بسم الله
 
EN

بازدیدها: 660

تکافل اجتماعي از نگاه امام علي عليه السلام

  1392/3/13
گذشته چراغ راه آينده است و ما بر اساس تجربيات و شيوه رفتار گذشتگان براي زمان حال و آينده خود برنامه ريزي مي کنيم. بدين منظور، بايستي به مطالعه سيره آنها بپردازيم تا از ميان رفتارها و گفتارهاي آنان چراغي براي خود بيابيم. از اين امر در قرآن با عنوان الگو و اسوه ياد شده است: (ولَقَدْ کانَ لَکُم في رَسُولِ اللهِ اُسْوَةٌ حَسَنَةٌ)[1].
بهره مندي و الگوگرفتن از بزرگان به ويژه براي ما ضرورت بيشتري دارد؛ بزرگان ديني ما در مقام عصمت و امامت قرار داشته اند و رفتارشان براي ما حجت و دليل راه است.[2] از جمله آنان امام علي(ع) است که مقام امامت و ولايت و حکومت را در زمان خود عهده دار بود و بخشي از عمر خود را در راه اداره جامعه سپري کرد. از اين رو، مطالعه سيره وي مي تواند در اداره جامعه ما نيز راهگشا باشد.
يکي از شيوه هاي رفتاري امام علي(ع) رسيدگي به وضعيت نيازمندان جامعه بود که در جامعه اسلامي امروز نيز مي تواند الگو قرار گيرد.
در اين مقاله، ما «رسيدگي به وضع نيازمندان و حمايت از آنان» را با عنوان «تکافل اجتماعي» ياد مي کنيم.
حضرت علي(ع) براي توزيع مطلوب بيت المال بر دو ويژگي اساسي تأکيد مي ورزيد:
1. رعايت عدالت در تقسيم؛
2. حبس نکردن حقوق عمومي.
آن حضرت براي بيت المال دو نوع مصرف را در نظر مي گرفت:
مصرف خاص و مصرف عام.[3]
يکي از مصاديق مصرف خاص بيت المال از ديدگاه امام تأمين نياز فقرا و مستمندان و از کار افتادگان است؛ چرا که توانايي هاي افراد جامعه با يکديگر برابر نيست: برخي توانايي جسمي و استعداد سرشار دارند، عده اي ضعيف اند، بعضي براي امرار معاش درآمد کافي ندارند، برخي معلول و بيمارند، عده اي هم ورشکسته و از کار افتاده. اين گونه افراد چه حقوقي در جامعه انساني دارند؟
فقر آثار بسياري در جامعه انساني بر جاي مي گذارد که امام علي(ع) به اين موضوع اين چنين اشاره مي فرمايد:
«يا بُنَّي إنّي اَخافُ عَلَيْکَ الفقرَ فَاسْتَعِذْ بِاللهِ مِنْهُ فَإنَّ الفَقْرَ مَنْقَصَةٌ لِلدِّينِ مَدْهَشَةٌ لِلْعَقْلِ داعيَةٌ لِلْمَقْتِ».[4]
امام علي(ع) در اين حکمت به سه اثر فقر اشاره مي کند:
1. نقص در دين؛ 2. نقص در عقل؛ 3.ايجاد دشمني.
با گرسنگي قوت پرهيز نماند
افلاس عنان از کف تقوا بستاند[5]
کامل فرزانه را ديوانه سازد احتياج
عاقلان را از خرد بيگانه سازد احتياج[6]
تأمين حقوق نيازمندان جامعه مستلزم برآورد نياز و تأمين منابع مالي و ساز وکاري براي حمايت از آنان است. «حمايت از محرومان به معناي توزيع فقر در جامعه نيست، بلکه ريشه کني فقر از جامعه است و موجب توسعه و عمران آن مي شود. با حمايت از نيازمندان مي توان آنها را به بازار کار و توليد کشاند تا رقابت سالم و صحيح پديد آيد و بر حجم و کيفيت توليدات افزوده شود».[7]

حقوق نيازمندان

نيازمندان حقوقي دارند که بدان اشاره و راه استيفاي آنها را بيان مي کنيم.

1. حق حيات

همه افراد در حالت عادي حق زنده ماندن و استفاده طبيعي از امکانات موجود در طبيعت را دارند. از اين رو، براي افراد از کار افتاده و يا کساني که به سبب حوادث غير منتظره درآمد کافي ندارند، بايد چاره اي انديشيد. در چنين مواقعي دولت اسلامي براي ادامه زندگي آنان اقدام مي کند. همچنين مردم با انفاق هاي واجب و مستحب خود به تأمين زندگي آنان مي پردازند. حضرت علي(ع) در اين باره مي فرمايد:
«إنَّ اللهَ سُبْحانَهُ فَرَضَ في أَمْوالِ الأغنِياءِ أَقْواتَ الفُقَراءِ فَما جاعَ فَقيرٌ إلاّ بِما مُتِّعَ بِه غَنيٌّ؛[8] خداوند روزي نيازمندان را در اموال ثروتمندان واجب کرده است و نيازمندي گرسنه نمي ماند، مگر اينکه توانگري از حق او بهره مند شده باشد».
اين سخن امام به نوعي تفسير آيه 25 سوره معارج است که مي فرمايد: )وَالَّذينَ في اَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ للِسَّائِلِ وَ المَحْروُمِ(.
اين آيه به رعايت حق حيات نيازمندان اشاره دارد که بايد زندگي آنان حفظ شود و دولت و ثروتمندان وظيفه دارند که از همنوعان خود حمايت کنند. اختصاص بخشي از بيت المال به افراد نيازمند که در سيره امام علي(ع) ديده مي شود، به دليل همين حق حيات است که همه انسان ها بايد از آن برخوردار باشند. در زمان حکومت آن حضرت، روزي ايشان پيرمردي را ديد که از مردم کمک مي خواهد: او از اطرافيانش پرسيد: اين مرد کيست؟ گفتند: مردي مسيحي است که از طريق کارگري امرار معاش مي کرد و حالا از کار افتاده است. امام فرمود:
«اسْتَعْمَلْتُمُوهُ حَتّي إذا کَبِرَ وَ عَجَزْتُمُوهُ وَ مَنَعْتُمُوهُ أَنْفِقوُا عَلَيْهِ مِنْ بَيْتِ المالِ؛[9] از او کار کشيديد تا پير و ناتوان گرديد و اکنون او را محروم مي سازيد! از بيت المال به او انفاق و کمک کنيد».
اين برخورد امام با مرد مسيحي، نشان مي دهد که حق حيات، حقي انساني است، نه ديني.

2. حق معاش

يکي ديگر از حقوق نيازمندان حق معاش يا گذراندان زندگي به شکل آبرومندانه است. در اين زمينه امام مي فرمايد:
«إنَّ اللهَ فَرَضَ عليَ الأَغْنياءِ في أمْوالِهِمْ بِقَدْرِ ما يَکْفي فُقَراءَهُمْ و َإنْ جاعوُا وَ عَرَوْا وَ جَهِدوُا فَبِمَنْعِ الأغْنياءِ و حَقٌّ عَليَ اللهِ أنْ يُحاسِبَهُمْ يَوْمَ القِيامَةِ وَ يُعَذِّبَهُمْ عَلَيْهِ؛[10] خداوند بر ثروتمندان واجب کرده است تا از اموالشان به اندازه کفايت فقيران هزينه کنند. اگر نيازمندان گرسنه يا عريان باشند، به سبب منع ثروتمندان است و خداوند از آنها در روز قيامت حساب مي کشد و آنان را مجازات مي کند».
تعبير «بقدر ما يکفي فقراءهم» در سخن امام به حق معاش اشاره دارد و بيانگر اين نکته است که هزينه معاش نيازمندان چه از سوي دولت اسلامي و چه از سوي ثروتمندان بايد تأمين شود و اگر چنين نکنند، مورد محاسبه و مجازات قرار مي گيرند. بنابراين تکافل اجتماعي وظيفه اي همگاني است.
البته فقر مفهوم گسترده اي دارد و در هر زمان با توجه به سطح زندگي افراد جامعه، سطح فقر تعيين مي شود. «با توجه به گستردگي مفهوم فقر در هر زمان و با در نظر گرفتن سطح متوسط معيشت جامعه، فقر تعريف مي شود. از اين رو، فقرزدايي و رسيدگي به فقيران بايد با تأمين رفاه نسبي آنان ادامه يابد».[11] امام علي(ع) در اين باره مي فرمايد:
«فَمَنْ آتاهُ اللهُ مالاً فَلْيَصِلْ بِهِ القَرابَةَ وَ لْيُحْسِنْ مِنْهُ الضِّيافَةَ وَلْيَفُکَّ بِهِ الأَسيرَ وَالعانِيَ وَ لْيُعْطِ مِنْهُ الفَقيرَ وَالغارِمَ وَلْيَصْبِرْ نَفْسَهُ عَليَ الحُقوُقِ وَ النَّوائِبِ اِبْتِغاءَ الثَّوابِ؛[12] هر کس که خداوند مالي را به او بخشد، بايد به خويشاوند خود بخشش کند و سفره هاي مهماني بگستراند و اسير را آزاد کند و از آن به نيازمندان و بدهکاران بپردازد و براي به دست آوردن ثواب الهي، در برابر پرداخت حقوق الهي شکيبايي کند».
امام علي(ع) در اين فراز از خطبه به سه نکته اشاره مي کند:
الف) مالي که در اختيار انسان قرار مي گيرد، از آن خداست؛
ب) کساني که بايد از اين ثروت بهره اي ببرند، مشخص شده اند که عبارت اند از: خويشاوند، مهمان، اسير، گرسنه، نيازمند، بدهکار، که مي توان گفت اينان همان مصرف کنندگان انفاق واجب هستند؛
ج) انفاق بايد با طيب خاطر و براي به دست آوردن رضاي خدا صورت بگيرد؛ همان طور که خداوند در قرآن اشاره مي کند: )والَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ ابْتِغَاء مَرْضَاتِ اللّهِ.([13]
امام(ع) در اين فراز، بخشش اموال را، يکي از راه هاي تحقق عدالت اقتصادي و توازن مالي بيان مي کند. اگر اين توازن از بين برود و تمرکز ثروت به وجود بيايد، موجب برهم خوردن نظم اجتماعي و شکاف طبقاتي در جامعه مي شود. خداوند در قرآن در اين باره اين چنين مي فرمايد:
(مَا أَفَاء اللَّهُ عَلَي رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَي فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَي وَالْيَتَامَي وَالْمَسَاکِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ کَيْ لَا يَکُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاء مِنکُمْ...)[14]؛ «آنچه را که خداوند (از دارايي) ساکنان قريه ها عايد پيامبرش گرداند، از آن خدا و پيامبر و خويشاوندان وي و يتيمان و بيچارگان و در راه ماندگان است تا در ميان ثروتمندان دست به دست نگردد...».
آيه بالا، علت اين گونه توزيع ثروت را جلوگيري از دست به دست شدن ثروت ها در دست عده اي انگشت شمار از افراد جامعه بيان مي فرمايد و اين همان شيوه اي است که امام علي(ع) نيز به آن اشاره دارد:
«أعْطَيْتُ کَما کانَ رَسُولُِ اللهِ يُعْطي بِالسَّويَّةِ وَ لَمْ اَجْعَلْها دُولَةً بَيْنَ النَّاسِ؛[15] اموال را در بين مردم به طور مساوي تقسيم کردم، همان طور که پيامبر خدا اين چنين تقسيم مي کرد، و آن را مانند گوي در بين ثروتمندان قرار ندادم تا دست به دست شود».
امام(ع) در اين بخش از سخن خود به اين نکته اشاره مي کند که بخشي از اموال و دارايي ثروتمندان و دولت اسلامي، به عموم مردم اختصاص دارد. «بنابراين بايستي ثروت و درآمد در بين همه گروه هاي جامعه توزيع شده و در دست گروهي خاص قرار نگيرد و ثروت و درآمدها در نظام اقتصادي اسلام داراي اهميت خاصي است؛ زيرا توازن اقتصادي و در پرتو آن، عدالت اقتصادي را به همراه دارد».[16]
يکي ديگر از درآمدهايي که بايستي به نوعي در بين همه مردم توزيع شود، خراج (ماليات) است. ايشان درباره نحوه هزينه خراج مي فرمايد: «وَ تَفَقَّدْ أَمْرَ الخَراجِ بِما يُصْلِحُ أهْلَهُ فَإنَّ في صَلاحِه وَ صَلاحِهِمْ سِواهُمْ وَ لاصَلاحَ لِمَنْ سِواهُمْ إلاّ بِهِمْ لِأنَّ النّاسَ کُلُّهُمْ عِيالٌ عَليَ الخَراجِ وَ أهْلِه؛[17] در کار خراج چنان دقت کن که اصلاح خراج دهندگان در آن است؛ چه اصلاح خراج و خراج دهندگان در اصلاح ديگران است و کار ديگران سامان نمي يابد، جز به مؤديان خراج؛ چرا که همه مردم هزينه خوار خراج و خراج دهندگان هستند».
امام علي(ع) در اين فراز از نامه دو نکته را يادآوري مي کند:
الف) خراج، ثروت خراج دهندگان را تعديل مي کند؛
ب) خراج، با توزيع ثروت در بين نيازمندان، خراج گيرندگان را هم اصلاح مي کند.
حتي امام(ع) بالاتر از اين نکته را يادآوري مي کند و مي فرمايد که در زمان حکومت من در کوفه رفاه نسبي در بين ساکنان اين شهر برقرار شد و همه از حداقل نياز ها برخوردار بودند:
«ما أصْبَحَ بِاْلکُوفَةِ أحَدٌ الاّ ناعِماً، إنَّ أدْناهُمْ مَنْزِلَةً لَيَأکُلُ مِنَ البُرِّ وَ يَجْلِسُ في الظِّلِّ وَ يَشْرَبَ مِنْ ماءِ الفُراتِ؛[18] همه مردم کوفه از رفاه برخوردار گرديدند؛ چون پايين ترين آنها (يعني فقيرترين افراد جامعه) نان گندم مي خورد و سرپناه مناسب دارد و از آب سالم فرات مي نوشد».
در اين کلام، سه موضوع به عنوان مصداق بهره مندي از حق معاش مطرح شده: 1. نان گندم (خوراک)؛ 2. سرپناه (منزل مسکوني)؛ 3. آب سالم. اين امور به عنوان حداقل نياز مردم يا تأمين رفاه در کف است و رساندن رفاه به سقف، برنامه بعدي امام بود.
عدالت خواهي امام و سياست توزيع ثروت در ميان عامه مردم و نيازمندان، موجب رخت بربستن پديده فقر از جامعه علوي گرديد و درآمدهاي جامعه به صورت متوازن در بين همه افراد توزيع شد. «از ديدگاه حضرت علي(ع) سياست هاي توزيعي بايد تا برخورداري همگان از رفاه نسبي ادامه يابد».[19]
امام(ع) با معرفي طبقات گوناگون مردم و نقش هر کدام از آنها در جامعه و با اشاره به طبقه ضعيف يادآوري مي فرمايد که اين گروه بايستي مورد توجه قرار گيرند:
«وَ مِنْها الطَّبَقَةُ السُّفْلي مِنْ ذَوِي الحاجَةِ وَ المَسْکَنَةِ وَ کُلٌّ قَدْ سَمَّي اللهُ لَهُ سَهْمَهُ وَ وَضَعَ عَلي حَدِّه فَريضَةً في کِتابِه أوْ سَنَّةَ نَبيِّه9 عَهْداً مَحْفُوظاً عِنْدَنا؛[20] و طبقه پايين دست جامعه از نيازمندان و بينوايان هستند و خداوند سهم هر دسته را مشخص کرده و حدود و ميزان آن را در کتاب خود يا سنت پيامبرش بيان داشته است. اين پيماني است از جانب خدا که در نزد ما نگه داري مي شود».
اين چنين مستغني از حال تهي دستان مباش
آخر اي منعم نگاهي کن به حاجتمند خويش.[21]
اين فراز از سخن امام(ع) به نوعي تفسير آيات مربوط به انفاق است؛ چون در آيات انفاق، سهم نيازمندان مشخص و موارد مصرف آن تعيين شده است.
توصيه هاي امام براي دست گيري از نيازمندان در حدي است که خداوند را به عنوان شاهد ياد مي کند و مي فرمايد:
«ثُمَّ اللهَ اللهَ فِي الطَّبَقَةِ السُّفْليَ مِنَ الَّذينَ لا حيلَةَ لَهْمُ مِنَ المَساکينِ وَ المُحْتاجينَ وَ اَهْلِ البُؤسي وَ الذَّمني فَإنَّ في هذِهِ الطَّبَقَةِ قانِعاً وَ مُعْتَرّاً وَ احْفَظْ لِلهِ ما اسْتَحْفَظَکَ مِنْ حَقِّهِ فيهِمْ وَاجْعلْ لَهْمُ قِسماً مِنْ بَيْتِ مالِکَ؛[22] خدا را درباره طبقه پايين جامعه در نظر داشته باش! مردمي که چاره اي ندارند، از بيچارگان و نيازمندان و گرفتاران رنجور و ناتوانان زمين گير، و در ميان اين طبقه قانع و سؤال کننده وجود دارد و پاس دار حقي را که خداوند براي آن نگهباني اش را به تو سپرده و بخشي از بيت المال را به آنان اختصاص بده».
امام(ع) به استيفاي اين دو حق تأکيد فراوان داشت. اميدواريم که کارگزاران حکومتي از اين شيوه رفتاري امام الگو گيرند و به تأمين حقوق نيازمندان جامعه اقدام ورزند.
گر کشي يک کور از چاه اي فلان
به که خود بالا کشي تا آسمان
گر برآري حاجت بيچاره اي
به که خواني چهل کرت سي پاره اي
در رضاي يک مسلمان ده قدم
به که سالي طي کني راه حرم
ليک کار مؤمنان را ساختن
سينه شان را از غمي پرداختن
هر چه باشد شادي آن دولتي است
خود نه محتاج خلوص قربتي است
در ازايش داري اجري بي حساب
قربت ار باشد فزون گردد ثواب[23]
------------------
پي نوشت ها
1 . احزاب/21.
2 . لسان العرب، ابن منظور، ج6، ذيل لغت سيرة.
3 . سياست نامه امام علي(ع)، محمد محمدي ري شهري، ترجمه مهدي مهريزي، ص401و409.
4 . نهج البلاغه، حکمت319.
5 . گلستان سعدي، ص167.
6 . معارف نهج البلاغه در شعر شاعران، محمد دشتي، به نقل از ديوان لامع، ص620.
7 . دانش نامه امام علي(ع)، زير نظر علي اکبر صادقي رشاد، ج7، ص91.
8 . نهج البلاغه، حکمت328.
9 . سياست نامه امام علي(ع)، ص412، به نقل از تهذيب الاحکام شيخ طوسي، ج6، ص293.
10 . موسوعة إلامام علي بن ابي طالب، محمد محمدي ري شهري، ج4، ص203.
11 . دانشنامه امام علي(ع)، ج7، ص94.
12 . نهج البلاغه، خطبه142.
13 . بقره/265.
14 . حشر/7.
15 . موسوعة الامام علي بن ابي طالب، ج4، ص124.
16 . دانشنامه امام علي(ع)، ج7، ص84.
17 . نهج البلاغه، نامه 53.
18 . بحارالانوار، ج40، ص327.
19 . دانشنامه امام علي(ع)، ج7، ص84
20 . نهج البلاغه، نامه 53.
21 . معارف نهج البلاغه در شعر شاعران، به نقل از ديوان وحشي بافقي، ص94.
22 . نهج البلاغه، نامه 53.
23 . معارف نهج البلاغه در شعر شاعران، به نقل از مثنوي مرحوم نراقي، ص342.





برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان