بسم الله
 
EN

بازدیدها: 787

بررسي حقوق مالکيت فکري(معنوي) و ابعاد آن در قوانين و مقررات-قسمت دوم

  1392/4/31
قسمت قبلي


فصل دوم:

انواع حقوق مالکيت: معنوي ماده 2 معاهدة تأسيس سازمان جهاني مالکيت فکري فهرست نسبتاً جامعي از موضوعاتي که تحت حمايت حقوق مالکيت فکري هستند را نام برده که عبارتند از: " آثار ادبي و هنري، علمي، اجراهاي هنرمندان آثار نمايشي، آوا نگاشت ها و سازمان هاي ضبط و پخش، اختراعات در تمامي زمينه هاي تلاش انساني، کشفيات علمي، طرح هاي صنعتي، علائم تجاري، مبدأ جغرافيايي کالا، حمايت در برابر رقابت غير عادلانه، و تمامي حقوق ديگري که ناشي از فعاليت فکري در زمينه هاي صنعتي، علمي، ادبي و هنري هستند". بطور خلاصه مي توان گفت که مالکيت معنوي مشتمل بر دو رکن اساسي ميباشد: الف: مالکيت صنعتي ب: مالکيت ادبي- هنري الف: مالکيت صنعتي مالکيت صنعتي از اختراع ها، طرح هاي صنعتي، علائم تجاري يا خدماتي، اسامي تجاري، حق کسب و پيشه در تجارت و… محافظت مي کند. ورقه اختراع حق انحصاري است که در قبال اختراع ثبت شده به مخترع يا نماينده قانوني او اعطا مي شود. اختراع محصول يا فرآيندي است که راه جديد انجام کاري را ارائه مي دهد يا راه حل فني جديدي را براي مشکل خاصي پيشنهاد مي کند.

قانون ثبت علايم و اختراعات ايران در اين مورد در ماده 26 مي گويد:" هر قسم اکتشاف يا اختراع جديد در شعب مختلفه صنعتي يا فلاحتي به کاشف يا مخترع آن حق انحصاري مي دهد که بر طبق شرايط و در مدت مقرره در اين قانون از اکتشاف يا اختراع خود استفاده نمايد، مشروط بر اينکه اکتشاف يا اختراع مزبور مطابق اين قانون در اداره ثبت اسناد تهران به ثبت رسيده باشد.” و در ماده 27 معلوم مي کند که چه چيزهايي به عنوان اختراع شناخته مي شود:" هر کس مدعي يکي از اين امور زير باشد مي تواند تقاضاي ثبت نمايد: 1- ابداع هر محصول صنعتي جديد 2- کشف هر وسيله جديد يا اعمال وسايل موجوده به طريق جديد براي تحصيل يک نتيجه يا محصول صنعتي يا فلاحتي. علامت تجاري: علامت تجاري وسيله ايست که به تاجر يا توليد کننده جنس اجازه مي دهد اجناس خود را از اجناس سايرين مشخص سازد.

ماده 1 قانون ثبت علايم تجاري و اختراعات مصوب 1 تيرماه 1310 علامت تجاري را به شرح زير تعريف مي کند: "علامت تجاري عبارت از هر قسم علامتي است اعم از نقش، تصوير، رقم، حرف، عبارت، مهر، لفاف و غير آن که براي امتياز و تشخيص محصول صنعتي، تجارتي يا فلاحتي اختيار مي شود.

ممکن است يک علامت تجارتي براي تشخيص محصول جماعتي از زارعين يا ارباب صنعت يا تجار و يا محصول يک شهر و يا يک ناحيه از مملکت اختيار شود.” علامت تجاري اصولا بايد داراي خصوصيات زير باشد:

1: علامت تجاري بايد تازگي داشته و براي جنسي که به کار مي رود جديد باشد.

2: علامت بايد وجه تميز داشته و ابتکاري باشد

3: علامت نبايد گمراه کننده باشد.


نشانه‌هاي جغرافيايي: نشانة جغرافيايي علامتي است روي كالاهايي كه منشأ جغرافيايي خاصي دارند و به سبب آن محل منشأ داراي كيفيت يا شهرتي هستند. اغلب نشانة جغرافيايي عبارت است از نام منشاء همان كالا. اينكه علامتي به عنوان نشانة جغرافيايي به كار رود بستگي به ادراك مصرف‌كننده و قانون آن كشور دارد. استفاده از نشانه‌ها ي جغرافيايي در مورد محصولات کشاورزي کاربرد بسياري دارد، البته اين بدين معنا نيست که استفاده از نشانه‌هاي جغرافيايي محدود به محصولات کشاورزي است.


ماده 1 قانون حمايت از نشانه‌هاي جغرافيايي ، نشانه جغرافيايي را اين گونه تعريف مي کند: نشانه جغرافيايي نشانه اي است که مبدا کالايي را به قلمرو، منطقه يا ناحيه اي ازکشورمنتسب مي سازد، مشروط بر اين که کيفيت و مرغوبيت، شهرت يا ساير خصوصيات کالا اساسا قابل انتساب به مبدا جغرافيايي آن باشد.

طرح صنعتي: به طورکلي مي توان گفت که طرح صنعتي حالت تزييني و زيبايي کالاي مصرفي را تشکيل مي دهد اين حالت خاص ممکن است به شکل الگو يا رنگ کالا داشته باشد. اين طرح مي تواند داراي خصوصيات سه بعدي مثل شکل يا صورت ظاهري يک کالا باشد و هم داراي خصوصيت دو بعدي مثل الگو، خطوط و رنگ‌ها باشد. طرح صنعتي در حد وسيعي در توليدات صنعتي وصنايع دستي از قبيل ساعت‌ها، جواهر آلات، مدل و اقلام تجملي، ابزارآلات پزشکي، اسباب خانگي، مبلمان، لوازم الکترونيکي، وسايل نقليه، ساختارهاي مربوط به معماري، طرح‌هاي پارچه و بافتني، و اقلام ساده کننده کار مثل لوازم خانه و اسباب بازي مورد استفاده قرار مي گيرد.

مدارهاي يکپارچه: در بند 2 ماده 1 کنوانسيون پاريس که در مقام احصاي مصاديق حقوق مالکيت صنعتي است از مدارهاي يکپارچه ذکري به عمل نيامده است. به طور کلي نوع حمايتي که از طرح پياده شدن و طرح يا نقشه برداري راجع به مدارهاي الکتريکي پيوسته به عمل آمده امر نسبتا جديدي است. همان طور که در ماده 2 معاهده مالکيت معنوي در مورد مدارهاي يکپارچه آمده است، مدار يکپارچه محصولي است که داراي کارکرد الکترونيکي بوده و در شکل نهايي و يا مياني خود داراي اجزا متعدد مي باشد و حداقل يکي از اين اجزا متعدد فعال بوده و همه يا بعضي از ارتباطات ميان اين اجزا به طور يکپارچه طراحي و يا همه بر روي يک قطعه ديگر قرار گرفته باشند.

نرم افزار رايانه‌اي: در حقوق داخلي ايران با توجه به ماده 2 آيين نامه اجرايي قانون حمايت از پديد آورندگان نرم افزارهاي رايانه‌اي، نرم افزارعبارت است از مجموعه برنامه‌هاي رايانه‌اي، رويه‌ها، دستورالعمل‌ها و مستندات مربوط به آنها و نيز اطلاعات مربوط به عمليات يک سيستم رايانه‌اي که داراي کاربردي مشخص بوده و بر روي يکي از حامل‌هاي رايانه‌اي ضبط شده باشد.

با توجه به تبصره يک اين ماده، آثار و محصولات نرم افزارهاي نوشتاري، صوتي و تصويري که با کمک نرم افزار پردازش شده و به صورت يک پديده مستقل تهيه و ارايه شود نيز مشمول اين آيين نامه خواهد بود. هم چنين با توجه به تبصره 2 ماده 2، خلق عمليات نرم افزاري در ذهن يا بيان مخلوق ذهني، بدون اينکه برنامه‌هاي رايانه‌اي و مستندات و دستورالعمل‌هاي آن تدوين شده باشد، نرم افزار محسوب نمي شود و براي خالق آن حقوقي ايجاد نمي‌نمايد. همان طور که در ماده 3 آيين نامه مذکور آمده است، پديدآورنده نرم افزار، شخص يا اشخاصي هستند که بر اساس دانش و ابتکار خود کليه مراحل مربوط اعم از تحليل، طراحي، ساخت و پياده سازي نرم افزار را انجام مي دهند.

اسرار تجاري: اسرار تجاري، دانش فني محرمانه و گردآوري اطلاعات مفيد است که در انجام فعاليت‌هاي صنعتي خاص و يا در توسعه فنون سودمند يک هدف صنعتي ضرورت دارد.

ارقام جديد گياهي: مطابق ماده 3 قانون ثبت ارقام گياهي، کنترل و گواهي بذر و نهال مصوب 1382 ارقام گياهي چنانچه واجد شرايط زير باشند ثبت مي شوند:

الف- جديد بودن رقم به شکلي که با ارقام ثبت يا شناخته شده قبلي از نظر خصوصيات ژنتيکي تمايز داشته باشد. ارقام تراريخته نيز مشمول اين بند خواهند بود.

ب- رقم جديد از نظر ژنتيکي و ظاهري و يا هر دو مورد يکنواخت باشد.

ج- خصوصيات رقم اعم از دورگ (هيبريد) و يا غيردورگ ( غيرهيبريد) در سال‌هاي توليد و تکثير ثابت بماند.

هم چنين ثبت ارقام اصلاح شده گياهي باعث مالکيت معنوي و به منزله تعلق انحصاري بهره برداري اقتصادي از آن رقم به مدت حداکثر هجده سال به اصلاح کننده( حقيقي يا حقوقي) مي باشد. هر گونه استفاده تجاري از ارقام ثبت شده منوط به کسب مجوز کتبي از اصلاح کننده است.

ب: مالکيت ادبي- هنري: هدف از مالکيت ادبي و هنري، حمايت و حفاظت از آثار ادبي، هنري و علمي مي باشد. برخي از حقوقدانان به جاي اصطلاح "مالکيت ادبي و هنري" از اصطلاح "حق مؤلف" استفاده مي کنند؛ هرچند در نگاه اول به نظر مي رسد که حق مؤلف، ترکيب جامعي براي مالکيت ادبي و هنري نيست و عنوان مؤلف، بيشتر براي نويسندگان به کار مي رود و ما به طور مثال عکاس مؤلف، يا مجسمه ساز مؤلف نداريم، اما اين مشکل به پيشينة تاريخي تدوين حقوق فکري بر مي گردد؛ چرا که اوايل، تنها کتاب ها و نويسندگان مورد حمايت بودند و به تدريج، همراه با پيشرفت جوامع، ديگر مخلوقات و ابتکارات بشري هم در زمرة موضوعات مورد حمايت قرار گرفتند. تعاريف مالکيت ادبي- هنري حق مولف يا مالکيت ادبي و هنري مربوط به آفرينش‌هاي فکري در زمينه ادبيات، موسيقي و هنر مي باشد. در تعريف حق مولف يا مالکيت ادبي و هنري مي توان گفت که مالکيت ادبي و هنري، حق پديد آورنده آثار ادبي هنري و علمي در ناميده شدن اثر به نام او و نيز حق انحصاري وي در تکثير، توليد، عرضه، اجرا و بهره برداري از اثر خود است. به عبارت ديگر حق مولف يا کپي رايت يک اصطلاح حقوقي است و عبارت است از حقوقي که به ابداع کنندگان آثار ادبي و هنري تعلق مي گيرد.

در مورد مالکيت ادبي و هنري تعاريف مختلفي ارايه گرديده که ذيلا" به آنها اشاره مي شود:

1- "حق مؤلف عبارت است از سلطه و اختيارات مؤلف بر اثرش که آن را خلق کرده يا به وجود آورده است".(23)

2-”مجموعه حقوقي است که قانون براي آفريننده (خالق اثر) نسبت به مخلوق انديشه و هوش او مي شناسد. اين حقوق عبارت است از حق انحصاري بهره برداري از آفرينه (اثر) براي مدت محدود به سود آفرينندة آن و پس از مرگ براي ورثة او. (24)

3-” در يک عقد معوض که موضوع آن مبادله مالکيت ادبي يا هنري يا امثال آنهاست معوض عبارت است از حق آفريننده و عوض عبارت است از مالي که به آفريننده براي استفاده از محصول انديشه به نحوي از انحاء داده مي شود که نام آن پديدآورانه است که اعم از حق التأليف است چه حق التأليف فقط در قلمرو مالکيت ادبي به کار مي رود. (25)

4- در ماده 1 قانون حمايت از حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان مصوب 1348 نيز آمده است: "از نظر اين قانون به مؤلف و مصنف و هنرمند، پديدآورنده و به آنچه از راه دانش يا هنر و يا ابتکار آنان پديد مي آيد بدون در نظر گرفتن طريقه يا روشي که در بيان و يا ظهور و يا ايجاد آن به کار رفته "اثر" اطلاق مي شود".

با توجه به تعاريف ارائه شده در فوق حق مولف شامل دو نوع حق معنوي و مالي است. حق معنوي حقي است كه پديدآورنده را قادر مي سازد جهت حفاظت از ارتباط شخصي بين خود و اثر منتشره اش، اقدامات خاصي را اتخاذ کند. مثلاً تنها خود او مي‌تواند به عنوان پديدآورندة اثر نام برده شود و يا اجازه انتشار آن را داده يا مانع نشر آن شود و يا جلوي تحريف آن را بگيرد، در حالي كه حق مادي، جنبه بهره‌برداري مالي و تحصيل منفعت تجاري را شامل مي شود. به اين معنا كه مشاراليه مي‌تواند آن را نزد عموم عرضه نمايد. حقوق مالي بر خلاف حقوق معنوي، قابل انتقال و معامله است. در اعلاميه جهاني حقوق بشر و ميثاق بين المللي حقوق اقتصادي – اجتماعي و فرهنگي و مدني و سياسي نيز بهره مندي از منافع مادي و معنوي و لزوم اتخاذ تدابير مناسب توسط دولتها جهت تامين حفظ، توسعه و ترويج آثار ادبي و هنري مورد تأكيد قرار گرفته است. و برگزاري چندين کنوانسيون جهاني و منطقه اي در اين رابطه،گوياي توجه جهاني نسبت به اين مسأله است.



نويسنده: دکتر حسين آل کجباف



مشاوره حقوقی رایگان