بسم الله
 
EN

بازدیدها: 814

استاد مطهري و روشنفکران-قسمت بيست و سوم

  1391/12/14
در سوره انبياء آيه 105 مي‏فرمايد : 
« و لقد كتبنا في الزبور من بعد الذكر أن الأرض يرثها عبادي الصالحون‏ 
در زبور ، پس از آنكه يك بار ديگر ( در كتابي ديگر ) يادآوري كرده‏ بوديم نوشتيم كه وراثت زمين به بندگان شايسته كار من خواهد رسيد . 
در اين زمينه آيات ديگر نيز هست . 
اكنون چه بكنيم ؟ مفاد آيه استضعاف را بگيريم و يا مفاد آيه استخلاف و چند آيه ديگر را ؟ آيا مي‏توانيم بگوييم اين دو تيپ آيات گرچه بر حسب‏ ظاهر دو مفاد دارند ولي يك حقيقت را مي‏گويند به اين بيان كه مستضعفان‏ همان مؤمنان و صالحان و متقيان‏اند و بر عكس ، استضعاف عنوان اجتماعي و طبقاتي آنهاست و ايمان و عمل و صلاح و تقوا عنوان ايدئولوژيكي آنهاست ؟ 
البته نه ، زيرا : 
اولا در پيش ثابت كرديم كه نظريه تطابق عناوين به اصطلاح روبنايي ايمان‏ و صلاح و تقوا با عناوين به اصطلاح زيربنايي استضعاف شدگي و محروميت و غارت شدگي ، از نظر قرآن صحيح نيست . از نظر قرآن ممكن است گروههايي‏ مؤمن باشند و مستضعف نباشند و ممكن است مستضعف باشند و مؤمن نباشند و قرآن هر دو گروه را معرفي كرده است . البته همان طور كه سابقا هم اشاره‏ كرديم در يك جامعه طبقاتي ، آنگاه كه يك ايدئولوژي توحيدي مبني بر ارزشهاي خدايي عدل و ايثار و احسان عرضه مي‏شود ، بديهي است كه اكثريت‏ پيروان آن را مستضعفان تشكيل مي‏دهند ، زيرا موانعي كه در راه فطرت طبقه‏ مخالف هست در آنها نيست ، ولي هيچ گاه طبقه مؤمن منحصر به طبقه‏ مستضعف نيست . 
ثانيا هر كدام از اين دو آيه دو مكانيسم مختلف از تاريخ ارائه مي‏دهند . آيه استضعاف بستر و مسير تاريخ را جنگ طبقاتي معرفي مي‏كند و مكانيسم‏ حركت را فشار وارده از ناحيه استضعافگران و روحيه بالذات ارتجاعي آن‏ طبقه و روحيه انقلابي استثمارشدگان به دليل استثمار شدگي بيان مي‏كند كه‏ البته نتيجه نهايي‏اش پيروزي طبقه استضعاف شده است ، خواه از ايمان و عمل صالح به مفهوم قرآني بهره‏مند باشد يا نباشد و في المثل شامل مردم‏ استثمار شده ويتنام و كامبوج و غيره هم هست ، و اگر از وجهه الهي‏ بخواهيم مفاد آيه را توضيح دهيم بايد بگوييم اين آيه مي‏خواهد اصل حمايت‏ حق از مظلوم كه در قرآن آمده است ( « و لا تحسبن الله غافلا عما يعمل‏ الظالمون ») ( 1 ) يعني عدل الهي را توضيح دهد و آنچه به مفاد آيه‏ استضعاف از وراثت و امامت ظاهر شده و خواهد شد مظهر " عدل الهي " است .  اما آيه استخلاف و آيات مشابه آن از نظر جريان طبيعي ، مكانيسم ديگري‏ از تاريخ ارائه مي‏دهد و از وجهه الهي ، اصلي شاملتر و جامع‏تر از اصل عدل‏ الهي كه شامل عدل الهي نيز مي‏شود بيان مي‏كند . 
آن مكانيسمي كه اين آيه و آيات مشابه ارائه مي‏دهد اين است كه در ميان‏ انواع مبارزاتي كه در جهان وجود و ماهيت مادي و منفعتي داشته است‏ مبارزه‏اي " لله و في الله " و ارزشخواهانه و مقدس و مبرا از منفعت‏ جويي‏ها و انگيزه‏هاي مادي كه پيامبران و به دنبال آنها مؤمنان آن را رهبري‏ مي‏كرده‏اند بوده است و بشريت را در ناحيه تمدن انساني ، اين مبارزات‏ پيش برده است . تنها اين مبارزات است كه شايسته است نام " جنگ حق‏ با باطل " به آنها داده شود و اين مبارزات بوده است كه تاريخ را از نظر انسانيت و معنويتهاي انساني به پيش رانده است . نيروي محرك اصلي‏ اين مبارزه فشار طبقه ديگر نبوده است ، بلكه همان عامل غريزي و فطري‏ گرايش به حقيقت و شناخت نظام وجود چنانكه هست و گرايش به عدالت‏ يعني ساختن جامعه چنانكه بايد ، بوده است . احساس محروميتها و مغبونيتها نبوده كه بشر را به پيش رانده است ، بلكه احساس فطري كمال‏ جويي بوده كه بشر را به پيش رانده است . 
استعدادهاي حيواني انسان در انجام تاريخ همان است كه در آغاز بوده‏ است ، رشد و نمو علاوه‏اي در طول تاريخ نصيبش نشده و نمي‏شود ، ولي‏ استعدادهاي انساني انسان تدريجا شكوفاتر مي‏شود تا آنجا كه در آينده بيش‏ از آنچه هست خود را از قيود مادي و اقتصادي مي‏رهاند و به عقيده و ايمان مي‏گرايد . آن بستري كه تاريخ در آن بستر رشد 
كرده و تكامل يافته ، مبارزات مادي و منفعتي و طبقاتي نيست ، بلكه‏ مبارزات ايدئولوژيكي ، خدايي و ايماني است . اين است مكانيسم طبيعي‏ تكامل انسان و پيروزيهاي نهايي پاكان و صالحان و مجاهدان راه حق . 
و اما وجهه الهي اين پيروزي . از نظر وجهه الهي آنچه در طول تاريخ‏ جريان پيدا مي‏كند و تكامل مي‏يابد و در سرانجام تاريخ به نهايت خود مي‏رسد ، ظهور و تجلي " ربوبيت " و " رحمت " الهي است كه اقتضا مي‏كند تكامل موجودات را ، نه صرفا عدل الهي كه اقتضا مي‏كند " جبران " را . 
به عبارت ديگر ، آنچه نويد داده شده بروز و ظهور ربوبيت ، رحيميت و اكرميت خداوند است نه صرفا بروز جباريت و منتقميت الهي . 
پس مي‏بينيم كه آيه استضعاف و آيه استخلاف ( و آيات مشابه ) هر كدام‏ منطق خاصي دارد ، چه ، از نظر طبقه‏اي كه پيروز مي‏گردد و از نظر بستري كه‏ تاريخ طي مي‏كند تا به آن پيروزي مي‏رسد و از نظر مكانيسم يعني عامل طبيعي‏ حركت تاريخ و از نظر وجهه الهي يعني مظهريت اسماء الهي ، هر كدام منطق‏ ويژه‏اي دارد ، و ضمنا روشن شد كه آيه استخلاف از نظر نتايجي كه ارائه‏ مي‏دهد جامع‏تر است . آنچه بشر طبق آيه استضعاف به دست مي‏آورد جزئي بلكه‏ جزء كوچكي است از آنچه طبق آيه استخلاف به دست مي‏آورد . ارزشي كه آيه‏ استضعاف ارائه مي‏دهد يعني دفع ظلم از مظلوم و به عبارت ديگر ، حمايت‏ خداوند از مظلومان ، جزئي است از ارزشهايي كه آيه استخلاف ارائه مي‏دهد . 
و اما قسمت دوم بحث درباره آيه استضعاف : حقيقت اين است كه آيه استضعاف به هيچ وجه در صدد بيان اصل كلي نيست و در نتيجه نه‏ بستر تاريخ را توضيح مي‏دهد و نه درباره مكانيسم تاريخي اشاره‏اي دارد و نه‏ پيروزي نهايي تاريخ را از آن مستضعفان از آن جهت كه مستضعف‏اند مي‏داند . 
اين اشتباه كه فرض شده اين آيه يك اصل كلي را بيان مي‏كند از آنجا پيدا شده كه اين آيه را كه مرتبط و پيوسته به آيه قبل و آيه بعد است از آنها جدا كرده و " الذين " را ( « الذين استضعفوا ») مفيد عموم و استغراق‏ گرفته‏اند و آنگاه از آن اصلي استنباط كرده‏اند كه با اصل مستفاد از آيه‏ استخلاف معارض درمي‏آيد . اينك مجموع سه آيه : « إن فرعون علا في الأرض و جعل أهلها شيعا يستضعف طائفة منهم يذبح‏ أبنائهم و يستحيي نسائهم‏إنه كان من المفسدين 0 و نريد أن نمن علي الذين‏ استضعفوا في الأرض و نجعلهم أئمة و نجعلهم الوارثين 0 و نمكن لهم في‏ الأرض و نري فرعون و هامان و جنودهما منهم ما كانوا يحذرون »( 2 ) . 
اين سه آيه به يكديگر مرتبطند و مجموعا يك مطلب را بيان مي‏كنند ، معني مرتبط سه آيه اين است : فرعون در زمين برتري جويي كرد و مردم زمين را فرقه فرقه كرد ، گروهي از 
آنان را ذليل و ضعيف مي‏ساخت ، پسران آنها را سر مي‏بريد و ( تنها ) دخترانشان را باقي مي‏گذاشت . او از مفسدان بود . و حال آنكه ما اراده كرديم كه بر همان استضعاف شدگان از ناحيه‏ فرعون منت نهيم و آنان را پيشوايان و وارثان قرار دهيم و آنان را در زمين مستقر سازيم و به دست آنان به فرعون و ( وزيرش ) هامان آن را نشان‏ دهيم كه از آن حذر مي‏كردند . 


---------------------------
پاورقي : 
1- ابراهيم / . 42 
2- قصص / 4 - . 6 






برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان