بسم الله
 
EN

بازدیدها: 1,219

ماخذشناسي قواعد فقهي-قسمت ششم

  1391/10/5
قسمت قبلي

5 - مرحله پيچيدگي و پختگي

اين مرحله که با ظهور و بروز شيخ انصاري در صحنه فقاهت شروع شد، قواعدفقهي به عنوان يک عنصر استنباطي مورد توجه فقيهان قرار گرفت، تحول در زمينه اصول فقه و برخي مسائل ديگر منجر به يک نوع نگرش عميق به قاعده فقهي شد. دراين مرحله به جاي کشف و دسته بندي قواعد فقهي، تعيين حدود و قلمرو و نسبت ميان قواعد فقهي با يک ديگر و تمايز قواعد فقهي از اصولي و ارائه يک تعريف جامع براي قواعد بيش از پيش در حوزه فقاهت شيعه مطرح گرديد، در ذيل به برخي از اين نکات اشاره مي شود:

الف) توجه به سابقه تاريخي قاعده

شيخ در بررسي قاعده فقهي به گذشته و سرمنشا قاعده توجه دارد. او در موردقاعده «ما يضمن بصحيحه يضمن بفاسده» و عکس آن مي گويد:
عبارت اين دو قاعده از زمان علامه حلي به بعد يافت شده است، ليکن از برخي کلمات شيخ مبناي آن دو به دست مي آيد(33).
ب - قاعده شناسي
فقيهان شيعي در اين مرحله به خاطر توجه عميق به احاديث، در پاره اي موارد به قواعد و قضاياي کلي پرداخته اند. شيخ صدوق در کتاب «المقنع» در مواردي به يافتن قواعد همت مي گماشته است؛ به طور نمونه، ايشان در بحث روزه مستحبي با عنايت به موارد جزئي، به شيوه استقرايي قاعده فقهي را استنتاج کرده و مي گويد:
باب الرجل يتطوع بالصيام وعليه شي ء من شهر رمضان. اعلم انه لايجوز ان يتطوع الرجل وعليه شي ء من الفرض، کذلک وجدته في کل الاحاديث(22)؛
باب اين که انسان روزه مستحبي بگيرد در حالي که بر او روزه ماه رمضان واجب باشد. بدان که جايز نيست انسان روزه مستحبي بگيرد در حالي که بر او [روزه] واجبي باشد اين حکم را در همه احاديث يافتم.
شيخ مفيد نيز در مواردي به تاسيس قواعد فقهي پرداخته است. او مي نويسد:
وعلي هذا الاصل الذي شرحناه يعمل في هذا الباب الثاني(23)؛
و بر اصلي که توضيح داديم در باب دوم عمل مي شود.

ج - بررسي هاي فني

قواعد فقهي داراي جنبه هاي گوناگوني است، يکي از جنبه هاي مهم آن نکات فني است که مربوط به حدود قاعده تعارض و تنافي قاعده با ساير قواعد و... مي شود. گام هاي اوليه چنين بررسي هايي از شيخ مفيد آغاز شد، زيرا او از گروه متکلماني است که شيوه عقلي را در مباحث فقهي ترويج نمود. وي در بيان «قاعده اقرار» مي گويد:
اقرار العقلاء علي انفسهم بما يوجب حکما في الشريعة عليهم مقبول؛
اعتراف خردمندان به ضرر خود در مواردي که منجر به حکم شرعي عليه آنان مي شود، مورد قبول است(24).
شيخ مفيد در اين بيان قيودي را به قاعده اقرار اضافه نموده است.
شيخ طوسي اين بررسي هاي فني را گسترش و تعميق داد، او در قلمرو «قاعده قرعه» چنين مي نويسد:
لانه لا خلاف ان القرعة تستعمل في ذلک و لا تستعمل في شي ء من عقود البيع(25).
او در مقام استدلال بر اين که «قسمت» بيع نيست، مي گويد بدون هيچ اختلافي ازسوي فقها قرعه در قسمت، استعمال مي شود، در حالي که قرعه در هيچ يک از عقودبيع استعمال نمي شود، پس معلوم مي شود که قسمت، بيع نيست. 
ابن ادريس با وارد ساختن عنصر عرف در فهم و تبيين قاعده فقهي و نيز تاکيد برعقل گرايي در تاسيس قاعده فقهي، بررسي هاي فني قاعده را تکامل بخشيد. او درتبيين معناي احيا مي نويسد:
اما آن چه به واسطه آن احيا صورت مي پذيرد، شرع بياني در اين زمينه ندارد که چه چيزي احيا و چه چيزي احيا نيست، جز آن که پيامبراکرم صلي الله عليه وآله وسلم فرموده اند که هرکس زميني را احيا کند پس مال اوست و در لغت معناي آن نيامده است، پس مرجع در امضاي آن عرف و عادت است(26).
ابن ادريس در مواردي با مبنا قرار دادن عقل به تاسيس قاعده پرداخته است(27).



-------------------------
33) شيخ انصاري، مکاسب، ص 101.
22) شيخ صدوق، المقنع، ص 213.
23) شيخ مفيد، المقنعه، ص 711.
24) همان، ص 726.
25) شيخ طوسي، الخلاف، ج 3، ص 63.
26) ابن ادريس حلي، السرائر، ج 2، ص 282.
27) همان، ج 3، ص 125، 126 و 243.








برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان