بسم الله
 
EN

بازدیدها: 1,170

حقوق غير مالي زن درخانواده- قسمت دوم

  1391/5/26
خلاصه: حقوق غير مالي زن درخانواده- قسمت دوم
قسمت قبلي

معروف در نگاه مفسران



علامه طباطبايي در تعريف معروف مي‌فرمايد: «معروف همان چيزي است كه متضمن هدايت عقل، حكم شرع، فضليت، محاسن خلق نيكو، سنت‌هاي حسنه و آداب است (‌طباطبايي، 1363، ج 2، ص 228).

مرحوم طبرسي در توضيح آيه «عاشروهن بالمعروف» مي‌نويسد:

«مقصود همزيستي مطابق با فرمان خداوند است كه اداي حقوق زن باشد، مانند حق بهره‌وري جنسي،‌پرداخت نفقه و سخن زيبا؛ ‌معروف آن است كه آزار جسمي و گفتاري به زن روا ندارد و در رويارويي با او گشاده رو باشد… (الطريحي،‌ج 3،‌ص 25).

ملاحظه مي‌شود كه اضافه بر حق و عدل، رفتار و گفتار نيك، گشاده‌رويي و رعايت معيارهاي اخلاقي و ارزشي نيز در حوزه مفهوم «معروف» لحاظ شده است. توجه به اين نكته نيز اهميت دارد كه تعبير «معروف» و آيات آن به شيوه و سبكي است كه قانون عام و كلي را مي‌رساند و با هيچ تخصيص و تقييدي سازگاري ندارد. حال اين سؤال پيش‌مي‌آيد كه ملاك و معيار در حسن معاشرت چيست؟ آنچه از سخنان بزرگان دين بر مي‌آيد، ملاك و معيار در حسن معاشرت،‌عرف و عادات، آداب و رسوم جامعه و شؤون زن مي‌باشد. البته منظور از آداب و رسوم، سنتها و ارزشهايي است كه از مسير فطرت و عقل سليم انساني منحرف نشده و با سعادت، اهداف و انگيزه‌هاي تشكيل خانواده تناقض نداشته باشد. نهايتاً‌بايد گفت هر رفتاري كه در محدوده معروف جا گيرد،‌بايسته و هر گونه رفتاري كه از اين دايره بيرون افتد و موجب هتك حرمت و عدم احترام محسوب شود، ناپسند است. قرآن چه زيبا مي‌فرمايد كه در نظام همسرداري لازم است رعايت «هن لباس لكم و انتم لباس لهن»‌(بقره، 187) بر اساس حفظ احترام متقابل و توجه به كرامت انساني از سوي زوجين صورت گيرد. در واقع اسلام پايه اصلي خانواده را بر عواطف و وحدت ريخته است كه عملاً زن و مرد از مرزهاي خود به نفع ديگري مي‌گذرند.

 معاشرت به معروف در قانون

با كنكاشي در قانون متوجه مي‌شويم كه تعيين نوع تكاليف مربوط به زوجين از چشم قانونگذار دور نمانده و اين امر را در قانون مدني (مواد 1119-1102)‌ بطور مشروح بيان مي‌دارد تا در صورت تخلف هر يك از زوجين از وظيفه خود بر اساس قانون با او برخورد شود.

از آن جمله است قانون حسن معاشرت. تكليف مربوط به حسن معاشرت جنبه اخلاقي دارد، اما در قانون مدني سوء معاشرت هر يك از زوجين تبعاتي دارد كه قانون به آن اهتمام ورزيده است از آن جمله ماده 1103 ق.م كه زن و شوهر را مكلف به حسن معاشرت مي‌داند و ماده 1108 كه مي‌گويد اثر سوء معاشرت زن، بي‌بهره ماندن او از نفقه است و قانون 1111 كه مربوط به سوء معاشرت مرد است. قانون در صورت استنكاف مرد از دادن نفقه و ديگر موارد، تدابير لازم را انديشيده است. پس شيوه قانونگذاري بر خانواده بعنوان پايگاهي براي رشد عواطف انساني و ارضاء نيازهاي فطري و تكامل مراحل عقلاني كه متأثر از همين امور است كاملاً متمايز از ساير سيستمهاي حقوقي است كه در قالب آيين‌نامه‌هاي اداري صرف قابل تحقق و توجيه باشد.

تقدم مصالح خانواده بر مصالح فردي

يكي از اصول و مباني حقوق خانواده در اسلام اصل گذشت و اغماض در مواردي است كه مصلحت عمده‌تري چون حفظ كيان خانواده مطرح است. بالاترين حد سازش و گذشت پس از پيوند ازدواج اين فرموده قرآن است: فان كرهتموهن فعسي ان تكرهوا شيئاً و يجعل الله فيه خيراً كثيرا (نساء، 19). اگر بدلايلي از همسران و زنان خود رضايت كامل نداريد، ولي بخاطر مصالح خانواده و ارج گذاشتن به اين پيوند، در حفظ اين بنا مي‌كوشيد و كانون گرم خانواده را ويران نمي‌كنيد و شيوه سازش و معاشرت احسن را رعايت مي‌كنيد، خداوند به جبران اين عمل، خير و بركات فراوان نصيب شما مي‌گرداند كه از آن جمله اعطاي فرزندان صالح و شايسته و بركات ديگر مي‌باشد.

اين فرهنگ قرآني، خطاب به كساني است كه با عدم توافق اخلاقي،‌عاطفي يا مسائل ديگري كه با همسرانشان دارند، روي به طلاق مي‌آورند و در راه سازش شكيبا نيستند و گسستگي را بر پيوستگي ترجيح مي‌دهند. قرآن پيوند ازدواج را «ميثاق غليظ» مي‌نامد (نساء،21) يعني معاهده و عقدي محكم و استوار. لذا طرفين اين پيمان در حفظ،‌قوام و استحكام آن بايد رعايت تمامي اصول ارزشمند زندگي را بنمايند كه عمده‌ترين آن حسن معاشرت است. امروزه بي‌توجهي به ارزشهاي اخلاقي و مصالح خانوادگي و ناديده‌گرفتن نيازهاي عاطفي و توجه خاص به ابعاد مادي زندگي زمينه‌ساز نابسامانيهاي خانواده و تصميم‌گيري‌هاي ناپخته و عجولانه درباره طلاق و جدايي مي‌شود. عدم توجه به عوارض سوء ناشي از جدايي از جمله بي‌سر و ساماني و سرگشتگي افراد خانواده بعد از طلاق عواملي هستند كه خانواده را به پرتگاه سقوط مي‌كشاند.

آموزش رموز رفتاري در خانواده، برقراري ارتباط حسنه و ايجاد تفاهم در مقاطع خاص براي جوان در آستانه ازدواج ضروري مي‌باشد. همچنين در جهت ابقا و احياي ارزشهاي الهي در خانواده قوام بخشيدن به سنتهاي حسنه مذهبي و ملي در كنار رشد و توسعه صنعتي يكي ديگر از تعليماتي است كه جوان امروز بايد ببيند.

  قرآن و حسن معاشرت

در قرآن اين توصيه گاهي بصورت اجمالي بيان مي‌شود مانند آيه 228 سوره بقره كه مي‌فرمايد: و لهن مثل الذي عليهن بالمعروف «زنان را بر شوهران حقوق مشروعي است چنانچه شوهران را بر زنان»، و گاه بصورت تفصيلي بيان مي‌گردد مانند: الطلاق مرتان فامساك بمعروف او تسريح باحسان… (بقره، 229) «طلاق رجعي دو بار است پس از آن يا (بايد زن را) به خوبي نگاه داشت يا به شايستگي رها كرد». در آيه ديگر مي‌فرمايد: و أتمروا بينكم بالمعروف (طلاق، 6) «مشورت و سازش را بر پايه رفتار شايسته و نيكو مراعات كنيد.» در سوره طلاق وقتي درباره قوانين زمان عده سخن به ميان مي‌آورد مي‌فرمايد: و اتقوا الله ربكم لا تخرجوهن من بيوتهن و لا يخرجن الا ان يأتين بفاحشه مبينه و تلك حدود الله  و من يتعد حدود الله فقد ظلم نفسه لا تدري لعل الله يحدث بعد ذلك امراً (طلاق،1) «شما مردان در رفتار خانوادگي تقواي الهي پيشه سازيد و هرگز همسرانتان را در ايام عده از خانه‌هايشان بيرون مكنيد و خود ايشان هم بيرون نروند؛ مگر آنكه مرتكب فحشا شوند. اين امور از حدود الهي است كه بايد مورد توجه قرار گيرد و كسي كه در احكام و حدود تعدي كند، ابتدا به خود ظلم كرده است.» سپس در تأكيد بر قوام خانواده و اهميت عدم انحلال آن مي‌فرمايد «لا تدري لعل الله يحدث بعد ذلك امرا» كه اين مطلب بطور كنايي اهميت آشتي زوجين و مطلوبيت آن را از منظر شارع بيان مي‌كند. از موارد ديگر حسن معاشرت سكنا دادن زن است به گونه‌اي كه موجب اذيت و آزار او نگردد و با حيثيت و شأنيت او منافات نداشته باشد. لذا در همان سوره طلاق مي‌فرمايد: و اسكنوهن من  حيث سكنتم من وجدكم و لا تضاروهن لتضيقوا عليهن (طلاق، 6) «آنها را در همان منزل خويش كه خود سكنا داريد، سكني دهيد و به ايشان آزار و زيان نرسانيد تا آنها را در مضيقه و رنج قرار دهيد.»

آنچه از آيات ياد شده به دست مي‌آيد، ‌آن است كه رعايت تقوي و حسن رفتار در خانواده موجب گشايش و توسعه زندگي است.

روايات و حسن معاشرت

همانطور كه ملاحظه مي‌شود حتي در آيات مربوط به طلاق و بعد از طلاق هم به خوشرفتاري با زن و رعايت اصل معروف و عدم ستمگري سفارش شده است. روايات مربوط به حسن معاشرت نيز، چگونگي رفتار با زوجه را بيان مي‌دارد كه ما به چند نمونه آن بسنده مي‌كنيم:

1-       امير المؤمنين در وصيت خود به محمد بن حنفيه مي‌نويسد: «با بانوي خود خوش صحبت باش، چه در گفتار- و چه در كردار، همراه خوبي باش تا عيش تو خالص شود» (حر عاملي، 1403، ج 8، ص 505).

2-        پيامبر فرمود : «سفارش مرا درباره زنان خود پاس بداريد تا از سختي حسابرسي رهايي يابيد. هر كه سفارش مرا پاس ندارد چه سخت است وضع او در پيشگاه خداوند.» (مجلسي، 1403، ج 100، ص 249).

3-        امام صادق فرمود: «هر چه ايمان بنده افزون شود محبت او به زنان فزوني مي‌يابد»  (حر عاملي، 1403 هـ ، ج 14، ص 11). البته منظور از محبت در اينگونه احاديث،‌خوش‌رفتاري  و پاسداشت كرامت زن در حد والاي انساني مي‌باشد و هرگز نظر به جانب شهوت ندارد.

4-  همچنين پيامبر فرمود:‌«بهترين مردم در دين باوري كساني هستند كه با همسرانشان بهتر (و انساني‌تر) رفتار كنند و من از همه شما به خانواده‌ام مهربانترم (همو، ج 8، ص 507).

در هر حال پيامبر و بزرگان امت كه همواره به پيروي از ايشان دستور داده شده‌ايم، چنين بوده‌اند و هر كه اين الگو را واگذارد، پيرو پيامبر اسلام و ائمه اطهار نخواهد بود. چنانكه خداوند مي‌فرمايد:

لقد كان لكم في رسول الله اسوه حسنه لمن كان يرجوالله و اليوم الاخر و ذكر الله كثيراً (احزاب،21)  «پيامبر الگويي نيكو براي شما بود؛ براي آن كس كه اميد به خدا و روز واپسين دارد و خدا را بسيار ياد مي‌كند.» از توجه مستقيم و اوليه خطاب حسن معاشرت به مردان و استفاده ضمني تكليف زنان به حسن معاشرت مي‌توان به اين نكته رسيد كه سزاوارست مردان در رعايت معاشرت به معروف و صفا و صميميت و دوستي با همسر خويش پيشگام باشند؛ همچنانكه آيات و روايات متعددي كه در رفتار با زن رسيده، مؤيد اين مطلب مي‌باشد.




نويسنده: زهرا توسلي






برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان