بسم الله
 
EN

بازدیدها: 740

حقوق بشر در يک نگاه-قسمت سوم(قسمت پاياني)

  1392/6/2
قسمت قبلي


21) حد اکمل رشد: يکي از نکات مهم در اعلاميه حقوق بشر، توجه به اين نکته است: «آموزش و پرورش بايد طوري هدايت شود که شخصيت انساني را به حد اکمل رشد برساند.» آنچه در اينجا مورد بحث است، تفسير رشد و کمال است که متأسفانه عموماً مورد توجه قرار نمي گيرد. متفکران فرهنگ بشري بايد در تعريف و تفسير مفهوم رشد و کمال و آزادي، تلاش بسيار بکنند. 

اصولا کمال و رشد، يکي از دو معنا را مي تواند داشته باشد: الف) مقصود از رشد و کمال آدمي عبارت است از: قدرت وصول به همه اهدافي که نيل به آنها براي انسان امکان پذير است. به عبارت ديگر، قدرت محض براي وصول به هر هدفي که انسان طالب آن است، خواه آن هدف داراي ارزش انساني باشد و خواه نباشد. شکي نيست که اگر کمال اين گونه تصور شود، ضد انسان و انسانيت خواهد بود. ب) منظور از رشد و کمال عبارت است از: «تأثير و تأثر هرچه بيشتر آدمي از کارگاه هستي وابسته به خداوند بزرگ که بخشنده کمال و رشد بر بندگان خويش است.» اگر کمال را اين گونه تصور کنيم، بايد بر لزوم تصفيه درون انسانها و تطبيق گفتار و کردار آنها با تعاليم انبياء تأکيد نماييم.

22) رعايت صحيح مقتضيات اخلاقي: در اعلاميه جهاني حقوق بشر، رعايت صحيح مقتضيات اخلاقي در شرايط يک جامعه دموکراتيک مطرح شده که خالي از اشکال نيست. زيرا مفهوم را مبهم مي سازد. در جامعه دموکراتيک اشباع هرگونه اميال و خواسته ها، به شرط آن که منجر به مزاحمت براي ديگران نشود، مجاز است. اين امر موجب مي شود اخلاق والاي انساني تا سر حد نابودي تنزل پيدا کند. 

مشترکات حقوق بشر از ديدگاه اسلام و غرب ميان حقوق بشري که اسلام مطرح کرده است و اعلاميه حقوق بشر غرب، مشترکات زير وجود دارد:

 1) هر دو نظام، حق حيات را جدي تلقي کرده اند.
 2) هر دو نظام، حق کرامت و حيثيت انساني را مورد توجه قرار داده اند.
 3) هر دو نظام، حق تعليم و تربيت را از جمله اصولي دانسته اند که مسئولين جامعه را مسئول تحقق آن دانسته است.
 4) هر دو نظام، حق آزادي را از حقوق اساسي تلقي کرده اند و دولت و اجتماع را مسئول برخورداري از اين حق اساسي دانسته اند.
 5) حق مساوات در برابر حقوق و قوانين نيز مورد پذيرش هر دو نظام حقوقي است.

حال، به بررسي مشترکات و تفاوت هاي موارد مذکور مي پردازيم:

 1) اصل حق حيات: 

در هر دو نظام، حق حيات شايسته، حق آزادي، حق امنيت، ممنوعيت شکنجه و رفتار ظالمانه و ممنوعيت رفتار خلاف شئون انسانيت را درنظر گرفته اند. علي رغم اين مشترکات، اختلافاتي نيز به شرح زير ميان دو نظام وجود دارد: 
الف) اسلام، حيات را بخشش خداوندي مي داند، ولي در حقوق بشر غرب، چنين استنادي در مورد حيات انسان وجود ندارد. 
ب) در مقدمه حقوق بشر غرب، دولت ها و جوامع براي اجراي مواد مربوط به حق حيات، مکلف هستند و اين نوع تکليف ضمانت اجراي دقيقي ندارد. 
ج) در حقوق بشر اسلامي اين نکته بيان شده که از هيچ وسيله اي نمي توان براي نابودي حيات بشر استفاده کرد، در حالي که در حقوق بشر غربي به چنين چيزي اشاره نشده است. 
از نظر اسلام، هيچ فردي حق ندارد به حيات خود آسيب وارد کند و اگر هم از ناحيه کساني حيات او مورد تعرض قرار گيرد، بايد به رفع آن بپردازد. د) از نظر اسلام، حق حيات تا آنجا اهميت دارد که سقط جنين جز در مواردي که شرع براي حفظ جان تجويز کرده جايز نيست.

2) اصل کرامت انساني: 

اين اصل نيز مورد توجه هر دو نظام حقوقي قرار دارد. البته در دين اسلام دو نوع کرامت مورد توجه قرار گرفته است: 
الف) کرامت ذاتي و حيثيت طبيعي که همه انسانها از آن برخوردارند. 
ب) کرامت ارزشي که بر اثر به کارگيري استعدادها در مسير رشد و کمال حاصل مي شود. 

در مورد اين اصل (اصل کرامت انساني)، مشترکات زير ميان دو نظام وجود دارد: 
الف) تعيين کرامت ذاتي براي همه انسانها 
ب) هيچ انساني را بي جهت نمي توان تحقير کرد. 
ج) کرامت ذاتي انسان موجب مي شود تا حقوق و تکاليف خاصي را براي ايفاي اين حق دارا باشد. 
د) هيچ گونه گرايش سياسي يا وضعيت اجتماعي، موجب سلب کرامت ذاتي انسان نمي شود. 
هـ) هرگونه شکنجه يا آزار و اهانت ممنوع است. 
و) شرافت و اسم و رسم هيچ فردي نبايد مورد اهانت قرار گيرد. 
ز) هر انساني حق آن سطح زندگي را دارد که بتواند سلامتي و نيازهاي خود و خانواده خويش را تأمين و با آبرومندي زندگي کند. 

ميان اين دو نظام، در مورد اين اصل (اصل کرامت انساني)، اختلاف هاي زير وجود دارد:
 الف) در نظام حقوق بشر غربي، تمايزي ميان کرامت ذاتي و کرامت ارزشي وجود ندارد، در صورتي که در اسلام به چنين تمايزي اشاره شده است.
 ب) در تفکر اسلامي کرامت ذاتي ناشي از عنايت خداوندي به بندگان خويش است، اما در تفکر غربي چون يک نظام انسان شناسي دقيقي وجود ندارد، توجيه منطقي براي اين اصل نمي توان يافت. 
ج) در حقوق بشر اسلامي، حق زيستن انسان ها در محيطي به دور از مفاسد اخلاقي، يک حقيقت مسلم است، ولي در حقوق بشر غربي اساساً چنين مساله اي مطرح نيست.

3) اصل تعليم و تربيت: 

در مورد اين اصل نيز مشترکات زير وجود دارد:
 الف) اصل کلي حق تعليم و تربيت مورد توجه هر دو نظام است.
 ب) هر دو نظام، تعليم و تربيت را در جهت رشد و تکامل انسان مطرح مي کنند.
 ج) در انتخاب نوع تعليم و تربيت، براي فرزندان، پدر و مادر بر ديگران ترجيح دارند.
 د) آموزش و پرورش مناسب با کرامت انساني، حق هر انساني است.

 وجود اختلاف ميان اين دو نظام نيز در زمينه اصل تعليم و تربيت عبارت است از: 
الف) در نظام حقوق بشر غربي، تعليم در سطح تحصيلات ابتدايي واجب دانسته شده، اما اسلام به جهت آنکه براي انسانها حيات شايسته و با کرامت را مي خواهد و اين چنين حيات شايسته اي نيز بدون تعليم و تربيت صحيح امکان پذير نمي باشد، لذا تعليم و تربيت در طول عمر آدمي ضروري است. 
ب) حق انتخاب نوع تربيت براي فرزندان، در اسلام مشروط به لزوم مراعات مصلحت فرزندان، از نظر ارزشهاي اخلاقي و احکام فطري اسلام مي باشد، در صورتي که در حقوق بشر غربي چنين شرطي وجود ندارد. 
ج) در اسلام، چنان چه کودکي پدر و مادر نداشته باشد، تعليم و تربيت وي برعهده کساني است که ولايت قانوني بر او دارند، مانند پدربزرگ. اما در حقوق بشر غربي، چنين مطلبي پيش بيني نشده است. 
د) در حقوق بشر اسلامي به مسايل معنوي و روحي انسانها توجه شده، ولي در حقوق بشر غربي، به اين مسايل عنايتي نشان داده نشده است. 
هـ) دعوت به خيرات و کمالات، از حقوق مهم انسانها در جامعه اسلامي است، ولي در حقوق بشر غربي، چنين چيزي مورد توجه قرار نگرفته است. 
و) از نظر اسلام، تبليغات و وسايل ارتباط جمعي بايد در خدمت رشد و تعالي انسانها باشند، ولي در نظام هاي غربي، اين امور در خدمت نفع پرستي و لذت گرايي هستند.

 4) اصل آزادي مسئولانه: 

در بحث از آزادي نيز مشترکات و تفاوت هايي را ميان دو نظام حقوق بشر غربي و اسلامي مي توان مشاهده کرد. 
مشترکات آن عبارت است از:
 الف) همه انسان ها آزاد به دنيا مي آيند و هيچ کس نمي تواند آنها را برده قرار دهد.
 ب) همه انسان ها از لحاظ حيثيت و حقوق با هم برابرند.
 ج) همه انسان ها داراي عقل و وجدان هستند.
 د) همه انسان ها بايد براساس برادري با يکديگر رفتار کنند.
 هـ) اهانت به انسان ها به هيچ وجه جايز نيست.
 و) آزادي انديشه و بيان و اظهار رأي، از حقوق مسلم انسان هاست.
 ز) حق بهره برداري از نتايج فعاليت هاي علمي و ادبي و هنري، از حقوق مسلم همه انسان هاست.
 ح) آزادي مذهب نيز از حقوق انسان هاست.
 ط) حق تابعيت نيز در هر دو نظام پذيرفته شده است.

 در اصل آزادي مسئولانه، امتيازات نظام حقوق بشر اسلامي بر غربي نيز در امور زير است:
الف) اين اصل که هيچ کس حق سلطه بر ديگري را ندارد، در نظام حقوق بشر اسلامي تصريح شده، ولي در حقوق بشر غربي مورد غفلت قرار گرفته است. 
ب) بندگي انسان نسبت به خداوند، آثار و تبعات زيادي دارد که در نظام حقوق بشر اسلامي پذيرفته شده است. 
ج) در اسلام، هيچ کس نبايد از آزادي قلم و بيان و ابراز عقيده و مذهب، بدون هيچ قيد و شرطي استفاده کند و نبايد موجبات اختلال در زندگي مطلوب مردم جامعه را فراهم آورد. همان گونه که در مباحث قبل گفته شد: «آزادي في نفسه مطلوب مطلق و هدف نيست، بلکه آزادي درحقيقت برخورداري از نيروي خلاقه حيات است تا آدمي بتواند به وسيله آن به حيات معقول نايل گردد.» 
د) آزادي در انتخاب مذهب نيز بايد همراه با تعليم و تربيت و توجيه صحيح افراد باشد. 
هـ) در بهره برداري از آزادي ها، ممنوعيت فقط متوجه مواردي نيست که به حقوق ديگران ضرر وارد مي سازد، بلکه انسان از نظر رشد و کمال نبايد آسيبي به خود وارد کند. 

وجوه اشتراک لفظي 
الف) هر دو نظام بر روي تساوي انسان ها در برابر قوانين تأکيد دارند. 
ب) در هر دو نظام، حق رجوع به دادرسي براي همه تضمين شده است. 
ج) همه افراد حق برخورداري از مواهب اجتماعي را صرف نظر از رنگ و زبان و جنس و مذهب دارند. 
د) حق تشکيل جمعيت ها براي امور خيريه و مصالح اجتماعي تضمين شده است. 
هـ) حق طرح دعوي در دادگاه هاي مربوطه تأمين شده است. 
و) همه افراد در برابر هرگونه تبعيضي، از حمايت قانون برخوردارند. 
ز) هر انساني حق دارد که براي وصول به اهداف عالي زندگي خود، تلاش کند. 

تفاوت هاي اين دو نظام حقوقي را نيز درخصوص اين اصل به شرح زير مي توان بيان کرد: 
الف) اگر در جمعيتي که براي مصالح جامعه تشکيل شده، وجود کسي مورد نياز باشد، حضور وي در آن جمعيت شرعا واجب مي شود. 
ب) رعايت نظم عمومي و رفاه همگاني در جامعه که مورد تأکيد دو نظام قرار گرفته، با اين مسئله روبه روست که جامعه مورد نظر اسلامي با جامعه دموکراتيک غربي تفاوت هاي بنيادين دارد. 




نويسنده: علامه محمدتقي جعفري(ره)





برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان