بسم الله
 
EN

بازدیدها: 972

بررسي فلسفه و ماهيت حقوقي مهريه- قسمت اول

  1392/7/19

مهريه از «كي داده، كي گرفته» تا آن سوي ميله‌هاي زندان! 

آيا مهريه مي‌تواند عاملي براي تحكيم خانواده به شمار آيد يا برعكس، مشكلات زيادي را در خانواده‌ها ايجاد مي‌كند؟ جمعي از حقوقدانان در گفت‌و گو با ايسنا درباره مسائلي همچون فلسفه و ماهيت حقوقي مهريه، تعيين سقف براي مهريه، چگونگي حمايت قانوني دولت از تحكيم بنيان خانواده و راهكارهاي حل مشكلات و معضلات مرتبط با موضوع مهريه به بحث و گفت‌وگو پرداخته‌اند كه چكيده آن به شرح ذيل است.

عباس برزگر در گفت‌وگو با خبرنگار حقوقي خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا)، در خصوص فلسفه و ماهيت وجودي مهريه اظهاركرد: خداوند متعال مهريه را با توجه به شرايط زندگي براي زن قرار داده است و به نوعي حمايت مادي و معنوي براي زن محسوب مي‌شود ولي ميزاني بر آن نيست، اما آنچه كه در اسلام در رابطه با مهريه سفارش شده است، بر سبك بودن مهريه است نه بر سنگين بودن آن.

امروزه مهريه فلسفه‌ي واقعي خود را از دست داده است


وي ادامه داد: مهريه سنگين از نظر اسلام و معصومين مذموم است زيرا مهريه سنگين گاهي اوقات باعث بروز اختلافات و مشكلاتي در زندگي زناشويي مي‌شود اما براي نزديك شدن زوج به يكديگر، قرآن از تعابير مختلفي مانند هبه يا بخشش استفاده كرده است، درحالي كه امروزه مهريه فلسفه واقعي خود را از دست داده است، زيرا مهريه‌اي كه اسلام در نظر دارد، علاوه بر سبك بودن، ميزاني براي آن در نظر گرفته نشده است.

اين وكيل دادگستري با بيان اينكه تعيين مهريه براي عده‌اي از زنان اقوام مختلف به منظور كاسبي است، عنوان كرد: البته روي صحبت من با عده‌ي معدودي از زنان است كه با تعيين كردن مهريه‌هاي سنگين از ابتداي ازدواج، راهي اشتباه را در پيش مي‌گيرند و فلسفه واقعي و حقيقي مهريه را زير سوال مي‌بردند، زيرا زماني كه دو جوان در شرايط نامناسب به يكديگر علاقمند مي‌شوند با اين تفكر اشتباه كه مهريه را چه كسي داده و چه كسي گرفته، مهريه‌هاي سنگين تعيين مي‌كنند. در حالي كه مهريه طبق قانون، حق زن تلقي مي‌شود.

برزگر با اشاره به اين مطلب كه سنگين بودن مهريه علاوه بر از هم پاشيدگي خانواده‌ها عوامل مخرب ديگري نيز در پي دارد، خاطر نشان كرد: زماني كه خانمي به دليل اختلافات خانوادگي مهريه خود را مطالبه مي‌كند اين مساله مي‌تواند معضلات بسيار زيادي را در جامعه در پي داشته باشد، قطعا اين موضوع به وجود آمدن بسياري از جرايم ناشي از طلاق و از هم پاشيدن خانواده را در پي دارد. براي مثال بعد از جدايي زن و مرد از يكديگر، فرزندان ممكن است دچار بحران طلاق شوند.

وي با بيان اينكه مهريه اگر منطقي باشد مي‌تواند باعث تحكيم خانواده شود، افزود: مهريه مي‌تواند براي زوجه تضميني باشد تا مانع از سهل‌انگاري زوج در خانواده شود؛ اما اگر همين مهريه بسيار كم و ناچيز تعيين شود مرد مي‌تواند با پرداخت آن، زن را رها كند و اگر هم مهريه سنگين باشد زوجه مي‌تواند از اين مساله سوء استفاده كرده و از آن به عنوان اهرم فشار در زندگي استفاده كند.

اين وكيل دادگستري اظهار كرد: تعيين سقف براي مهريه، وجاهت قانوني و شرعي ندارد اما بايد از نظر فرهنگي به شكلي باشد كه زوجين يك حد معقولي را كه مطابق با عرف است در نظر گيرند اما تعيين سقف براي مهريه نياز به نظر كارشناسي دارد.

برزگر گفت: قانونگذار قوانين متعددي را در حمايت زنان قرار داده است. براي مثال قانون حمايت از زنان و كودكان بي‌سرپرست، قانون حمايت از زنان شاغل و قانون حمايت از زنان سرپرست خانواده و غيره. دولت هميشه حامي زن بوده و خواهد بود اما اين مساله كه بخواهد بودجه‌اي براي آنها تعيين كند كه در قالب مهريه در نظر گرفته شود به نظر من اين مساله خود باعث تشويق عده‌اي از زنان مي‌شود كه خواهان ادامه زندگي نباشند و با به وجود آمدن كوچكترين مشكلي از همسر خود جدا مي‌شوند به اين اميد كه دولت آنها را حمايت خواهد كرد.

اين حقوقدان بيان كرد: ما در جامعه خود در خصوص طلب مهريه زن از شوهرش در حين زندگي، دچار فقر فرهنگي هستيم و اين فرهنگ پايين جامعه ما را مي‌رساند زيرا زماني كه زن خواهان جدايي نيست اما مهريه خود را طلب مي‌كند زوج نمي‌تواند اين مساله را قبول كند و اين بدين دليل است كه مردهاي ما با قوانين اسلام آشنايي كامل ندارند.

وي در ادامه گفت: در حال حاضر در جامعه ما بسياري از وظايف به زنان تحميل مي‌شود در حالي كه شرع مقدس اسلام اين وظايف را براي زنان به عنوان تكليف ندانسته است، براي مثال اسلام هيچ‌گاه نگفته است كه زن وظيفه دارد در منزل همسرش غذا درست كند يا به فرزندش شير دهد اما متاسفانه اين مسائل در جامعه ما جزء وظايف زن تلقي مي‌شود و اين ناشي از فرهنگ غلط و اشتباه ماست.

برزگراظهاركرد: جهت جلوگيري از مشكلات بين زوجين در حال حاضر بهترين كار اين است كه زوجين قانون و عرف را تا حد ممكن مراعات كنند تا مشكلات موجود در جامعه كمتر شوند.

تقويت روابط اخلاقي و فرهنگي جايگزين ضمانت اجراهاي حقوقي شود

حسن فدايي نيز در گفت‌وگو با خبرنگار حقوقي ايسنا در اين باره، گفت: اگر ما صداق و نحله را در نظر بگيريم در واقع مهر يك نوع اعطاي تبرعي است؛ اعطايي است كه هيچ عوضي در قبال آن وجود ندارد اما عده‌اي مهر را نوعي اعطاي معوض مي‌شمارند يعني قائلند كه مهر در برابر استمتاع زوجه يا در بعضي آيات مهر به اجر تعبير شده به همين معناست. يا بعضي مهر را در قبال حق رياستي كه در آيه 34 سوره مباركه نساء به مردان سپرده شده مي‌دانند. ''الرجال قوامون علي‌النساء'' يعني در واقع مرد را رييس و مدير خانواده قلمداد كرده‌اند كه بالطبع در قبال اين حق رياست مهري را بپردازد. البته بهتر است به جاي واژه رييس در قوانين(ماده 1105 قانون مدني)، واژه مدير به كار رود.

اين استاد دانشگاه افزود: نمي‌توانيم در نظر بگيريم كه مهريه وثيقه‌اي براي زنان در مقابل حق طلاق مردان است كه متاسفانه شايد اين تعابير در عرف هم خيلي مطرح شده و مهر را نه به ديد اعلام راستي و صداقت بلكه به عنوان حربه‌اي براي استفاده كردن در برزخ اختلافاتشان قرار مي‌دهند.

وي گفت: مهر اعلام راستي و صداقت و تداوم به ايجاد يك پيوند زناشويي است و به نظر من نمي‌توان سازوكارها و قوانين را در نظر گرفت كه بيايند بحث مهريه را نظام ببخشند چون قوانيني را هم كه ما الان در باب مهريه و تحكيم بنيان خانواده مطرح كرديم شايد در واقع باعث تزلزل بنيان خانواده شده است نه تحكيم خانواده. يكي از اين موارد ماده 1085 قانون مدني در باب حق حبس است؛ يعني زن‌ها مي‌توانند تا زماني كه مهر خود را از زوج دريافت نكرده‌اند تمكين نكنند البته مشروط به اينكه مهرشان مدت‌دار نباشد و قبلا هم تمكين نكرده باشند.

اين استاد دانشگاه ادامه داد: همين بحث‌ها و اينكه اين حق و حقوق را به نوعي به زن‌ها داده‌اند شايد همان اوايل باعث ايجاد اختلافاتي بين زوج و زوجه شود. يا ماده 2 قانون نحوه محكوميت‌هاي مالي راجع به حبس مرداني كه مهر را پرداخت نمي‌كنند و قادر به پرداخت نيستند و اينكه اگر اعسارشان ثابت نشود بايد به زندان بروند در صورتي كه زنداني كردن دردي را دوا نمي‌كند بلكه مشكلي بر مشكلات مي‌افزايد.

وي اظهار كرد: خانواده‌ها به جاي اينكه مهر را حربه‌اي براي استفاده در برزخ اختلافاتشان قرار بدهند و آن را جايگزين تحقيق و تفحص از خانواده زوج كنند بايد خودشان وارد صحنه شوند و به صورت كامل معرفت و شناخت پيدا كنند و اساس و بنيان خانواده را بر شناخت تنظيم كنند.

دكتر فدايي ادامه داد: طرفين بايد انرژي احساساتشان را پشت منطق عقلانيت قرار دهند و بر اساس تدبير حكيمانه و عاقلانه اقدام به ازدواج كنند. ازدواج‌هايي كه روي موج احساس و فارغ از هرگونه استدلال و منطق و حكمت انجام مي‌شود مصداق اين شعر عشق‌هايي كز پي رنگي بود عشق نبود عاقبت ننگي بود است پس اگر ازدواج و تشكيل خانواده بر اساس معرفت قرار داده شود تبعات بعدي قطعا حل خواهد شد.

وي گفت: مباحثي همچون اينكه ما بياييم سازوكارهايي را تعبيه كنيم يا اينكه سقفي تعيين شود مطرح شد و شايعات بسيار قوي هم مبني بر اينكه بخشنامه شده بود كه دفترخانه‌ها مهر را مازاد بر مقدار مشخصي قرار ندهند وجود داشت كه اينها به دلايلي رد شدند اما اين طرفين هستند كه مي‌توانند خودشان سازوكارهايي را قرار بدهند و با هم روي اين مساله تراضي كنند.

اين استاد دانشگاه تاكيد كرد: هر چه سازوكارهاي خارجي، قوانين و مقررات بيروني بهتر شود بهتر است اما در بعضي موارد لازم است كه سازوكارهايي تعبيه شود مثلا دادن مقداري از مهر به عنوان نقدينگي يا پرداخت قسمتي از مهر در اوايل ازدواج و كارهايي از اين قبيل مي‌تواند اين مشكلات و معضلات ناشي از مهر را از بين ببرد همچنين مي‌شود افرادي كه توانايي پرداخت مهرهاي سنگيني ندارند با توجه به وضعيت فعلي‌شان و اينكه قدرت تسليم مهر را دارند يا نه، اندازه‌اي براي مهرشان در نظر گرفته شود.

پرداخت نشدن مهريه‌ها، مشكلي فرهنگي است

هم‌چنين عبدالصمد خرمشاهي با اشاره به فلسفه حقوقي مهريه اظهاركرد: مهريه يكي از اركان عقد نيست، بدين معني كه اگر مهريه قيد نشود، عقد باطل نيست اما مهريه به عنوان يك سنت در زمان حضرت محمد (ص) 50 دينار به عنوان مهرالسنه در نظر گرفته شد و در حال حاضر مي‌توانيم حداقل يا حداكثر را براي مهريه تعيين كنيم زيرا در اين زمينه هيچ‌گونه محدوديتي وجود ندارد.

وي ادامه داد: بر اساس ماده 1078 قانون مدني، هر چيزي كه شيء تلقي شود و داراي ارزش مالي باشد مي‌تواند به عنوان مهريه تعيين شود اما نمي‌توان اين را گفت كه مي‌شود براي مهريه سقفي تعيين كرد زيرا مهريه توافق طرفين است و مي‌توانند هر ميزاني را كه خواستند به عنوان مهريه در نظر گيرند و فلسفه مهريه به منزله عوض در معاملات عادي نيست و مي‌تواند در زمان عقد ذكر نشود و بعد از عقد طبق توافق طرفين تعيين شود، بنابراين مهريه يكي از عوضين معاملات نيست.

اين وكيل دادگستري خاطر نشان كرد: بحثي كه در مهريه مورد توجه است به توافق نرسيدن ميزان مهريه توسط خانواده‌هاي زوجين است اما بايد به اين قضيه دقت كرد كه مهريه هيچ‌گاه نمي‌تواند ضامن خوشبختي زنان قرار گيرد. اگر خانواده‌هاي جامعه ما فكر مي‌كنند كه مهريه‌هاي سنگين مي‌تواند ضامن بقاء و استحكام زندگي زناشويي شود دچار تفكري غلط هستند زيرا مهريه سنگين نمي‌تواند خوشبختي را براي طرفين تضمين كند، آنچه كه زندگي مشترك را تضمين مي‌كند توافق و تفاهم طرفين و درك متقابل زن و شوهر از يكديگر است.

خرمشاهي بيان كرد: طبق ماده 1079 قانون مدني، مهريه بايد مشخص شود اما ميزان آن بايد طبق توافق زوجين باشد بنابراين زوجين هستند كه حداقل يا حداكثر مهريه را تعيين مي‌كنند اما جوانان بايد از تمامي شرايط تعيين مهريه باخبر باشند زيرا طبق سند نكاح مهريه، عندالمطالبه است و به محض اينكه زن به عقد مرد درآمد مهريه به تملك او درمي‌آيد و زوج موظف به پرداخت آن مي‌شود.

وي با اشاره به اينكه در سال‌هاي اخير مطالبه مهريه جزء مواردي شده است كه بيشتر پرونده‌هاي حقوقي را به خود اختصاص داده است، اظهار كرد: اين مساله نشان دهنده اين مطلب است كه زنان به دنبال حق خود هستند و اين مثال كه «چه كسي داده و چه كسي گرفته است» بي‌ربط به زمان حال است، بنابراين بايد آگاهي‌هاي لازم به جوانان داده شود.

اين حقوقدان با بيان اينكه مهريه حق زن است، گفت: مهريه جزء حقوق زن است و نمي‌توان گفت زن حقوق خود را مطالبه نكند ولي دولت از زن حمايت كند زيرا اين مساله، دو مساله جداگانه است اما معمولا مردان در زمان ازدواج از قوانين اطلاع چنداني ندارند و هر مبلغي را كه خانواده زن به عنوان مهريه تعيين مي‌كند قبول مي‌كنند و اين بزرگترين اشتباه جوانان ما در هنگام ازدواج است و بديهي است برخي از زنان بعد از ازدواج از مهريه به عنوان اهرم فشار استفاده مي‌كنند.

وي تاكيد كرد: بنابراين با اوضاع فعلي، بايد زوجين در بدو مساله ازدواج، مهريه را تا حدي كه مرد قادر به پرداخت آن است تعيين و توافق كنند.

مجلس بايد به حمايت از استحكام خانواده‌ها بشتابد


حجت‌الاسلام والمسلمين مرتضي چيت‌سازيان نيز در گفت‌وگو با خبرنگار حقوقي ايسنا، با بيان اين‌كه فلسفه‌ي مهريه را بايد در اديان و شرايع سابق جست‌وجو كرد، گفت: مهريه يعني چيزي كه موجب مهر و محبت و دوستي مي‌شود و تعبير ديگر آن كلمه صداق است كه مظهر راستگويي، درستكاري و اين‌كه مرد در مقابل همسر خود صادق است. دين اسلام هم مهريه را به عنوان يك حكم تاييدي پذيرفته است. يعني مساله‌اي نيست كه در اسلام تاسيس شده باشد بلكه از قبل بوده و اسلام مهر صحت بر آن زده است.

اين استاد دانشگاه اظهار كرد: زوج با اجبار و اكراه تعهد پرداخت مهريه را نمي‌پذيرد و اين‌كه زوج بگويد من در حال حاضر قبول مي‌كنم و در آينده هم نمي‌توانم بپردازم به معناي اجبار او نيست گرچه باور غلطي وجود دارد كه مي گويند مهر را چه كسي داده و چه كسي گرفته است اما اين قابل قبول است كه بعضي‌ها به آينده مهريه‌اي كه به گردن آنهاست نمي‌انديشند و طبق عرف و عادت آن را مي‌پذيرند.

چيت‌سازيان تصريح كرد: زوج وقتي در هنگام عقد مهر را قبول مي‌كند يك مسووليت مالي به عهده‌ي او مي‌آيد. همان‌گونه كه نفقه زوجه به عهده‌ي زوج است زوج بايد عندالمطالبه مهريه را بپردازد البته اگر زوج قيد كرده باشد كه عندالاستطاعه مهر را بپردازد قضيه فرق مي‌كند.

اين حقوقدان در رابطه با «زنداني شدن زوج تا زمان اثبات اعسار او» گفت: در محاكماتي كه امام علي (ع) داشت و در رويه قضايي كه از صدور اسلام بود، همين‌گونه بوده است كه شخص بايد در حبس باشد تا اعسار او با بنيه ثابت شود. مهريه هم يك مساله‌ي مالي است كه به عهده‌ي زوج است و شخصي كه به باطن زندگي زوج خبير است بايد تشخيص دهد كه زوج توانايي پرداخت ندارد.

وي با بيان اين‌كه مهريه بايد با شرايط زوج و زوجه و محيط همگوني داشته باشد، گفت: ما بايد فرهنگ مهريه را در كشور تغيير بدهيم و به خانواده‌ها اطمينان دهيم كه مهريه نمي‌تواند عامل دوام زندگي باشد و عامل دوام زندگي علاقه است كه بايد در دو طرف وجود داشته باشد.

چيت‌سازيان ادامه داد: فرهنگ‌سازي هم به اين صورت بايد باشد كه هم صدا و سيما و رسانه‌ها پيشگام باشند و هم علما و روحانيون دست به كار شوند تا اين فرهنگ در جامعه جا بيفتد و نهادينه شود كه مهر با اين‌قدر بالا نگيرند و به فكر زوج‌ها هم باشند.

اين استاد دانشگاه افزود: البته مجلس ساز و كارهايي را انديشيده است ولي به نظر من بايد در مجلس كميسيون‌هايي كه در رابطه با خانواده هستند دست به كار شوند و در اين زمينه قوانيني در جهت حمايت از خانواده بگذارند تا اين مسائل پيش نيايد.



نويسنده: عباس برزگر






برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان