بسم الله
 
EN

بازدیدها: 926

آشنايي با بورس اوراق بهادار

  1392/7/1

مقدمه

بورس اوراق بهادار، بازار متشکل و خودانتظام است که اوراق بهادار در آن توسط کارگزاران و يا معامله گران طبق مقررات قانون بازار اوراق بهادار، مورد داد و ستد قرار مي گيرد و به صورت شرکت سهامي عام تاسيس و اداره مي شود.
در دو دهه اخير، پيچيدگي و تنوع ابزارهاي مالي گسترش چشمگيري در اروپا، آمريکا و کشورهاي خاور دور داشته، حتي پاره اي از اين ابزارها در بازارهاي مالي بين المللي مورد معامله قرار گرفته و بازارهاي سرمايه در اين ارتباط به شدت جهاني شده اند. با جهاني شدن بازارهاي مالي در سراسر دنيا، واحدهاي اقتصادي که در هر کشور در جستجوي سرمايه و تامين مالي مي باشند، ديگر ناچار نيستند خود را به بازار داخلي محدود کنند.

تاريخچه بورس در ايران و جهان 

واژه بورس از نام خانوادگي شخصي به نام وارند بورس گرفته شده که در اوايل سده پانزدهم در شهر بروژبلژيک زندگي مي کرد و صرافان شهر در برابر خانه او گرد هم مي آمدند و به دادو ستد کالا و پول مي پرداختند. بعدها نام او به مكانهايي اطلاق شدکه محل داد و ستد پول، کالا و اسناد مالي و تجاري بوده است.

نخستين مركز بورس اوراق بهادار جهان، سال 1460 ميلادي در شهر انورس کشور بلژيک تاسيس شد. اما بايد توجه داشت که اگر شرکتهاي سهامي متولد نمي‌شدند، بورس هرگز قابليت تولد نمي‌يافت، در اين مورد بايد منشأ نخستين شرکتهاي سهامي را در روسيه تزاري که در سال 1553 و همچنين کمپاني هند شرقي انگلستان در سال 1602 ميلادي شكل گرفتند، جستجو كنيم.

ادوار بورس در ايران:

بورس اوراق بهادار تهران در بهمن‌ماه سال 1346 بر پايه قانون مصوب ارديبهشت‌ماه 1345 تأسيس شد. دوران فعاليت بورس اوراق بهادار را مي‌توان به چهار دوره تقسيم کرد: دوره نخست (1357-1346)، دوره دوم (1367-1358)، دوره سوم (1383-1368) و دوره چهارم (از 1384 تاکنون).

اما ريشه هاي ايجاد بورس اوراق بهادار در ايران به سال 1315 بازمي‌گردد. در اين سال يک کارشناس بلژيکي به نام ران لوترفلد به همراه يک کارشناس هلندي، به درخواست دولت وقت ايران، دربارة تشکيل بورس اوراق بهادار مطالعاتي نمودند و طرح تأسيس و اساسنامة آن را تنظيم کردند. در همان سال‌ها يک گروه کارشناسي در بانک ملي نيز به مطالعة موضوع پرداختند و در سال 1317 گزارش کاملي دربارة جزئيات مربوط به تشکيل بورس اوراق بهادار تهيه کردند.

اما آغاز جنگ جهاني دوم فرصت ادامة فعاليت را از کارشناسان گرفت. از سرگيري مطالعات در اين زمينه به فرصت مناسبتري نياز داشت که اين فرصت پس از کودتاي 28 مرداد 1332 و حاکم شدن آرامش نسبي بر ايران براي اتاق بازرگاني،اتاق صنايع و معادن،بانک مرکزي و وزارت بازرگاني ايجاد شد تا چند سالي را به بررسي پيرامون اين بازار و شرايط ايران براي تشکيل آن بپردازند.

در سال 1345 قانون و مقررات تشکيل بورس اوراق بهادار را تهيه و لايحه مربوط را به مجلس شوراي ملي ارسال کردند. لايحه مزبور در ارديبهشت 1345 تصويب شد،اما به دليل عدم آمادگي بخش صنعتي و بازرگاني بورس تهران در پانزدهم بهمن ماه 1346 با ورود سهام بانک صنعت و معدن- به عنوان بزرگترين مجتمع واحدهاي توليدي و اقتصادي آن زمان- فعاليت خود را آغاز کرد.

دوره نخست (1357-1346):

بعد از ورود بانک صنعت و معدن در 15 بهمن 46، شرکت نفت پارس، اوراق قرضة دولتي، اسناد خزانه، اوراق قرضة سازمان گسترش مالکيت صنعتي و اوراق قرضة عباس آباد به بورس تهران راه يافتند. در طي 11 سال فعاليت بورس تا

پيش از انقلاب اسلامي در ايران (سال‌هاي 1346 تا 1357) تعداد شرکت‌ها و بانک‌ها و شرکت‌هاي بيمة پذيرفته شده از 6 بنگاه اقتصادي در سال 1346 به 105 بنگاه در سال 57 افزايش يافت.

دوره دوم (1367-1358):

پيروزي انقلاب اسلامي و وقوع جنگ تحميلي در اين دوره رويدادها و تحولات بسياري را به دنبال داشت. از ديدگاه تحولات مرتبط با بورس اوراق بهادار نخستين رويداد، تصويب لايحة قانون ادارة امور بانک‌ها در تاريخ 17 خرداد 1358 توسط شوراي انقلاب بود که به موجب آن36 بانک‌ تجاري و تخصصي کشور در چهارچوب 9 بانک شامل 6 بانک تجاري و 3 بانک تخصصي ادغام و ملي شدند. چندي بعد و در پي آن شرکت‌هاي بيمه نيز در يکديگر ادغام گرديدند و به مالکيت دولتي درآمدند و همچنين تصويب قانون حفاظت و توسعة صنايع ايران در تير 1358 باعث گرديد تعداد زيادي از بنگاه‌هاي اقتصادي پذيرفته شده در بورس از آن خارج شوند. به گونه‌اي که تعداد آنها از 105 شرکت و مؤسسة اقتصادي در سال 1357 به 56 شرکت در پايان سال 1367 کاهش يافت. 

دوره سوم (1383-1368):

 با توجه سياستگزاران اقتصادي کشور به تجديد فعاليت بورس اوراق بهادار در سال 1368، تعداد شرکتها از 56 شرکت در سال 1367 به 249 شرکت در سال 1375 افزايش يافت.

 از سوي ديگر، روند پرنوسان فعاليت بورس اوراق بهادار تهران در سالهاي 1369 تا 1375،به ويژه نوسانهاي شديد و يک سويه قيمتها در سالهاي 1370،1373و1374،افت وخيزهاي دوره اي قابل توجهي را در پي داشته که برآيند آنها به انتظارات سرمايه گذاران و بي اطميناني حاکم بر اين بازار انجاميده است.

سال 1370 سال پررونقي براي بازار سرمايه بود. در اين سال افزايش چشمگيري در ارزش و حجم معاملات بازار پديد آمد. اين رشد به سبب عرضة سهام در مقياس بالا از طرف سازمان‌هاي دولتي، ورود 29 شرکت جديد به فهرست شرکت‌هاي پذيرفته شده در بورس، عرضة سهام به صورت نسبتاً فراگير در سراسر کشور از طريق شبکة بانکي و عرضة سهام به کارگران به نرخ‌هاي ترجيحي براساس مصوبه موقت بود. از آنجا که در سال 1371 اقتصاد کشور دچار رکود نسبي شده بود.

عامل اصلي افزايش حجم معاملات به طور عمده مربوط به چهار ماه آخر سال 1373 و ناشي از عدم عرضة سهام توسط عرضه‌کنندگان عمدة دولتي، افزايش قيمت شناور ارزهاي خارجي و تشديد تورم بوده است که موجب ايجاد صف‌هاي تقاضا در اين سال شد.

سال 1374 سال تأسيس شرکت‌هاي سرمايه‌گذاري سهامي عام بود. در اين سال 4 شرکت سرمايه‌گذاري جديد تأسيس شد، همچنين يک شرکت توسعة منطقه‌اي به صورت سهامي عام در استان فارس تأسيس شد، از وقايع ديگر سال 1374 افزايش سرمايه‌گذاري در بخش دولتي بود که بر رشد بورس تأثير به سزايي داشت.

وضعيت بورس در سال 1375 وضعيتي دوگانه بود. در نيمة نخست سال، روندهاي حرکتي سال پيش همچنان ادامه يافت و شاخص‌هاي مختلف فعاليت در بازار بورس از روندي افزايشي برخوردار بود ، در نيمة دوم سال، شتاب يک سوية نوسان‌هاي قيمتي در بورس اوراق بهادار تهران کند شد و شاخص قيمت سهام از مهرماه تا پايان آن سال به ميزان 6/9 درصد کاهش يافت.

در سال 1376 ساماندهي وضعيت اطلاع رساني به عنوان يکي از مهمترين تمهيدات بازيابي کارکردهاي طبيعي بورس اوراق بهادار تهران مورد توجه قرار گرفته است. در اين باره، به منظور دسترسي آسان و سريع کاربران مختلف به اطلاعات آماري درست،دقيق و بهنگام، کميت و کيفيت اطلاعات عرضه شده در چارچوب نشريه هاي آماري ادواري بورس بازنگري و بهسازي شد.

روند سريع بهبود شاخص‌ها، رشد ارزش معاملات، افزايش حجم دادوستد سهام، رشد پرشتاب قيمت‌ها، حضور پرتعداد روزانه سهامداران در تالار بورس، افزايش شمار خريداران و تحولات ديگر بيانگر رشد و توسعة بازار سرماية ايران بود. رشد روزافزون بورس نشان از جايگاه مهم اين نهاد در پيشبرد و توسعة اقتصاد ملي در سال‌هاي آتي داشت.

رشد بورس تهران در سال 1378 نيز ادامه يافت. و اين رشد در سال 1379 باعث بوجود آمدن سال درخشاني در پرونده بورس تهران شد. در اين سال بازدهي بورس به 86/59 درصد رسيد که در مقايسه با ساير فرصت‌هاي سرمايه‌گذاري و تورم 6/12 درصدي در اين سال بسيار شايان توجه بود.

در سال 80 نيز بورس روند رو به رشدي را دنبال کرد

سال 1381 سال پرفراز و نشيبي براي بورس بود. شاخص کل بورس تا شهريور ماه اين سال با افزايش همراه بود. در اين سال به تدريج رفتار سرمايه‌گذاران تغيير يافته و با وجود آنکه انتظار کاهش نسبي قيمت سهام شرکت‌هاي ناشي از تقسيم سود در مجامع عادي متصور بود، اما عملاً بازار با رفتار ديگري روبه‌رو شد که به ظاهر متناقض با آموخته و شيوه‌هاي متداول رفتار سرمايه‌گذاران بود.

سال 1382، سال ثبت رکوردهاي جديد در بورس اوراق بهادار تهران بوده است. در اين سال هم? نماگرهاي عمدة فعاليت، با رسيدن به حد نصاب‌هاي تازه، که از بدو فعاليت بورس اوراق بهادار تهران بي‌سابقه بوده است،

فعاليت بورس اوراق بهادار تهران طي سال 1383 در دو بخش متمايز رونق و رکود نسبي بازار قابل بررسي است. عملکرد بورس تهران در نيمة‌ اول سال به‌رغم دو افت محسوس در ماه‌هاي ارديبهشت و مرداد، هم‌چنان متأثر از روندهاي حرکتي سال پيش از آن بود و نماگرهاي مختلف فعاليت بورس از روندي افزايشي برخوردار بودند، به‌گونه‌اي که حجم دادوستد و شاخص قيمت سهام در اين دوره به بالاترين حد خود در تمامي سال‌هاي فعاليت بورس رسيد. در همين سال سازمان کارگزاران بورس کالاي کشاورزي ايران تاسيس شد.

دوره چهارم (از 1384 تاکنون):

در سال 1384، نماگرهاي مختلف فعاليت بورس اوراق بهادار در ادامة روند حرکتي نيمه دوم سال 1383، همچنان تحت تأثير رويدادهاي مختلف داخلي و خارجي و افزايش بي‌روية شاخص‌ها در سال‌هاي قبل از روندي کاهشي برخوردار بودند و اين روند، به جز دورة کوتاهي در آذرماه تا پايان سال قابل ملاحظه بود. از آذرماه سال 1384، سياست‌ها و تلاش دولت و سازمان بورس باعث کند شدن سرعت روند کاهشي معيارهاي فعاليت بورس شد، به‌گونه‌اي که تصويب قانون بازار اوراق بهادار، تغيير سياست‌هاي داخلي سازمان بورس و پيش‌بيني آزادسازي قيمت سيمان به‌دليل ورود اين محصول به بورس فلزات، باعث رشد 6/6 درصدي شاخص قيمت در آذر ماه 1384 نسبت به ماه پيش از آن شد.

کاهش چشمگير معاملات سهام در سال 1384، با توجه به اقدامات مؤثر فوق‌الذکر در سال 1385 به تعادل نسبي رسيد.تعداد شرکت‌هاي پذيرفته شده در بورس اوراق بهادار از 422 شرکت در پايان سال 1383 به 435 شرکت در پايان سال 1385 افزايش يافت.

 از جمله رويدادهاي اساسي اين دوره عبارتند از:

تصويب قانون بازار اوراق بهادار جمهوري اسلامي ايران (1/9/84) 

تشکيل شوراي عالي بورس و اوراق بهادار

تشکيل سازمان بورس و اوراق بهادار

تشکيل بورس اوراق بهادار تهران (شركت سهامي عام)

تشکيل شرکت سپرده‌گذاري مرکزي اوراق بهادار و تسويه وجوه

در سال 86 بورس روند نسبتا رو به رشدي را دنبال کرد. شايد از دلايل آن بتوان به واگذاري شرکتهاي دولتي به بورس نام برد. در همين سال بورس هاي کشاورزي ، فلزات و مشتقان نفتي در قالب بورس کالا به منظور بالا رفتن کارايي بازار با يکديگر ادغام شدند. اين روند در سال 87 نيز دنبال شد و باعث بوجود آمدن شاخص کل بالا براي بورس شد. در  اين سال 5% سهام مخابرات وارد بورس شد.در اين سال تعداد شرکتهاي بورس با ورود شرکت سيمان کردستان در مهر 87 به 445 شرکت رسيد.

انواع بورس:

بطور كلي در حال حاضر تالارهاي بورس به سه دسته تقسيم مي شوند:

1-   بورس كالا:  بازار منظمي است كه در آن كالاهاي معيني مورد معامله قرار مي گيرد. مانندبورس طلاي نيويورك يا بورس پشم استراليا.

2-    بورس ارز: در اين بازار پول كشورهاي مختلف (ارز)مورد معامله قرار مي گيرد. معاملات ارزي بر اساس نوسانات بهاي پولهاي مختلف در مقابل يكديگر صورت مي گيرد.

3-   بورس اوراق بهادار:در اين بازار اورق بهادار مورد معامله واقع مي شود. 

نحوه خريد و فروش سهام:


الف) ساعت انجام معامله:

معاملات اوراق بهادار در بورس تهران از شنبه تا چهارشنبه هر هفته به جز روزهاي تعطيل عمومي، از ساعت 9 تا 12.30 و در يك نشست معاملاتي و از طريق تالارهاي معاملات انجام مي شود. 

ب) نحوه انجام معامله:

انجام معاملات در بورس اوراق بهادار تهران از طريق كارگزاران انجام مي‌شود. اين کارگزاران که در  انجام معاملات نقش نماينده خريدار و يا فروشنده را ايفا مي‌کنند، داراي مجوز کارگزاري از سازمان و عضو بورس هستند

 ج) افتتاح حساب يا دريافت كد معاملاتي:

از آن‌جا که دادوستد اوراق بهادار با استفاده از سيستم رايانه‌اي و براساس کد خريدار و فروشنده انجام مي‌شود، لازم است همه خريداران و فروشندگان داراي کد منحصر به خود باشند تا کارگزار بتواند براساس آن به خريد و فروش اوراق بهادار بپردازد. کد معاملاتي، شناسه‌اي 8 کاراکتري است که براساس مشخصات و اطلاعات فردي سرمايه‌گذار – از جمله کد ملي وي – و به صورت ترکيبي از حرف و عدد تعيين مي‌شود. اين کد در واقع از سه حرف اول نام خانوادگي و يک عدد تصادفي، تشکيل شده است.

د)تکميل فرم سفارش خريد يا فروش:

در اين فرم اطلاعات مورد نياز اعم از مشخصات شرکت کارگزاري، مشخصات سرمايه‌گذار، نام، تعداد و قيمت اوراق بهادار، چگونگي پرداخت يا دريافت وجه قيد مي‌شود. تعيين قيمت اوراق بهادار با مشتري است و مشتري مي‌تواند تقاضاي خريد يا فروش اوراق بهادار را در قيمت مشخصي تقاضا كند يا اينكه تعين قيمت را به كارگزار و شرايط بازار واگذار كند.

ه)ورود سفارش به سامانه معاملاتي:

پس از دريافت سفارش خريد يا فروش، كارگزار سفارش‌هاي دريافتي را با حفظ نوبت وارد سامانه معاملات مي‌كند. اولويت‌بندي درخواست‌ها در صف تقاضاي خريد(فروش) سهام ابتدا براساس قيمت‌هاي پيشنهادي خريد(فروش) صورت مي‌گيرد و از بالاترين(پايين‌ترين) تا پايين‌ترين(بالاترين) قيمت اولويت‌بندي مي‌شوند.

 
و) انجام معامله:

در سامانة معاملات صف تقاضا و سفارش‌هاي خريد در مقابل صف عرضه يا سفارش‌هاي فروش قرار مي‌گيرد و در صورتي که قيمت پيشنهادي خريد و قيمت پيشنهادي فروش برابر شوند، معامله به‌طور خودکار توسط سيستم رايانه‌اي انجام مي‌شود و سفارش‌ها از صف عرضه و تقاضا حذف مي‌شوند.

کارگزاران

کارگزاران اشخاص حقوقي هستند که به نمايندگي از مشتريان و از طرف آنان اقدام به خريد و فروش اوراق بهادار مي‌کنند. فعاليت کارگزاري نيازمند کسب مجوز از سازمان بورس و اوراق بهادار(سبا) و عضويت در بورس است.

کارگزاران مجاز به ارائه خدمات زير هستند:

الف) خدمات کارگزاري، کارگزار/ معامله‌گري و بازارگرداني

ب) خدمات مالي و مشاوره‌اي شامل

 کارگزاران براي ارائه خدمات يادشده کارمزد دريافت مي‌کنند که ميزان آن توسط سازمان و بورس تهران تعين مي‌شود

كارمزد معاملات

مشتريان براي انجام معاملات، كارمزدهاي زير را پرداخت خواهند كرد:

كارمزد كارگزاران، كارمزد بورس، كارمزد سازمان، كارمزد شركت سپرده‌گذاري( كارمزد تسويه)، ماليات نقل و انتقال.

مجموع ملبغ کارمزد و ماليات 15/1 % مبلغ معامله خواهد شد.

مزاياي پذيرش در بورس اوراق بهادار

- سهولت در تأمين مالي درازمدت طرح‌ها و پروژه‌هاي آتي از طريق انتشار سهام و ساير اوراق بهادار

- افزايش اعتبار داخلي و خارجي ناشر به دليل فعاليت در يك بازار قاعده‌مند  و نظارت از سوي بورس و مقام ناظر

- سهولت در تغيير تركيب سهام‌داري و انتقال مالكيت از جمله جذب سرمايه‌گذار خارجي

- امكان تأمين مالي با هزينه كمتر به دليل نقد شوندگي بيشتر اوراق بهادار و وجود بازار منظم

- برخورداري از مزاياي خاص و اعتباري از قبيل دريافت تسهيلات بانكي و وثيقه‌گذاري اوراق بهادار

- برخورداري ازمعافيت‌هاي مالياتي پيش‌بيني شده در قانون

- شفافيت عملكرد و امكان ارزيابي عملكرد شركت و مديران از طريق گزارشگري شفاف و نظارت مداوم

- امكان استفاده از مشاركت عمومي در توسعه شركت

- مديريت حرفه‌اي با توجه به لزوم پاسخگويي به سهامداران

معايب سرمايه گذاري در بورس

بزرگترين ايراد سرمايه گذاري در بورس ريسك بالاي برگشت سرمايه مي باشد كه اگر شخص با اطلاعات ناكافي وارد اين بازار  گردد مطمئنا سود نخواهد كرد كه هيچ شايد قسمت اعظم سرمايه خود را نيز از دست دهد از همين رو سرمايه گذاران با تجربه اغلب تمام سرمايه خود را صرف خريد  سهام يك شركت خاص نمي كنند و غالبا سبد سهام خريداري مي كنند كه اين امر باعث كمتر شدن ريسك سرمايه گذاري در بورس مي گردد. اخيرا نيز براي جلب سرمايه هاي سرگردان به اين بازار طرحي ارائه گرديد كه در آن سرمايه گذار اگر سهام چند شركت خاص را خريداري نمايد سرمايه ورودي وي به اين بازار مورد حمايت بيمه اي قرار مي گيرد.


مشاوره حقوقی رایگان