بسم الله
 
EN

بازدیدها: 1,277

اشتغال زنان و نقش نظام سياسي در الگوسازي جامع-قسمت اول

  1390/5/9
خلاصه: هر نظام سياسي به شکل‏هاي گوناگوني بر الگوي شغلي زنان و بر الگوسازي جامع اشتغال آنان تأثير مي‏گذارد. دراين زمينه، خط‏مشي‏هاي نظام سياسي سهم زيادي در اين زمينه بر عهده دارد. در مرحله بعد، سياست‏گذاران حاکم خطوط کلي نظام سياسي را تدوين مي‏کنند، و در گام ديگر، قانون‏گذاران و قوّه يا قواي مقنّنه مسلّط، سياست‏هاي مدوّن را به قانون تبديل مي‏نمايند و سرانجام، دولت يا قوّه مجريه به اجراي قوانيني مي‏پردازد که مجالس قانون‏گذاري به تصويب رسانده‏اند. مقاله حاضر مي‏کوشد نقش و سهم هر يک از عوامل چهارگانه تأثيرگذار پيش گفته را در شکل‏دهي به الگو و الگوسازي جامع شغلي زنان بررسي کند.
مقدّمه
يکي از انبوه مسائلي که زنان در همه حاکميت‏ها و نظام‏هاي سياسي و نيز در جمهوري اسلامي ايران با آن مواجهند، آن است که گاه پاسخ روشني براي سؤالات ذيل در اختيار ندارند:
1. حاکميت يا نظام سياسي چه نقشي را در طراحي الگوي جامع اشتغال زنان بر عهده دارد؟
2. آيا اين نقش تنها به ارشاد و هدايت خاتمه مي‏يابد؟
3. يا علاوه بر آن، نظام سياسي مي‏کوشد از طريق سياست‏گذاري، قانون‏گذاري و عملياتي کردن سياست‏ها و قوانين، الگوي مناسب و در عين حال، دلخواه خويش را تبيين، تصويب و تلقين نمايد؟
مقاله حاضر در پي آن است که به اين سؤالات پاسخ دهد. اما در تلاش براي يافتن پاسخ يا پاسخ‏هايي به سؤالات مزبور، لازم است ابتدا از اثرگذاري حاکميت در ابعاد ارشاد، سياست‏گذاري، قانون‏گذاري و اجرا بر الگوسازي شغلي زنان سخن به ميان آيد. البته «حاکميت» داراي مفاهيم متعددي است، اما در اين مقال، مراد از «حاکميت» نظام سياسي (دولت، حاکميت و حکومت) و اجزاي آن از جمله قواي سه‏گانه اجرائي و قضائي، به علاوه مديريت عامّه سياسي است که مصداق آن پادشاه، امپراتور، ملکه و مانند آن است. «مديريت عامّه سياسي» در ايران، رهبري انقلاب اسلامي و نظام جمهوري اسلامي ايران است، و «الگو» چيزي است که در يک گروه اجتماعي همچون زنان شکل مي‏گيرد و به راهنماي عملي در رفتار آنان تبديل مي‏شود.
نقش ارشادي و هدايتي حاکميت يا نظام سياسي ارشادها و رهنمودهاي حاکميت يا نظام سياسي براي ارائه الگو و فراهم آمدن بسترهاي نهادينه‏سازي آن، در زمينه‏هاي گوناگون اجتماعي و اقتصادي و از جمله اشتغال، از يک يا چند نظريه ذيل پي‏روي مي‏کند:
الف. نظريه «رفاه»
بر پايه اين نظريه، نظام سياسي، حاکميت يا دولتْ مشوّق، طرّاح و مجري برنامه‏هاي ويژه‏اي است که در آن با اعطاي کمک‏هاي اقتصادي و مالي به زنان، زمينه‏هاي اشتغال آنان را فراهم مي‏آورد تا با درآمد حاصل از کار، زنان بتوانند خود را از آسيب‏هاي اجتماعي برهانند. جهت‏گيري اصلي اين توصيه‏ها بيشتر به منظور مبارزه با سوء تغذيه است، اما به تدريج، تأمين ديگر نيازهاي رفاهي اوليه زنان را نيز دربر مي‏گيرد. (رستمي، 1383، ص 196 ـ 207)
ب. نظريه «عدالت»
در اين نظريه، دولت مبلّغ اين انديشه است که زنان عاملي مؤثر در فرايند توسعه هستند. پس آنان بايد نقش‏هاي توليدي متناسبي در اختيار بگيرند تا توسعه حاصل گردد. بنابراين، دولت توصيه مي‏کند با استخدام و معرفي زنان به بازار کار، آنها وارد جريان توسعه و رشد اقتصادي شوند. در نظريه «عدالت»، هدف ارشادي دولت يا نظام سياسي آن است که هم احتياجات زنان ______________________________
1 کارشناس ارشد علوم سياسي، عضو هيأت علمي «پژوهشکده تحقيقات اسلامي».
برآيد و هم جامعه از خدمات زنان شاغل بهره گيرد. (رستمي، 1383، ص 196 ـ 207)
ج. نظريه «فقرزدايي»
گاه هدف دولت يا نظام سياسي از طرح الگوهاي اشتغال‏زايي، کاهش شکاف اقتصادي و اجتماعي بين زنان و مردان است؛ زيرا فقر زنان را نتيجه عدم دست‏رسي برابر آنان در تملّک زمين، تصاحب سرمايه و اشتغال در بازار کار مي‏داند. بنابراين، حاکميت تلاش مي‏کند به منظور ارتقاي درآمد زنان، به ويژه زنان سطوح کم درآمد، ضرورت فراهم آمدن فرصت‏هاي برابر با مردان را براي زنان تبليغ کند و بکوشد اين ضرورت‏ها را نهادينه سازد. (رستمي، 1383، ص 196 ـ 207)
د. نظريه «کارآيي»
ممکن است نظام سياسي زنان را تنها براي بازار کار نخواهد، بلکه با شناخت عميق‏تري که از توانايي‏ها و نيازهاي زنان دارد، در پي ارائه و نهادينه‏سازي الگوهاي انعطاف پذيري باشد که بر پايه آن، زنان، هم در نقش خانه‏دار و پرورش‏دهنده نيروي انساني ظاهر شوند و هم به فعاليت‏هاي اجتماعي و اقتصادي روي آورند. مروّجان اين نظريه تلاش براي تواناسازي زنان را يک ضرورت اجتناب‏ناپذير مي‏دانند. (رستمي، 1383، ص 196 ـ 207)
ويژگي‏هاي الگوي شغلي مناسب زنان مشخصات و صفاتي که براي يک الگوي مناسب شغلي زنانه، به ويژه در نظام جمهوري اسلامي ايران، توصيه مي‏کنند، با کدام‏يک از نظريه‏هاي مزبور انطباق دارد؟ براي پاسخ‏گويي به اين سؤال، نخست به برخي از مختصات الگوي مناسب شغلي زنانه، که نظام سياسي بايد به تبليغ و ترويج آن بپردازد، اشاره مي‏کنيم:
1. جلب‏کننده اعتماد زنان
اگر حکومت و نظام سياسي بداند که زنان در درک اجتماعي، کمتر از مردان نيستند، اين امر تأثيري بنيادي در الگوي ارائه شده توسط دولت در زمينه الگوي شغلي زنان خواهد داشت. در اين صورت، الگوي پيشنهادي نظام سياسي با استقبال زنان مواجه و در عرصه اجرا، با کمک زنان به سهولت پياده مي‏شود. چنانچه حاکميت در الگوي شغلي زنان، آنها را باور کند و بر پايه اين باور، برخوردي خالصانه و خاضعانه با زنان جامعه داشته باشد، آنان را به موجودي مطيع تبديل مي‏کند که البته اين اطاعت نه از روي ترس، بلکه پاسخ به اعتمادي است که در طرف مقابل خود ديده است.
راه‏هاي ديگري براي جلب نظر زنان وجود دارد، بدون آنکه دولت ناچار شود در اصولي که براي ارائه الگوي شغلي زنان دارد، کوتاه بيايد. اما اگر دولت‏ها، به ويژه دولت جمهوري اسلامي ايران، نتوانند الگوي مناسب و در عين حال، مورد قبولي ارائه کنند، بيگانگان و ديوسيرتان در چهره‏اي دلربا و فريبا، نياز الگوخواهي و الگويابي زنان و دختران را برمي‏آورند و آنان را به سرابي آراسته و پرجاذبه مي‏کشانند که بر لبه پرتگاه و قربانگاهي خطرناک قرار دارد. (شيدائيان، 1384، ص 31 ـ 43)
2. برگرفته از فرهنگ خودي
الگويي که کارگزاران و نظام سياسي در برابر ديدگان ظاهر و باطن زنان مي‏گشايند بايد مملوّ از جلوه‏هاي ديني همچون خدامحوري و ارزش‏مداري باشد؛ الگويي که هم از معنويت سرشار است و هم مطابق فطرت زنانه. الگوي شغلي زنان در يک حکومت ديني، جان گرفته از معارف آسماني است، ولي به زباني ساده، متنوّع با قالبي نو و جديد؛ الگويي که به جاي تأکيد بر عذاب، عقاب، تنبه وتوبيخ، جلوه‏هايي از شور، شعف، اميد و عشق را هم عرضه کند؛ الگويي که خنده بر لب آورد و غم و اندوه از چهره و دل بزدايد. ارائه چنين الگويي تنها از عهده حاکميت ديني برمي‏آيد.
اما الگوي برتر شغلي الگويي است که علاوه بر فرهنگ ديني، مبتني بر فرهنگ ملّي باشد؛ الگويي که کار را تشويق مي‏کند و خود برآمده از کار و تلاش است. در صورت ارائه الگوي متّکي بر فرهنگ ملّي و ديني، در آن، واقعيات در کنار آرمان‏ها مطرح مي‏شود و زنان را به گونه‏اي به خود جلب مي‏کند که همچون همه ايّام سخت اين مرز و بوم، زنان را شهيد عشق مي‏کند و به ستيز با هواي نفس مي‏خواند. در الگوي مذهبي و ملّي، زنان فراواني پيدا مي‏شوند که خود الگويي بر نوع، شيوه و حجم کار ديگر زنان هستند. پس الگوي مبتني بر دين و فرهنگ ـ في‏نفسه ـ الگويي است گران‏بها و به علاوه، الگوهاي عيني و مصداقي متعددي نيز در اين زمينه ارائه مي‏کند. (شيدائيان، 1384، ص 31 ـ 43)
3. همخوان با گفتار و رفتار کارگزاران
اگر دنياي امروز دنيايي نبود که نتوان چيزي را از مردم پوشيده داشت، باز همخواني گفتار و رفتار کارگزاران ضرورتي اجتناب‏ناپذير بود؛ زيرا «سخن کز دل برآيد، لاجرم بر دل نشيند.» هر که خود مهذّب نيست، نمي‏تواند ديگران را مهذّب کند؛ به آن دليل که سخنش تأثير نمي‏گذارد. صفا، صداقت و صميميت مسئولان با مردم در ارائه و اجراي الگوها و طرح‏ها، صلاحيت الگوبودن آنان را نزد زنان سراسر تاريخ ايران زمين افزايش مي‏دهد، به ويژه نزد زناني که در تاريخ يکصد ساله گذشته، نشان داده‏اند که نکته سنج و فهيم‏اند. به بيان ديگر، حکومتي که کارگزارانش خود الگويي عملي از کار و تلاش باشند، بدون کوچک‏ترين تبليغاتي مي‏تواند زنان را به پي‏روي از الگويي که براي آنان ارائه داده است، وادارد. زماني که امام خميني رحمه‏الله زنان را به همکاري با «جهاد سازندگي» دعوت کردند، خيل عظيمي از زنان اين ديار گوش به فرمان وي نهادند و به عرصه سازندگي پا نهادند. علت اين‏همه استقبال و جان‏فشاني باوري بود که زنان به ايشان داشتند و به نيکي مي‏دانستند او راه نرفته را توصيه نمي‏کند. (موحّدي، 1380، ص 75)
4. ارائه برداشتي درست از آموزه‏هاي ديني
گفتار و رفتار مسلمانان همواره ملاکي براي شناخت درست از اسلام نيست. براي شناخت اسلام و معارف الهي، بايد از سرچشمه زلال قران کريم و ائمّه اطهار عليهم‏السلام ياري جست و از آن بهره برد. در غير اين صورت، هر الگويي براي زنان، اسير تجاهلي مي‏شود که ريشه در جاهليت قديم خواهد داشت؛ جاهليتي که به زنان استقلال نمي‏داد، براي آنان حرمتي نمي‏شناخت و ارث را براي زنان روا نمي‏داشت، در حالي که در ديدگاه اسلام ناب محمّدي صلي‏الله‏عليه‏و‏آله ، حضور اجتماعي، استقلال و حرمت شخصيت‏هايي همچون فاطمه زهرا عليهاالسلام زينب کبري و به تبع آن، ديگر زنان، مشروع شناخته شده است.
بنابراين، چنانچه الگويي از نحوه اشتغال زنان ارائه شود که در آن به دليل استنباط غلط از اسلام، جايگاه شايسته زنان به رسميت شناخته نشود، بيش از آنکه مشغلات شغلي زنان جامعه اسلامي را حل کند، مشکلات جديدي مي‏آفريند. طبيعي است الگويي که زنان را از کار بيرون خانه منع مي‏کند، نمي‏تواند مبتني بر سيره پيامبر اعظم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله باشد. زنان امروز با شناخت روشن‏تر و دقيق‏تري که از اسلام پيدا کرده‏اند، تنها الگوهايي از شغل زنان را مي‏پذيرند که به‏آنان اجازه کار بيرون از خانه را در کنار انجام مسئوليت‏هاي خانگي زنانه بدهد. (گلي زواره، 1384، ص 44 ـ 57)
5. ارائه تعريفي از «زن ايده آل مسلمان»
زن ايده‏آل اسلامي زني است که همه هستي‏اش را بر سر ايمان و تعهد انقلابي خود مي‏گذارد، بار سخت زندگي را در نبود مرد رزمنده يا اسير به دوش مي‏کشد، رنج همراهي با همسر جانباز و مجروح را به جان مي‏خرد، و مهم‏تر از همه، مؤمن، متعهد، ساده زيست و شکيباست. زن ايده‏آل زني است که با ارزش‏ها و آرمان‏هاي اسلام آشنا و بلکه با آنها منطبق است، رنگ و لعاب زن‏مدارانه و فمينيستي ندارد؛ چون مي‏داند و مي‏بيند که الگوي فمينيستي غالبا زنان را به نوعي خودخواهي در مقابل جمع‏گرايي، افزون‏خواهي در برابر حق‏طلبي، و زن‏مداري به جاي ايمان‏مداري سوق مي‏دهد. الگوي شغلي زنان نمي‏تواند و نبايد از الگويي که براي زن ايده‏آل مي‏سازيم، جدا باشد. بنابراين، الگوي اشتغال زنانه، تمايلي به لوکس‏گرايي، مصرف‏پرستي و پول‏خواهي ندارد. هدف و غرض الگويي که مي‏کوشد و مي‏خواهد زنان را به خاطر پول و ثروت به کار گيرد، مطلوب و ايده‏آل نيست و نمي‏تواند نيازها و غريزه‏هاي زنان را بر سر سفره ايمان و اعتقاد ببرد. (گلي زواره، 1384، ص 44 ـ 57)
نتيجه آنکه ايده اسلامي با تلاش دولت و حکومت در فراهم آوردن زمينه اشتغال زنان همخواني دارد، ولي هدف از اشتغال زنان را تنها تأمين نيازهاي مالي و رهانيدن آنها از آسيب‏هاي اجتماعي نمي‏داند. علاوه بر اين، آموزه‏هاي ديني سهم ويژه‏اي براي زنان در امر توسعه قايل است و اين نقش را سازنده و ضروري به شمار مي‏آورد، اما توسعه مادي و ايفاي نقش زنان در چنين توسعه‏اي را نمي‏پذيرد. اسلام بر استقلال مالي زنان تأکيد دارد و مالکيت زنان بر دست‏رنج کارشان را تأييد مي‏کند، در حالي که هرگونه الگوي اشتغال و طرح درآمدزايي، که زنان را در مقابل مردان و مردان را در برابر زنان قرار دهد، به رسميت نمي‏شناسد. با اين وصف، به نظر مي‏رسد نظريه اسلامي «الگوي جامع اشتغال زنان» با نظريه «کارايي» هماهنگي بيشتري دارد، اگرچه در اين نظريه هم توجهي به فراهم‏آوري زمينه‏هاي لازم براي ايفاي نقش الهي زن به چشم نمي‏خورد.
نويسنده:مرتضي شيرودي





برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان