بسم الله
 
EN

بازدیدها: 770

اخلاق در قرآن-قسمت سي و دوم

  1391/8/25
خلاصه: اخلاق در قرآن (جلد 1: اصول مسائل اخلاقي)-قسمت سي و دوم

رابطه اخلاق و تربيت خانوادگي در احاديث اسلامي

بي شک نخستين مدرسه هر انساني دامان مادر و آغوش پدر اوست، و در همين جا است که نخستين درسهاي فضيلت يا رذيلت را مي آموزد. و اگر مفهوم تربيت را اعم از «تکويني» و «تشريعي» در نظر بگيريم نخستين مدرسه رحم مادر و صلب پدر است که آثار خود را بطور غير مستقيم در وجود فرزند مي گذارد، و زمينه ها را براي فضيلت و رذيلت آماده مي سازد.
در احاديث اسلامي تعبيرات بسيار لطيف و دقيقي در اين قسمت وارد شده که به بخشي از آن ذيلا اشاره مي شود:
1- علي عليه السلام فرمود: «حسن الاخلاق برهان کرم الاعراق؛ اخلاق پاک و نيک، دليل وراثتهاي پسنديده انسان (از پدر و مادر) است» . (27)
به همين دليل در خانواده هاي پاک و با فضيلت غالبا فرزنداني با فضيلت پرورش مي يابند و بعکس افراد شرور غالبا در خانواده هاي شرور و آلوده اند.
2- در حديث ديگري از همان حضرت مي خوانيم: «عليکم في طلب الحوائج بشراف النفوس و ذوي الاصول الطيبة فانها عندهم اقضي وهي لديهم ازکي؛ در طلب حوائج به سراغ مردم شريف النفس که در خانواده هاي پاک و اصيل پرورش يافته اند برويد، چرا که نيازمنديها نزد آنها بهتر انجام مي شود و پاکيزه تر صورت مي گيرد! » (28)
3- در عهد نامه مالک اشتر در توصيه اي که علي عليه السلام به مالک درباره انتخاب افسران لايق براي ارتش اسلام مي کند، چنين مي خوانيم: «ثم الصق بذوي المروءات والاحساب و اهل البيوتات الصالحة والسوابق الحسنة ثم اهل النجدة و الشجاعة والسخاء و السماحة فانهم جماع من الکرم و شعب من العرف؛ سپس پيوند خود را با شخصيتهاي اصيل و خانواده هاي صالح و خوش سابقه برقرار ساز و پس از آن با مردمان شجاع و سخاوتمند و بزرگوار، چرا که آنها کانون فضيلت و مرکز نيکي هستند. » (29)
4- تاثير پدر و يا مادر آلوده در شخصيت اخلاقي فرزندان تا آن اندازه است که در حديث ديگري از امام صادق عليه السلام آمده است: «ايما امراة اطاعت زوجها و هو شارب الخمر، کان لها من الخطايا بعدد نجوم السماء، و کل مولود يلد منه فهو نجس؛ هر زني اطاعت از همسرش کند در حالي که او شراب نوشيده (و با او همبستر شود) به عدد ستارگان آسمان مرتکب گناه شده است و فرزندي که از او متولد مي شود آلوده خواهد بود! » (30)
در روايات متعدد ديگري نيز از قبول خواستگاري مرد شراب خوار و بد اخلاق و آلوده نهي شده است. (31)
5- تاثير تربيت پدر و مادر در فرزندان تا آن پايه است که در حديث مشهور نبوي آمده است:
کل مولود يولد علي الفطرة حتي يکون ابواه هما اللذان يهودانه و ينصرانه؛ هر نوزادي بر فطرت پاک توحيد (و اسلام) متولد مي شود مگر اين که پدر و مادر او را به آئين يهود و نصرانيت وارد کنند» (32)
جائي که تربيت خانوادگي، ايمان و عقيده را دگرگون سازد چگونه ممکن است در اخلاق اثر نگذارد؟
6- همين امر سبب شده است که مساله تربيت فرزندان به عنوان يکي از اساسي ترين حقوق آنها بر پدر و مادر شمرده شود؛ در حديث نبوي صلي الله عليه و آله مي خوانيم:
«حق الولد علي الوالد ان يحسن اسمه و يحسن ادبه؛ حق فرزند بر پدر اين است که نام نيکي بر او بگذارد و او را بخوبي تربيت کند» (33)
روشن است نامها آثار تلقيني بسيار مؤثري در روحيه فرزندان دارد؛ نام شخصيتهاي بزرگ و پيشگامان تقوا و فضيلت، انسان را به آنها نزديک مي کند، و نام سردمداران فجور و رذيلت، انسان را به سوي آنها مي کشاند؛ در اسلام حتي از اين مساله ظريف رواني غفلت نشده و فصل مبسوطي درباره نامهاي خوب و نامهاي بد در کتب حديث آمده است. (34)
7- در حديث ديگري از همان حضرت مي خوانيم: «ما نحل والد ولده افضل من ادب حسن؛ بهترين بخششي يا ميراثي که پدر براي فرزندش مي گذارد، همان ادب و تربيت نيک است. » (35)
8- امام سجاد علي بن الحسين عليه السلام در همين زمينه تعبير رسائي فرموده است مي فرمايد: «وانک مسؤول عما وليته به من حسن الادب و الدلالة علي ربه عزوجل و المعونة له علي طاعته؛ تو در برابر آنچه ولايتش برعهده تو گذارده شده است (از خانواده و فرزندان) مسؤول هستي نسبت به تربيت نيکوي آنها و هدايت به سوي پروردگار و اعانت او بر اطاعتش. » (36)
9- اميرمؤمنان علي عليه السلام در يکي از کلمات خود تعبيري دارد که نشان مي دهد که خلق و خوي پدران ميراثي است که به فرزندان مي رسد؛ مي فرمايد: «خير ما ورث الآباء الابناء الادب؛ بهترين چيزي که پدران براي فرزندان خود به ارث مي نهند ادب و تربيت صحيح و فضائل اخلاقي است. » (37)
10- اين بحث را با سخن ديگري از علي عليه السلام در نهج البلاغه پايان مي دهيم:
امام عليه السلام به هنگام شرح شخصيت و بيان موقعيت خود براي ناآگاهاني که او را با ديگران مقايسه مي کردند مي فرمايد: «و قد علمتم موضعي من رسول الله بالقرابة القريبة و المنزلة الخصيصة وضعني في حجره و انا وليد يضمني الي صدره ... يرفع لي کل يوم علما من اخلاقه و يامرني بالاقتداء؛ شما قرابت و نزديکي مرا با پيامبر صلي الله عليه و آله و نزلت خاصم را نزد آن حضرت بخوبي مي دانيد؛ کودک خردسالي بودم پيامبر مرا در دامان خود مي نشاند و به سينه اش مي چسباند... او هر روز براي من پرچمي از فضائل اخلاقي خود مي افراشت و مرا امر مي کرد که به او اقتدا کنم (و اين خلق و خوي من زائيده آن تربيت است. )
جالب اين که امام در لابه لاي همين سخن هنگامي که از خلق و خوي پيغمبر اکرم بحث مي کند، چنين مي فرمايد: «و لقد قرن الله به صلي الله عليه و آله من لدن ان کان فطيما اعظم ملک من ملائکته يسلک به طريق المکارم و محاسن اخلاق العالم ليله و نهاره؛ از همان زمان که رسول خدا صلي الله عليه و آله از شير باز گرفته شد، خداوند بزرگترين فرشته از فرشتگان خويش را مامور ساخت تا شب و روز وي را به راههاي مکارم اخلاق و صفات نيک جهان سوق دهد. » (38)بنابراين پيامبر صلي الله عليه و آله خود نيز از تربيت يافتگان فرشتگان بود.
درست است که اخلاق و صفات روحي انسان اعم از خوب و بد، از درون او بر مي خيزد و با اراده او شکل مي گيرد ولي انکار نمي توان کرد که زمينه هاي متعددي براي شکل گيري اخلاق خوب و بد وجود دارد که يکي از آنها وراثت از پدر و مادر و همچنين تربيت خانوادگي است؛ و اين مساله قطع نظر از تحليلهاي علمي و منطقي، شواهد عيني و تجربي فراوان دارد که قابل انکار نيست.
به همين دليل براي ساختن فرد يا جامعه آراسته به زيورهاي اخلاقي بايد به مساله وراثت خانوادگي و تربيت هائي که از نونهالان در دامن مادر و آغوش مادر مي بينند توجه داشت و اهميت اين دوران در ساختار شخصيت انسانها را هرگز فراموش نکرد.

--------------------
27- غررالحکم
28- غررالحکم
29- نهج البلاغه
30- لئالي الاخبار
31- وسائل الشيعه، جلد 14، صحفه 53 - 54 .
32- تفسير مجمع البيان، ذيل آيه 30، سوره روم.
33- کنز العمال، حديث 45192
34- به کتاب وسائل الشيعه، جلد 15، صحفه 122 تا 132 مراجعه شود.
35- کنز العمال، حديث 45411.
36- بحار، جلد71، صحفه 6 (جوامع الحقوق) .
37- غرر الحکم.38- نهج البلاغه، خطبه 192 (خطبه قاصعه) .



نويسنده:ناصر مکارم شيرازي





برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان