه، امر عقلايي است، يعني اگر چه عقل، پذيرش توبه و عذر خواهي را واجب و لازم نمي شمرد ولي بناي عقلاي جهان بر اين است که اگر کسي کار خلافي انجام داد، و بعد در مقام عذر خواهي برآمد، و تمام آثار سوء عمل خود را جبران نمود، به گونه اي که گويي هيچ چيز از ميان نرفته است، اگر حيثيت کسي از دست رفته بود، اعاده حيثيت نمود، و اگر حقوقي پايمال شده بود، حق را بطور کامل جبران کرد، و اگر طرف قلبا ناراحت شده بود، ناراحتي او را از طرق مختلفي از ميان برد؛ در چنين شرايطي، بناي تمام عقلاي جهان بر اين است که غذر و توبه را مي پذيرند، و اگر کسي نپذيرد، او را کينه توز و خارج از موازين انسانيت و اخلاق مي شمرند.
بي شک خداوند قادر متعال و بي نياز از هر کس و هر چيز، سزاوارتر است که در اين گونه موارد، توبه و عذر خواهي توبه کاران را بپذيرد و از مجازات آنها صرف نظر کند.
بلکه ممکن است پا را از اين فراتر گذاشت، و وجوب قبول توبه را عقلي شمرد و آن را متکي که «قاعده قبح نقض غرض» دانست.
توضيح اين که: مي دانيم خداوند از عبادات و اطاعت بندگان بي نياز است و تکاليف الهي الطاف او براي تکامل و تربيت بندگان است؛ نماز و روزه و ساير عبادات، روح و جان ما را پرورش مي دهد و روز به روز به خدا نزديکتر مي سازد؛ ساير واجبات و محرمات هر کدام به نحوي در تکامل ما تاثير دارد.
در باره حج مي خوانيم: «ليشهدوا منافع لهم» ؛ مردم مامور به زيارت خانه خدا هستند تا از منافع مادي و معنوي آن بهره مند شوند» (32)
در آيات ديگر قرآن، نماز، سبب نهي از فحشاء و منکر(33)و روزه سبب تقوا(34)و زکات مايه پاکي فرد و جامعه از رذائل اخلاقي و انحرافات شمرده شده است. (35)
در روايات اسلامي نيز ايمان مايه پاکي از شرک، و نماز سبب پيراستن انسان از کبر ... و حج مايه وحدت مسلمين، و جهاد سبب عزت اسلام، و ... . شمرده شده است. (36)
به اين ترتيب، همه تکاليف الهي اسباب سعادت انسان و حلقه هاي تکامل او محسوب مي شوند، همان سعادت و تکاملي که هدف اصلي آفرينش انسان و رسيدن به مقام عبوديت و قرب به خداست (و ما خلقت الجن و الانس الا ليعبدون) (37)
بي شک وجوب توبه و قبول آن يکي از اين حلقه هاي تکامل است چرا که انسان به هرحال معصوم نيست و خطاهايي از اوسر مي زند، اگر راه بازگشت را به روي او نگشايند، به يقين ازتکامل بازمي ماند ولي اگر به او اعلام شود که اگر خطايي از تو سرزد به سوي خدا باز گرد، و تمام آنچه را درگذشت ضايع کردي جبران نما، خداوند توبه تو را مي پذيرد؛ چنين کسي به سعادت و تکامل نزديکتر، و از انحراف و خطا دورتر خواهد بود.
نتيجه اين که: عدم پذيرش توبه، سبب نقض غرض مي شود، چون هدف از تکاليف و طاعات، تربيت و تکامل انسان بوده، و عدم پذيرش توبه به اين کار ضربه مي زند، و خداوند حکيم هرگز نقض غرض نمي نمايد. کوتاه سخن اين که: توبه داراي فلسفه اي است که با تکامل انسان ارتباط نزديک دارد؛ اگر درهاي توبه بسته شود، انگيزه تکامل از بين مي رود؛ بلکه انسان به عقب بر مي گردد، چرا که تصور مي کند راه نجاتي براي او نيست و در اين صورت چه دليلي دارد که گناهان ديگر را ترک کند؛ و درست به همين دليل، تمام مربيان بشري خواه آنها که پايبند به اديان الهي هستند و آنها که پايبند نيستند، راه توبه و بازگشت را به روي افراد مورد تربيت باز مي گذارند تا شعله انگيزه اصلاح و جبران و حرکت به سوي کمال در آنها خاموش نگردد.
و به اين ترتيب، قبول توبه توام با شرايط نه تنها به حکم آيات و روايات، ثابت و مسلم ست بلکه به حکم عقلا و عقل، نيز امري ثابت و غير قابل انکار مي باشد.

-------------
32- سوره حج، آيه 28.
33- سوره عنکبوت، آيه 45.
34- سوره بقره، آيه 183.
35- سوره توبه، آيه 103.
36- نهج البلاغه، کلمات قصار، اقتباس از جمله 252.
37- سوره ذاريات، آيه 56.


نويسنده: ناصر مکارم شيرازي






برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان