بسم الله
 
EN

بازدیدها: 882

آمار و واژگان زن در قرآن-قسمت اول

  1391/6/7
خلاصه: قرآن کريم در 63 آيه، از زنان صالح ياد کرده است. اين آيات شامل تعداد نه زن مي‌شود که به‌جز يک نفرشان (همسر فرعون)، بقيه از خاندان پيامبران بوده‌اند؛ يعني مادر بزرگ، مادر، خواهر و دختران پيامبران. از اين عده، پنج زن در ارتباط با حوادث ايام حيات حضرت موسي ياد شده‌اند که به ترتيب نقش‌آفريني شامل مادر و خواهر موسي، همسر فرعون، همسر و خواهر همسر موسـي (دختران شعيب) مي‌باشند. چهار زن ديگر يادشده عبارتند از: همسر ابراهيم پيامبر (مادر اسحق)، همسر زکرياي پيامبر (مادر حضرت يحيي)، همسر عمران (مادر مريم و مادربزرگ حضرت عيسي) و حضرت مريم (مادر حضرت عيسي). از اين عده، فقط از حضرت مريم با ذکر نام ياد شده است و از ديگر زنان، با نسبت دادن آنها به مردان و بدون ذکر نامشان سخن رفته است. بررسي آيات مربوط به زنان صالح که تقريباً يک‌سوم کل آيات مربوط به زنان در قرآن را شامل مي‌شود، بيانگر نقش آنها در طهارت زايش، پرورش و بالش پيامبران است. اين پژوهش در صدد شناسايي اين نقش‌ها و چگونگي آن است. از اين‌رو، به بررسي آياتي مي‌پردازد که مشتمل بر احوال اين زنان است. در تحقيق حاضر از شيوة تفسيري و تحليل زبان‌شناختي بهره گرفته شده است.

مقدمه


تأثير زن به عنوان نيمي از پيکره اجتماع بشري امري غيرقابل انکار است، اما سطح اين تأثير و کـيفـيت آن از جمله مسائلي است که بستگي تام به فـرهـنگ جوامع و بنيادهاي فکري آن دارد. اگر از اشاراتي مـبهم که در مـطالعات مردم‌شناسي به گذشتة کوتاه زن‌سالاري در تاريخ بشري شده است بگذريم، عمده تاريخ حيات انسان‌ها با مردسالاري عجين بوده است. قرآن کريم نيز در دوراني نازل گرديده که فرهنگ مردسالاري در گسترة جغرافيايي مخاطب پيامبر خاتم حاکم بوده است.

در اين فرهنگ، عنصـر «زن» به عـنوان انساني فـرودسـت نسبت به مردان به حساب مي‌آمـده و از اين‌رو، تولد دختران مورد کراهت بوده است و چون به کسي خبر زاده شدن دختري را مي‌دادند چهر‌ه‌اش برافروخته و خشمناک مي‌شد. «وَ إذا بُشِّرَ أحَدُهُم بِالاُنثي ظَلَّ وَجهُهُ مُسوَدّ اً وَ هُوَ کَظِيمٌ» (نحل:58)؛ «وَ اِذا بُشِّرَ اَحَدُهُم بِما ضَرَب لِلرَّحمنِ مَثلاً ظَلَّ وَجهُه مُسوَدّا وَ هُوَ کَظيم.» (زخرف:17) فرودستي منزلت زن به امري معيشتي نيز پيوند داشت؛ چراکه او را انساني نـان‌خـور و نه نان‌آور مي‌شناختند و از اين‌رو، با توجيه مـعيـشت‌مـدارانه و از ترس نداري 1مبادرت به کشتن دخـتران مي‌کردند.

قرآن در چنين فضاي فرهنگي و با نگاهي مبتني بر اعتدال، نمونه‌هايي از دو دسته زنان معرفي مي‌نمايد؛ زناني که به تعبير اين مقاله «زنان صالح»اند و در برابر آنها «زنان طالح» قرار دارند. مقاله در صدد معرفي دستة اول از اين زنان است. شيوة کار در اين معرفي، برشمردن آيات مرتبط با اين زنان در قرآن است و نيز بهره‌گيري از تفاسير، ترجمه‌هاي قرآن، روايات، کتب قصص قرآن و نيز فرهنگ‌ها و معجم‌هاي قرآني.

در مراجعه به تفسير‌ها نيز تلاش گرديده به آثار مفسّران متقدم و معاصر رجوع شود تا تأثير احتمالي زمان در تفسير آيات مربوطه نيز از نظر دور نيفتاده باشد. در مواردي نيز نياز به مراجعه به کتب عهدين بوده، که اين مهم نيز انجام گرفته است. مقاله اگرچه منحصراً به زنان صالح مي‌پردازد، اما با ارائه آماري از زنان صالح و طالح، به ثقل توجه قرآن در امر فرهنگ‌سازي امعان نظر کرده است. شايان ذکر است که نمونه‌هاي يادشده زنان صالح در قرآن مربوط به زنان صالحي است که مرتبط با پيامبران است و به ديگر زنان صالح پرداخته نشده است.

آمار و واژگان زن در قرآن


قرآن مجيد در حدود 196 آيه راجع به زنان سخن گفته است که شامل موضوعاتي به‌شرح ذيل است:احکام زنان، آفرينش زن، حقوق زنان، حجاب، زنان بهشتي، زنان اهل کتاب، زنان مستضعف، زنان پيامبر خاتم و ديگر پيامبران، زن و صاحبان قدرت، زن در قياس با مرد، موارد منفي‌نگري به زن، دختر در نزد امم، تعدد زوجات، رابطة زن و مرد، همسرداري، طلب معاش زنان، سلوک با زنان، و نيز برشماري مصاديقي از زنان شايسته (صالح) و ناشايسته (طالح).

آياتي که به موضوع زنان مي‌پردازد نيز ذيل واژه‌هايي همچون: نساء، إمرأة، ام، مؤمنات، صالحات، انثي، بنات، زوجه، اخت و... آمده‌اند. آياتي که به مصاديق زنان شايسته (صالح) و ناشايسته (طالح) پرداخته‌اند، جمعاً شامل 74 آيه مي‌شود که از آن ميان 11 آيه مربوط به زنان طالح است و 63 آيه باقـي‌مانده به معرفي زنان صالح مي‌پردازد. نقطة اشتراک اين دو دسته زنان، ارتباط آنها با پيامبران است.

دو تن از چهار زن طالح که در قرآن به آنها اشاره شده، همسران نوح و لوط هستند و دو تن ديگر، يکي زن عزيز مصر در داستان حضرت يوسف است و ديگري زن ابولهب در ارتباط با پيامبر خاتم. آيات مربوط به زنان صالح شامل 9 زن، يعني همسر ابراهيم، مادر و خواهر موسي، هـمسر فرعون، دختران شعيب همسر عمران (مادر مريم)، مريم، همسر زکريا (مادر يحيي و خاله مريم) است. در واقع، آيات مربوط به زنان صالح آياتي هستند که مرتبط با 5 تن از پيامبران مي‌باشند و بيشترين تنوع آيات در اين‌باره مربوط به حضرت موسي (مادر و خواهر موسي، همسر فرعون و دختران شعيب) است.

در بررسي آماري تعداد آيات، بيشترين تعداد آيات مربوط به حضرت مريم (36 آيه) و کمترين آيات مربوط به همسر فرعون و عمران (هر کدام 2 آيه) است. ديگر آيات به ترتيب شامل مادر موسي (9 آيه)، دختران شعيب (8 آيه)، همسر ابراهيم (5 آيه)، همسر زکريا (4 آيه) و خواهر موسي (3 آيه) مي‌باشد. شايان ذکر است که برخي از آيات يادشده همپوشاني دارند؛ مثلاً سه آيه‌اي که راجع به خواهر موسي است، ضمن مباحث مربوط به مادر موسي آمده است. همچنين يک آيه از سه آيه مذکور به دختران شعيب نيز پرداخته است.

در دو آيه مربوط به همسر عمران نيز به مسئله مريم به عنوان فرزند او پرداخته شده است. در اين ميان، آيات مربوط به حضرت مريم علاوه بر فزوني کمّي، از نظر کيفيت و موضوع نيز با ساير آيات مربوط به زنان صالح متفاوت است، در حالي که در آيات مربوط به زنان ديگر، از آنها به تبع مردان ياد شده است. آيات مربوط به حضرت مريم با محوريت خود او و معرفي فرزندش عيسي(ع) در قرآن آمده است. در معرفي زنان يادشده، ترتيب تاريخي و آموزه‌هاي مربوط مورد نظر بوده است.

همسر ابراهيم


آيات مربوط به همسر ابراهيم، شامل آيات 71-73 سورة «هود» (وَ إمرَأتُه قائِمَة فَـضَحِکـَت... حَمِيدٌ مَجـِيدٌ) و آية 30 سورة «ذاريات» (فـَاَ قبَلـَتِ إمرَأتـُهُ...) مي‌گردد. لحن اين آيات در مقايسه با آيات ماقبل آنها که خطاب به حضرت ابراهيم است از حالت عام خارج شده و به صورت خاص مي‌شود و به همسر ابراهيم مژده زايش اسحاق را مي‌دهد که او نيز صاحب پسري به نام يعقوب خواهد شد.

از آيات فوق دو نکته به ذهن متبادر مي‌شود: يکي، مژدة فرزند به همسر ابراهيم در عين سابقه ناباروري و ديگر، باوريابي زن ابراهيم به اين وعدة الهي علي‌رغم امتناع عادي زايش در سنين بالا و سابقه عقيمي.بنا به روايات، همسر ابراهيم دختر عمو يا دختر خاله آن حضرت بود (کاشـاني، [بي‌تا]، ج4، ص439/ طبرسي، 1351، ج12، ص91) و نام وي ساره فـرزند هارون يا هاران بوده است. (رازي، 1368، ج10، ص304/ طبرسي، 1351،‌ج12، ص91/ کاشاني، [بي‌تا]، ج4، ص438/ طباطبايي، 1349، ج20، ص205/ نجــار، 1966م، ص110)

هر دو دسته آيات، پس از ذکر داستان مهمان شدن فرشتگان بر حضرت ابراهيم آمده است. برابر اين آيات، ابراهيم گوساله‌اي را براي مهمانان که براي او ناشناخته بودند بريان کرد و نزد آنان گذاشت. فرشتگان از تناول غذا خودداري کردند و اين مايه ترس ابراهيم شد که مبادا آنها قصد سويي دارند. از اين‌رو، فرشتگان حضرت ابراهيم را از اين خيال بر حذر داشتند و مأموريت دوگانه خود را اعلام نمودند که يکي از آن دو، خبر فرود آمدن عذاب بر قوم لوط و ديگري، بشارت فرزند به حضرت ابراهيم و همسرش بود.

تبيين شرايط بيولوژيکي ابراهيم و همسرش سازگار با اين بشارت نبود؛ چراکه ساره در نهايت عجز و پيري (عجوز) و شوهرش ابراهيم نيز پيرمردي فـرتوت بود «أنا عَجوزٌ وَ هَذا بَعلي شَيخاً.» شرايطي که فرزندآوري را به طور طبيعي و عادي ناممکن مي‌کند و اين امر براي ساره که پيرزني سترون (عجوز عقيم) بود ـ يعني کسي که در جواني نيز عقيم بوده است ـ به مراتب امتناع بيشتري داشت. از اين‌رو، عکس‌العمل او در برابر اين بشارت نيز عکس‌العملي طبيعي و بازخوردي از حيا زنانگي و ناباوري بود: «إِنَّ هَذا لَـشَيءٌ عَجيب.» ساره پس از شنيدن اين بشارت، با فريادي شـديـد (صره) و به زبان آوردن سخـني از ادات تعـجـب (يا ويلتي؛ اي واي بر من!) و محکم به صورت خود زدن (فصـَکـَّت) تـعـجب خودش را از اين خبر باز نماياند.

مفسّران قرآن در اينکه سن ابراهيم و همسرش در اين زمان چقدر بوده است اتفاق نظر ندارند، ابوالفتوح رازي از قول محمدبن اسحاق و مجاهد، به ترتيب 92 و 93 سال را براي ساره و سن صد سال را از قول محمدبن اسحاق براي ابراهيم ذکر کرده است. (رازي، 1368ج1، ص305-306) تفسير مجمع‌البيان سن 98 و 99 را براي ساره و 99، 100 و 120 را براي ابراهيم ذکر کرده است.

صاحب منهج‌الصادقين در صفحه 438 جلد چهارم، سن ساره را 90 و 99 و سن ابراهيم را 100، 112 و 120 ذکر نموده است، اما همو در صفحه 43 جلد نهم اثر مذکور اعداد عجيب 95 و 190 را براي همسر ابراهيم و ايشان ذکر مي‌کند که به معناي فاصله 95 ساله سني آنهاست. طباطبايي از مفسّران معاصر نيز از هرگونه ورود به سن حضرت ابراهـيم و هـمسرش خودداري ورزيده است. کمترين رقم سن آن دو را سفر پيدايش تورات ذکر کرده است: ساره 90 و همسرش صد سال. (سفر پيدايش، باب هفدهم، آيه18)


نويسنده: دکتر محمدمهدي مرادي خلج ؛ استاديار دانشگاه شيراز






برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان