بسم الله
 
EN

بازدیدها: 657

روش بديع استاد مطهري در «نظام حقوق زن در اسلام»

  1392/2/13
خلاصه: اگر نگاهي تاريخي به کتاب «نظام حقوق زن در اسلام» نداشته باشيم، جايگاه و نقش واقعي اين اثر مشخص نمي شود. با در نظر گرفتن سابقه نحوه پرداختن به مسئله زن توسط نويسندگان مسلمان، بايد اين اثر استاد را نقطه عطفي در تبيين ديدگاه اسلام نسبت به شخصيت و حقوق زن در اسلام دانست.
البته در اين زمينه نبايد نقش تفسير الميزان اثر ارزشمند علامه طباطبايي را ناديده گرفت که در تفسير آيات مرتبط، تبييني تازه و کارآمد از جايگاه انساني و حقوقي زن ارائه شده است. در واقع الميزان را بايد ريشه نظري کتاب «نظام حقوق زن در اسلام» دانست.

انتشار چند ده باره اين اثر از سال 1349 تاکنون، حکايت از کارآمدي پاسخ هاي استاد مطهري درباره موضوع کتاب است. دلايل اين کارآمدي را بايد در روش استاد مطهري در نگارش اين اثر جستجو نمود. سهم عمده اي از کارآمدي اين اثر را بايد در مخاطب محوري نگارش آن ديد. استاد در اين اثر و بلکه ديگر آثار خود، تنها به دنبال تبيين موضوع نيست. علاوه بر اين، استاد مي خواست با مخاطب خود سخن بگويد. تفهيم مطالب و انتقال ديدگاه ها به مخاطب، براي وي اهميت داشت.

غير از آثار فلسفي استاد که طبيعتاً روش بحث در آنها غير نقلي است، ديگر آثار استاد از استنادات به نقل، آيات و روايات فراوان است. با اين همه در کتاب «نظام حقوق زن در اسلام»، وي کمتر از آيات و روايات به عنوان مبناي استدلال بهره برده است. اين روش متأثر از توجه استاد مطهري به مخاطبان ويژه اين اثر است. وي در مجله زن روزِ آن روز با کساني سخن مي گويد که استدلال به آيات و روايات براي آنها قانع کننده نيست.

مطهري، بدون اينکه از دفاع از احکام اسلامي نااميد شود يا نياز مخاطب را بي پاسخ بگذارد يا بر شيوه مرسوم فقهي اصرار ورزد، راه ديگري را براي باز کردن مسير گفتگو انتخاب مي کند. شاهکار استاد مطهري در اين کتاب اين است که از روشي عقلي و غير نقلي از احکام فقهي دفاع مي کند و همين نکته است که از «نظام حقوق زن در اسلام»، کتابي براي گفتگو ساخته است. از جلوه هاي کارآمدي اين اثر آن است که مي توان با آن با کساني که هيچيک از مباني فقهي را قبول ندارند نيز به بحث و گفتگو نشست.

با در نظر گرفتن اين نکته دلايل استناد استاد به نتايج تحقيقات متخصصان روانشناسي، تجربيات ملموس زندگي و واقعيت هاي تاريخي روشن مي شود. وي به اين موارد نه به عنوان منابع فقهي، بلکه براي سخن گفتن با مخاطب استناد مي کند تا با نزديک کردن افق فکري مخاطب به انديشه هاي ديني، احکام فقهي را براي آنان در مرحله اول قابل تأمل و سپس قابل دفاع جلوه دهد.

از ديگر جلوه هاي رويکرد غيرنقلي استاد در تبيين نظام حقوق زن در اسلام، تأکيد بر مباني فلسفي مباحث مربوط به زن و خانواده است. آنجا که استاد مطهري نهاد خانواده را نهادي مستقل، با مبناي طبيعي و با احکام و اقتضائات ويژه معرفي مي کند که نبايد شرايط حاکم بر آن را با تأسيسات حقوقي مدني يکسان دانست و نيز آنجا که به انطباق نظام تشريع بر نظام تکوين استناد مي کند و در نتيجه اظهارنظر درباره بايسته هاي نحوه تنظيم حقوق زن و مرد در خانواده را منوط به گوش سپردن به «طبيعت» مي داند، همچنين آنجا که بنيادي ترين مسائل حقوق بشر را از جنس فلسفه مي داند؛ در همه اين موارد استاد از داشته هاي عقلي مخاطبان کمک مي گيرد.

يکي ديگر از ويژگي هاي کتاب «نظام حقوق زن در اسلام» اين است که استاد در اين اثر، همدلانه ظلم هايي را که در طول تاريخ بر زن رفته است را يادآوري مي کند و آسيب هاي رسوب کرده در فرهنگ عمومي که تضييع شخصيت و حقوق زن را به دنبال داشته، نه تنها انکار نمي کند، بلکه شجاعانه آن را محکوم مي نمايد. اين ويژگي، حس اعتماد مخاطب را برمي انگيزد تا بدون سوءظن و با کمترين مقاومت ذهني، نوشته هاي استاد را بخواند.

اينکه کتاب «نظام حقوق زن در اسلام» هنوز از تجديد انتشار باز نايستاده است، نشانه همراهي نسل هاي متوالي با آن است که اين نيز ريشه در همراهي استاد مطهري با نسل جوان معاصر خود دارد. استاد مطهري هم در انتخاب موضوع و هم در نحوه نگارش، هيچگاه در غياب مخاطبان خود نبوده است.

انتشار مقالات «نظام حقوق زن در اسلام» در مجله «زن روز»، آنهم با رويکردي که با روش استاد سنخيت نداشت، قابل تأمل است. انتخاب مجله «زن روز» به اين معناست که استاد منتظر مخاطب نمانده بود تا بيايند و به حرف هاي او گوش دهند، بلکه او خود به سراغ خوانندگان مجله زن روز رفت تا با آنها سخن بگويد.

به ويژه نخبگان علمي و ديني هنوز به استاد مطهري نيازمند هستند که به او به عنوان يک الگو نگاه کنند، از مسائل جامعه عقب نمانند و با جامعه سخن بگويند. سخن گفتني که البته بايد مسبوق به شنيدن باشد. مطهري اگر خوب و راهگشا سخن مي گفت، بخشي نيز به اين دليل بود که به نيازها گوش مي داد، سوءتفاهم ها را جستجو مي کرد و سهم مسئوليت خود را فراموش نمي کرد.





برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان