بسم الله
 
EN

بازدیدها: 2,871

تغليظ ديه در قانون جديد مجازات اسلامي

  1392/5/23
تغليظ در لغت به معناي غليظ کردن و چيزي را بر کسي سخت و دشوار‌ کردن است و در اصطلاح به افزودن يک‌سوم ديه به ديه انتخابي گفته مي‌شود. 

موجبات تغليظ در فقه اماميه و حقوق ايران قتل در ماه‌هاي حرام و محدوده حرم مکه است؛ اما طرفداران مذاهب حنبلي، مالكي و شافعي به‌اتفاق، قتل اقارب را نيز موجب تغليظ ديه مي‌دانند، در حالي که فقهاي اماميه آن را سبب مستقلي براي تغليظ ديه نمي‌دانند. 

در اينکه ارتکاب قتل در ماه‌هاي حرام موجب بيشتر شدن مبلغ ديه مي‌شود، فقهاي اماميه اتفاق نظر دارند و روايات متعددي بر اين مطلب دلالت دارد؛ از جمله روايت کليب اسدي که مي‌گويد: «سألت أباعبدالله عليه‌السلام عن‌الرجل يقتل في الشهر الحرام ما دية ؟ قال: دية و ثلث: از امام صادق(ع) پرسيدم ديه مردي که در ماه حرام به قتل مي‌رسد چه مقدار است؟ امام فرمود: يک ديه کامل و ثلث آن.» با توجه به اجماع فقهاي اماميه و روايت‌هاي واردشده مشخص مي‌شود که وقوع قتل در ماه‌هاي حرام موجب تغليظ ديه مي‌شود و اين در فقه اماميه مسلم است.قتل در حرم مکه يكي ديگر از موارد تغليظ ديه است. در تعيين حريم كعبه اقوال مختلفي وجود دارد؛ گروهي تمام شهر مكه را جزو حرم مي‌دانند و گروه ديگر محدوده خاصي از شهر مكه را و عده‌اي نيز فقط محدوده مسجدالحرام را مشمول حرم مي‌دانند. 

از سوي ديگر بسياري از فقها در مورد تغليظ ديه در حرم مكه به علت اينكه دليل محكمي براي آن ندارند، توقف كرده‌ و گفته‌اند اصلاً نصي وجود ندارد و كساني كه حكم به تغليظ در مكه مي‌كنند آن را با ماه‌هاي حرام قياس كرده‌اند؛ زيرا هر دو در حرمت و لزوم احترام يكسانند. آيت‌الله خويي در مباني تكملة‌المنهاج معتقد است كه جنايت در حرم مكه موجب تغليظ ديه نمي‌شود. 

امام باقر(ع) مي‌فرمايد: «حرم الله حرمه بريداً في ‌بريد:محدوده حرم چهار فرسخ در چهار فرسخ از هر چهار طرف است.»صاحب جواهر، الحاق حرم مدينه منوره و حرم اميرالمؤمنين ( ع ) و حائر حسيني را به حرم مکه بعيد ندانسته و حتي آنها را افضل از حرم مکه دانسته است، ليکن اکثر فقها حرم مدينه منوره و مشاهد ائمه اطهار(ع) را مشمول حکم حرم مکه ندانسته‌اند از جمله مرحوم امام خميني(ره) که مي‌فرمايد: «لا يلحق بها حرم المدينة المنورة و لا سائر المشاهد المشرفه».

در ذيل ماده 555 قانون مجازات اسلامي جديد نيز آمده است: «ساير مکان‌ها و زمان‌هاي مقدس و متبرک مشمول حکم تغليظ ديه نيست.»جنايت بر اعضا نه در ماه حرام و نه در مكه مكرمه موجب تغليظ نمي‌شود؛ چنانچه در ماه حرام يا در مکه دست يا پاي كسي را قطع كنند، ‌تغليظ در ديه جاري نيست؛ زيرا تغليظ خلاف اصل است و در غير از موارد مصرح بايد به اصل رجوع کرد. ماده 557 قانون مجازات اسلامي جديد هم به صراحت، تغليظ در ديه را منحصر به قتل نفس کرده است و آن را در جنايت بر اعضا و منافع جاري نمي‌داند. 

فقهاي شيعه نيز تقريباً اتفاق‌نظر دارند كه تغليظ در ديه جراحت‌ها وجود ندارد. شهيد ثاني در مسالک‌الافهام مي‌فرمايد که برخي فقهاي اهل سنت (شافعي) حكم به تغليظ ديه جراحت‌ها داده‌اند که هيچ دليلي براي اين مطلب وجود ندارد و در نزد فقهاي اماميه نيز کسي قايل به چنين حکمي نيست.

يكي از شرايط تغليظ ديه آن است كه صدمه و فوت هر دو در ماه حرام يا محدوده حرم مکه باشد. ماده 555 بيان مي‌دارد: «هرگاه رفتار مرتکب و فوت مجني‌عليه هر دو در ماه‌هاي حرام … يا در محدوده حرم مکه، واقع شود…» بنابراين اگر فقط يكي از آن دو در زمان يا مكان حرام باشد، ديه تغليظ نخواهد شد. 

از آيت‌الله تبريزي پرسيده‌اند «در ماه حرام به كسي آسيب رسيده و قتل در ماه غيرحرام صورت گرفته است، آيا اين از موارد تغليظ ديه است؟ ايشان در پاسخ اظهار کرده‌اند چنانچه جنايتي كه در ماه حرام واقع شده به نحوي باشد كه شخص را مثل حيوان مذبوح قرار دهد كه قتل او حساب شود از موارد تغليظ ديه است، هرچند مردن شخص در غير ماه حرام باشد ولي اگر جنايت در ماه حرام واقع شده و بعد سرايت كند و موجب قتل شخص در غير ماه حرام شود از موارد تغليظ ديه نيست.»

معيار شروع و پايان ماه‌هاي حرام، مغرب شرعي است مانند ماه رجب که از مغرب شرعي آخرين روز ماه جمادي‌الثاني، شروع و با مغرب شرعي آخرين روز ماه رجب به پايان مي‌رسد.

در صورتي که دو سبب تغليظ با هم جمع شوند مانند اينکه قتل در ماه حرام و در حرم مکه باشد برخي فقها (صاحب جواهر) معتقدند که به دليل قاعده عدم تداخل که قاطع اصل برائت است دو ثلث بر ديه افزوده مي‌شود و برخي ديگر (شهيد ثاني) معتقدند اصل برائت بر عدم تداخل ترجيح دارد و فقط يک ثلث بر ديه افزوده مي‌شود. 

حنابله معتقدند چنانچه موارد تغليظ جمع شوند مثلاً كسي يكي از خويشاوندان خود مانند پدر يا مادر يا فرزند يا برادر يا خواهر خود را در ماه حرام و در حرم مكه به قتل رساند بايد دو ديه بدهد؛ يعني عوامل تغليظ با هم جمع و سه ثلث ديه به ديه اوليه اضافه مي‌شود.

اصلاحات و نوآوري‌هاي قانون مجازات اسلامي جديد

1. تغيير در ترتيب قرار گرفتن ماه‌هاي حرام در قانون جديد (محرم، رجب، ذي‌القعده، ذي‌الحجه)
2. اصلاح عبارت «حرم مکه معظمه» به عبارت «محدوده حرم مکه» در قانون جديد.
3. تصريح به نوع جنايت ارتکابي مشمول تغليظ ديه اعم از عمدي و غيرعمدي (شبه‌عمد و خطاي محض)
4. تعيين ملاک و معيار زمان شروع و اتمام ماه‌هاي حرام.
5. تصريح به يکسان بودن حکم تغليظ ديه بين بالغ و غيربالغ، زن و مرد، مسلمان و غيرمسلمان.
6. شمول حکم تغليظ ديه در اين موارد: سقط جنين پس از پيدايش روح؛ پرداخت ديه در مواردي که عاقل يا بيت‌المال مسئول پرداخت ديه است؛ قتل عمدي که به علت امکان نداشتن قصاص يا نبود جواز آن ديه بايد پرداخت شود.
7. تصريح به اختصاص تغليظ ديه به قتل نفس.
8. شامل نشدن حکم تغليظ ديه در جنايت بر منافع و اعضا.



نويسنده: اميد توکلي‌کيا- پژوهشگر حقوقي





برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان