بسم الله
 
EN

بازدیدها: 811

مسئوليت متصدي حمل و نقل دريايي-قسمت اول

  1391/11/23

گفتار نخست ـ تحقق ضرر

منظور از ضرر: عبارتست از ايجاد نقض يا تلف اموال، از دست رفتن يک منفعت مسلم و يا لطمه به سلامت، حيثيت يا عواطف شخص.

اما آنچه در اينجا مورد بررسي قرار مي‌گيرد، اشکال ضرر در حمل و نقل دريايي کالا و طريقه اثبات آن است. 1 - مسئوليت، زماني ايجاد مي‌شود که ورود ضرر مسلم باشد، لذا نمي‌توان کسي را به جبران خسارت احتمالي محکوم کرد، 2 - علاوه بر اين، ضرر بايد مستقيم باشد،تا جايي که عرف، خسارت را ناشي از فعل بداند، اگرچه ضرر تنها به يک علت منسوب نباشد.3 -  به عنوان آخرين شرط ضرر، بايد گفت ضرري را مي‌توان مطالبه نمود که قبلا مطالبه نشده باشد. بنابراين اگر ساير مسئولين، ضرر را جبران نمايند، زيانديده، ديگر نمي‌تواند براي مطالبه آن، به شخص ضرر رساننده‌اي که تاکنون به او رجوع نشده مراجعه نمايد.

بند نخست ـ اشکال ضرر در حمل و نقل دريايي کالا


بطور کلي متصدي حمل، با دريافت کالا، متعهد مي‌گردد که کالا را با همان شرايطي که دريافت کرده است در مدت معين به بندر مقصد، حمل نموده و تحويل دهد. از اين رو مي‌توان گفت که وي، مسئول خسارات ناشي از تاخير در تحويل کالا با همان شرايطي که دريافت نموده، مي‌باشد. بنابراين ضرر در حمل و نقل دريايي کالا به يکي از صور ذيل قابل ذکر است.

الف ـ خسارات ناشي از تاخير در تحويل کالا


تاخير، نتيجه تعيين مدت در قرارداد است، بگونه‌اي که عدم رعايت اين مدت، مسئوليت متعهد را ايجاد مي‌کند. تاخير در تحويل کالا، موجب ايراد ضرر و زيان مي‌شود. اين خسارت، هم مي‌تواند خسارت مادي و فيزيکي به کالا باشد و هم شامل خساراتي مي‌شود که صاحب کالا به دليل عدم دسترسي به موقع به کالاي خود، متحمل مي‌گردد.

ب ـ تلف شدن کالا


يکي ديگر از اشکال ضرر، اين است که کالايي که بر اساس قرارداد حمل به متصدي حمل سپرده مي‌شود، تلف شود و از بين برود. در اين صورت دو حالت متصور است.

1 ـ تلف کل کالا


هنگامي از تلف کل کالا، صحبت به ميان مي‌آيد که متصدي حمل، هيچيک از اجزاي کالايي را که دريافت کرده است در بندر مقصد، به دارنده بارنامه تحويل ندهد. از اينرو لزومي ندارد که کالا واقعا تلف شده باشد بلکه ملاک، عدم تحويل آن در بندر مقصد است، هرچند که کالا به شخص ديگري به جز دارنده بارنامه، تحويل شده باشد.

2 ـ تلف قسمتي از کالا


از آنجا که با صدور بارنامه، در واقع متصدي حمل، رسيد دريافت کالا را صادر مي‌نمايد، مکلف است کالا را بر اساس رسيد صادره، در بندر مقصد تحويل دهد.1 - حال اگر در بندر مقصد، کالا را به مقداري که در بندر مبداء دريافت کرده است، تحويل ندهد، کسري کالا تحقق پيدا کرده و به عبارتي، قسمتي از کالا تلف شده است. در اين صورت، گيرنده مکلف است مقدار کسري را با ارسال اخطاريه‌اي به متصدي حمل، اعلام نمايد.2 - اگر در حين دريافت کالا، طرفين کالا را بازديد نمايند، ارسال چنين اخطاريه‌اي لازم نيست، زيرا مفاد صورت جلسه‌ي تنظيمي در حين بازديد، حکايت از مقدار کالاي تحويل شده دارد و مي‌توان به استناد آن، مقدار کسري کالا را معين نمود،3 - اگر چنين اخطاريه‌اي تسليم نشود يا صورتجلسه‌اي با اوصاف فوق تنظيم نگردد و گيرنده کالا، مدعي کسر کالا باشد، در اين صورت بايد ادعاي خود را اثبات نمايد. براي اثبات اين امر مي‌تواند به کارشناس، صورتجلسه تحويل کالا به مقامات بندري، قبض انبار و ساير قرائن که براي دادگاه وقوع خسارت محرز شود استناد کند.

هرگاه کالا، کلا يا جزئا تلف شود، بر اساس قاعده کلي، خواهان، در صورتيکه نتوان کالايي را جايگزين آن نمود، حق دارد قيمت روز کالا را به مقداري که در بازار فروخته مي‌شود دريافت کند. علاوه بر اين، او حق دارد خساراتي را که به دليل در اختيار نداشتن کالا به او وارد شده تا لحظه جايگزيني کالاي جديد مطالبه نمايد. اگر مثل کالاي مزبور در بازار يافت شود او حق دارد مثل آن کالا را مطالبه نمايد.

3 ـ خسارت به کالا


ممکن است کالايي که براي حمل به متصدي حمل سپرده مي‌شود، در بندر مقصد با همان کميت مندرج در بارنامه تحويل گردد ( عدم تحقق تلف يا کسري کالا ) ولي از جهت کيفيت و شکل ظاهري، منطبق با مندرجات بارنامه نباشد و به عبارت ديگر" عيب و نقصي [ در آن حادث شود ] که موجب کاهش قابليت استفاده از کالا گرديده و يا در خصوص کالاهاي تجاري که به اعتبار ماليت خود موضوع داد و ستد قرار مي‌گيرند... از ارزش آن بکاهد " که با اثبات اين امر نيز، ورود ضرر محقق مي‌باشد.

بند دوم ـ طريقه اثبات ضرر


بر اساس اصول کلي مسئولينت مدني، اثبات ضرر به عهده متضرر مي‌باشد و اوست که در اين ميان، مدعي ايراد ضرر بوده و بايد مدعاي خود را ثابت نمايد، ولي اين قاعده تخلف ناپذير نيست.

الف ـ دليل ظاهري تحويل کالا منطبق با بارنامه


اگر تحويل گيرنده کالا، مدعي باشد که به کالاي او خسارتي وارد شده است، بايد اين موضوع را به اطلاع متصدي حمل برساند. در صورتي که از اين عمل غفلت نمايد، تحويل کالا به او "دليل ظاهري" داير به تحويل کالا با اوصاف مندرج در بارنامه از سوي متصدي حمل محسوب مي‌شود و بدين ترتيب "اماره‌اي" به نفع متصدي حمل ايجاد مي‌شود. در اين صورت گيرنده کالا، براي اثبات ورود خسارت با مشکلات بيشتري مواجه است. براي ارسال چنين اخطاريه‌اي، گيرنده کالا با محدوديت زماني مواجه است.

ب ـ دليل ظاهري به نفع فرستنده کالا


گاهي اوقات، ممکن است متصدي حمل در جريان دعوي مطالبه خسارت که از سوي گيرنده کالا مطرح شده است، در دفاع از خود مدعي شود که او بدليل اينکه نوع و ارزش کالا عمدا از سوي فرستنده کالا بر خلاف واقع اعلام شده، معاف از مسئوليت است يا چون خسارت ناشي از فعل يا ترک فعل فرستنده کالا است، ملزم به جبران خسارت نمي‌باشد. در چنين مواردي، متصدي حمل براي اينکه بتواند عليه فرستنده کالا طرح ادعا نمايد، بايد يادداشتي حاکي از وقوع خسارت يا از بين رفتن کالا با مشخص کردن ماهيت کلي خسارت يا فقدان در طول "90" روز متوالي از تاريخ وقوع حادثه يا پس از تحويل، هر کدام که ديرتر باشد براي فرستنده کالا ارسال نمايد، قصور در ارسال چنين يادداشتي "دليل ظاهري" بر اين امر است که متصدي حمل يا متصدي حمل واقعي، تائيد کرده‌اند که به علت مسامحه فرستنده کالا، عوامل يا خدمه وي خسارتي به کالا وارد نگرديده است.

ج ـ دليل ظاهري مبني بر تلف يا خسارت به کالا


از عملکردهاي مهم "بارنامه"، اين است که "بارنامه"، رسيد تحويل کالا با شرايط مندرج در آن به متصدي حمل مي‌باشد. از اين رو همانند هر رسيد ديگري، اعتبار آن در اين زمينه، کاملا بسته به مندرجات آن مي‌باشد.

ـ  رد دليل ظاهري


1 ـ رد دليل ظاهري با دليل مخالف


دليل ظاهري، دليلي است که در موارد تناقض و ابهام مورد قبول قاضي قرار مي‌گيرد، اما در هر حال ممکن است از طريق ارائه دلايل ديگري، رد شده و بي‌اعتبار گردد.

2 ـ رد دليل ظاهري با درج رزروهاي معتبر


هنگام صدور "بارنامه دريايي"، علائم و مشخصات، نوع بار، تعداد بسته، وزن خالص و غير خالص و ساير مشخصات مربوط در بارنامه درج مي‌شود. "بارنامه دريايي" بنابه درخواست فرستنده کالا و بر اساس اظهارات او تکميل مي‌شود. در عين حال متصدي باربري يا فرمانده يا عامل متصدي حمل، ملزم نيست که در "بارنامه"، علائم، تعداد، مقدار يا وزني را قيد نمايد که صحت آنها به جهات موجه مشکوک باشد و يا وسيله مناسب براي رسيدگي به صحت آنها را در اختيار نداشته باشد.

بر حسب رويه عملي، چنانچه متصدي حمل به جهات موجه نسبت به اظهارات فرستنده مشکوک باشد يا وسيله مناسب براي رسيدگي به صحت اظهارات فرستنده در اختيار نداشته باشد، در "بارنامه" با قيد عباراتي مثل "حسب اظهار فرستنده" يا "کيفيت نامعلوم" اقدام به درج "رزرو" به نفع خود مي‌نمايد و بدين وسيله بار اثبات اظهارات را به عهده طرف مقابل مي‌اندازد.

د ـ اعتبار شروط (رزرو)


مطابق بند "ج از بخش 3 ماده 54 قانون دريايي ايران" "(بند ج بخش 3 ماده 3 قواعد لاهه).

"متصدي باربري ملزم نيست که در بارنامه دريايي علائم يا مقدار وزني را قيد نمايد که صحت آنها به جهات موجه مشکوک باشد و يا وسيله مناسب براي رسيدگي به صحت آنها در اختيار نداشته باشد."

بنابراين در حالتي که متصدي به دليل موجهي در صحت اظهارات فرستنده ترديد کند و يا به دليل نداشتن وسيله مناسب جهت کنترل اظهارات فرستنده، مي‌تواند متوسل به شرط شود.

مولفين، شروط را به دو دسته "معتبر" و "غير معتبر" تقسيم ميکنند. موقعي، شرط معتبر تلقي مي‌شود که مکتوب بوده و در "بارنامه" قيد شده و داراي تاريخ باشد، با توجه به اين نکته که با عدم تصريح تاريخ، تاريخ بارنامه، تاريخ شرط خواهد بود. ضمنا، قلمرو شروط مي‌تواند علاوه بر عيوب پيدا، عيوب پنهان را نيز شامل شود.

و ـ شرط مربوط به دليل قطعي وصول کالا


ملاحظه شد که "بارنامه" به عنوان دليل ظاهري تحويل کالا با شرايط و وضعيت مندرج در بارنامه به متصدي حمل محسوب مي‌گردد، ولي در عرف تجاري ممکن است براي رفع هرگونه مناقشه بين متصدي حمل و فرستندگان کالا، در مورد مقدار، وضع، تعداد بسته‌ها و غيره، شرط مربوط به دليل قطعي وصول کالا، در "بارنامه" قيد گردد و بدين ترتيب، طرفين خود را نسبت به مقدار و شرايط کالا به شرحي که در بارنامه درج شده است ملزم و متعهد سازند و چنانچه مثلا مقدار کالاي تحويلي در مقصد کمتر از ميزان مندرج در "بارنامه دريايي" باشد، متصدي حمل در هر حال مسئول خواهد بود، مگر اينکه ثابت شود فرستندگان کالا، مرتکب دسيسه و تقلب شده‌اند.

ضمانت نامه‌هاي صدور بارنامه غير مشروط


فرض بر اين است که فرستنده کالا صحت مشخصات، ماهيت کلي کالا، نشان و علائم، تعداد و وزن و مقدار کالا را که در "بارنامه" درج شده است تضمين نموده است. فرستنده کالا در صورت وقوع خسارات ناشي از عدم درج صحيح آن مشخصات، بايد به متصدي حمل غرامت بپردازد.

بر اساس رويه عملي موجود، فرستنده کالا براي جلوگيري از صدور "بارنامه مخدوش" که موجب محروميت وي از بعضي مزايا مي‌شود، به متصدي حمل ضمانت نامه‌اي مي‌دهد که بر اساس آن، چنانچه در زمان تحويل کالا در بندر مقصد کالاها سالم نباشند، زيان وارده به متصدي حمل از محل آن تامين مي‌شود. صدور چنين بارنامه‌اي ممکن است وسيله‌اي براي فريب اشخاصي شود که با اطمينان ناشي از "صدور بارنامه غير مشروط" اقدام به خريد کالاهاي "موضوع" بارنامه مي‌کنند.




تهيه کنندگان : سعيده نوربخش ـ حسن آقاجاني



مشاوره حقوقی رایگان