بسم الله
 
EN

بازدیدها: 4,336

درباره مهرالمثل و نحله

  1390/3/7
خلاصه: درباره مهرالمثل و نحله
زنان و مردان زيادي وجود دارند که تا سال ها پس از زندگي هيچ گاه استفاده اي از سند موسوم به عقدنامه نمي کنند. آنها در روزها و ماه هاي اول ازدواج ممکن است با در دست داشتن اين سند به سراغ دريافت وام ازدواج بروند و پس از آن طبق سنتي که ميان خانواده هاي ايراني وجود دارد، سند ازدواج خود را به دست مادرزن بسپارند. شايد هم گهگاه نگاه کردن به اين سند و ورق زدن آن بهانه اي باشد براي مرور خاطرات شيريني که حالا يا روز به روز بر شيريني آنها افزوده شده يا با اضافه شدن نقش هاي پدر و مادري به زندگي زوج جوان سال ها قبل، حالا رنگ و بويي ديگر يافته است. در ميان زنان و مرداني که مجبور مي شوند با عقدنامه به سراغ قانون بروند و حقي که احساس مي کنند ضايع شده را احقاق کنند، برخي با دردسري کمتر مشکل خود را حل و فصل مي کنند و برخي ديگر نيز درگير مراحلي طولاني مدت مي شوند. مهريه همواره يکي از مهم ترين موارد اختلاف ميان همسران است، چه در زمان تعيين آن در زمان عقد و چه در زمان مطالبه آن از سوي زن. در جامعه ما مرسوم است که مهريه زنان هنگام ازدواج مشخص و تعيين مي شود و در بيشتر موارد نيز نوع پرداخت آن عندالمطالبه است. مهريه، سنتي اسلامي و يکي از ارکان عقد و جزو شروط اساسي عقد است. اين مساله آن گونه که پيمان حسن پور مي گويد، در زمان عرب جاهليت نيز وجود داشت و تا مدتي پس از ظهور دين اسلام در شبه جزيره عربستان نيز همچنان با شکل و شمايل عرب جاهلي در ازدواج ها تعيين مي شد، اما پس از صدور دستورهاي صريح دين اسلام در اين خصوص، شکل آن به وضعيتي اسلامي تغيير کرد.
حسن پور در ادامه با ذکر شرايطي در خصوص تعيين مهريه مي گويد: «تعيين مهريه شرايط خاصي دارد. مثلا مهريه حتما بايد مال مشخص و معلومي باشد. به همين دليل در بيشتر موارد پول، خانه، طلا، خودرو، زمين و خانه به عنوان مهريه تعيين مي شود. شرط ديگر مهريه اين است که قابل تملک باشد. معلوم بودن، معين بودن و قابل پرداخت بودن نيز از ديگر شروطي است که بايد در زمينه تعيين مهريه مورد نظر قرار گيرد. در برخي پرونده ها ديده شده طرفين چيزهايي را به عنوان مهريه تعيين کرده اند که اين مشخصات و خصوصيات را نداشته است. مثلا زني مهريه خود را دست راست همسرش تعيين کرده است. چنين مهريه اي باطل است، زيرا در صورت مطالبه زن، مرد نمي تواند دستش را قطع کند و به او بدهد و فقها نيز چنين مساله اي را تاييد نمي کنند. ممکن است زني مهريه خود را سايه نردبام قرار دهد. اين مهريه نيز باطل است، چون امکان پرداخت آن وجود ندارد و اساسا سايه نردبام ارزشي ندارد. در برخي موارد هم زن مثلا نيم کيلو پر مگس يا زنبور را مهريه خود قرار مي دهد تا مثلا همسرش هيچ گاه نتواند اين مهريه را بپردازد و او را طلاق دهد. نکته مهم اين است که در جامعه هيچگاه پر مگس يا زنبور خريد و فروش و معامله نمي شود و اين مهريه ارزشي ندارد؛ البته ممکن است مهريه مثلا 2000 عدد زنبور باشد که چون در جامعه زنبور براي تهيه عسل خريد و فروش مي شود، ارزش دارد و مي تواند مهريه تلقي شود. در چنين شرايطي که مهريه نامشخص باشد يا چيزي باشد که قابليت دريافت نداشته باشد، قانونگذار مهرالمثل را پيش بيني کرده است.»
حسن پور در ادامه با ارائه تعريف قانوني در اين خصوص مي گويد: «از نظر قانون مهرالمثل مهري است که در زمان عقد بر آن توافق نشده يا توافق بر مهر شده، اما به دليلي مهر تعيين باطل شد يا فاقد ماليت باشد يا عدم مهر در عقد شرط شده باشد يا اين که نکاح به جهتي باطل باشد و زن به بطلان نکاح جاهل بوده باشد. ممکن است همسران در زمان عقد بر سر تعيين مهريه به توافق نرسند و اين مساله را در عقدنامه قيد کنند يا اين که ممکن است زني در عقدنامه شرط کند مهريه نمي خواهد يا به جاي ذکر عدد و رقمي خاص، ذکر کند که مهريه او مهرالمثل است. در مواردي که مهريه چيز اندکي باشد که قابليت پرداخت داشته باشد، ديگر به زن مهرالمثل تعلق نمي گيرد. مثلا ممکن است مهريه زني يک جلد قرآن کريم باشد. اگر او دادخواستي براي دريافت مهرالمثل به دادگاه ارائه کند، اين دادخواست در همان معاونت ارجاع رد مي شود، زيرا قرآن چيزي است که ماليت دارد و قابل خريد و فروش است و مي توان يک جلد يا چند جلد از آن را به بهاي مشخصي خريد. اگر حتي مهريه يک جلد قرآن خطي تعيين شود، باز هم اين موضوع شامل مهرالمثل نمي شود و در صورت مطالبه زن، مرد بايد عين آن را پرداخت کند زيرا قرآن خطي نيز قابل خريد و فروش است.»
البته يکي از شرايط تعلق گرفتن مهرالمثل به زن نيز اين است که او حتما پس از عقد مطالبه مهرالمثل کند و حتما با همسرش زناشويي داشته باشد و اصطلاحا باکره نباشد. حسن پور با بيان اين توضيح ادامه مي دهد: «زن براي دريافت مهرالمثل همان مسيري را بايد طي کند که هنگام دريافت مهريه طي مي کند. ارائه دادخواست، گام اول است. او در دادخواست خود بايد دليل مطالبه مهرالمثل را عنوان کند تا براي دادگاه محرز شود که شرط دريافت مهرالمثل محقق شده است. مثلا ذکر کند که در زمان عقد ازدواج شرايطي وجود داشته که سبب شده عقد باطل شود و او در آن زمان نسبت به اين شرايط اشراف و آگاهي نداشته است و حالا به دليل جاهل بودن نسبت به اين شرايط مهرالمثل خود را مي خواهد. يا اين که عنوان کند در زمان عقد، توافقي بر سر مهريه نداشته اند و تعيين آن به بعد از عقد موکول شده و حالا مهريه خود را مي خواهد. فرقي هم نمي کند که زن در زمان جدايي از شوهر خود مهرالمثل خود را مطالبه کند يا در زمان زندگي با وي. تمامي شرايطي که در مورد مهريه وجود دارد، در اين خصوص نيز وجود خواهد داشت. تنها تفاوت اين پرونده با پرونده عادي مهريه اين است که دادگاه موضوع تعيين مهرالمثل را به کارشناس ارجاع مي دهد.»
اين کارشناس رسمي قوه قضاييه در خصوص شيوه کارشناسي چنين پرونده هايي مي گويد: «کارشناسي در خصوص مهرالمثل امري پيچيده و خاص است و رسيدگي به آن در صلاحيت تمامي کارشناسان نيست. برخي کارشناسان تنها به تعيين نفقه گذشته و اقارب اشراف و صلاحيت دارند و برخي کارشناس اجرت المثل و مهرالمثل نيز هستند. پس از ارجاع پرونده به کارشناس نيز ابتدا کارشناس با زوجه مذاکره مي کند. مواردي مانند: وضعيت زن از لحاظ سن، زيبايي، تحصيلات، موقعيت خانوادگي، عرف و عادات مرسوم آن منطقه، وضعيت پدري و مواردي از اين دست در تعيين ميزان مهرالمثل بسيار موثر است. در تمامي اين موارد کارشناس با زوجه صحبت مي کند. درخصوص مواردي مانند تحصيلات زوجه، اگر مدعي تحصيلات بالاست بايد مدارکي را به کارشناس نشان دهد. اگر او مدرکي نشان ندهد و همسرش نيز مدعي دروغ بودن ادعاي همسرش در خصوص تحصيلات بالا باشد، اين مساله نيازمند تشکيل جلسات بيشتر براي اثبات اين موضوع است.»
مواردي مانند وضعيت زن از لحاظ سن، زيبايي تحصيلات، موقعيت خانوادگي، عرف و عادات مرسوم آن منطقه وضعيت پدري و مواردي از اين دست در تعيين ميزان مهرالمثل بسيار موثر استحسن پور در ادامه به نکته جالبي اشاره مي کند و مي گويد: « يکي از نکاتي که کارشناسان در اين خصوص به آن توجه مي کنند، وضعيت مهريه خواهر اين خانم است که ملاکي تعيين کننده براي تعيين مهرالمثل است. مثلا اگر او خواهري داشته باشد که از لحاظ تحصيلات، موقعيت شغلي و زيبايي با اين خانم در يک رده باشد، مهريه او بررسي مي شود؛ البته در نهايت عين آن مهريه براي اين خانم تعيين نمي شود، اما مهريه خواهر به نوعي پايه تعيين مهرالمثل قرار مي گيرد. کارشناس معمولا به اين نکته هم دقت دارد که مثلا اگر مهريه خواهر اين خانم با وجود شان و موقعيت اجتماعي بالا 14 سکه تعيين شده، چرا اين تعداد تعيين شده؟ آيا خود دختر تمايل داشته؟ آيا خانواده ها اصرار داشته اند؟ آيا شرايط به گونه اي بوده که اگر اين مبلغ پذيرفته نمي شده ازدواج به هم مي خورده؟ به همين دليل اين گونه نيست که الزاما همان 14 سکه براي مهريه اين خانم نيز مطابق مهريه خواهرش تعيين شود و در صورتي که شوون اجتماعي آنها بالاتر از اين ميزان باشد، ميزان مهرالمثل بالاتر خواهد رفت. مهرالمثل هم سقف و کف مشخصي ندارد و بسته به شرايط متفاوت است. شخصا در برخي پرونده ها 100 تا 200 سکه هم به عنوان مهرالمثل تعيين کرده ام.»
نکته ديگري که بايد به آن توجه داشت اين است که در صورت اعتراض زن يا مرد نسبت به مهرالمثل تعيين شده، اين موضوع قابليت ارجاع به هيات 3 نفره کارشناسي را نيز دارد. در صورتي که نظر اين هيات نيز مورد اعتراض يکي از طرفين واقع شود، اين روال تا هيات 5 نفره و هيات 7 نفره ادامه خواهد داشت. هزينه کارشناسي نيز در اين مورد مانند بحث «نفقه گذشته» از سوي طرف معترض چه زن و چه مرد پرداخت خواهد شد. پس از قطعي شدن راي نيز ساير مراحلي که در خصوص مهريه وجود داشت، در مورد اين پرونده ها مصداق پيدا مي کند و مرد موظف به پرداخت آن مي شود.» وقتي از اين کارشناس قوه قضاييه سوال مي کنم که بيشتر مراجعان شما در بحث «مهرالمثل» چه کساني هستند؟ پاسخ مي دهد: «اغلب افرادي که مهرالمثل آنها براي کارشناسي ارجاع مي شود، افرادي از طبقات پايين با سطح معلومات و سواد اندک هستند که معمولا در زمان ازدواج از مشاوره هاي حقوقي به شکل درست استفاده نکرده اند و به دليل دسترسي نداشتن به قانون گرفتار اين معضل شده اند. اين پديده در ميان قشر تحصيلکرده اجتماع نيز به ندرت ديده مي شود که با عدم تعيين مهريه يا توافق بر سر آن در زمان عقد، پرونده به کارشناسي ارجاع مي شود.»
** نحله، هديه اي براي زمان طلاق
يکي ديگر از مباحثي که در برخي پرونده هاي خانوادگي مطرح مي شود بحث نحله است. نحله از نظر حقوقي، هديه اي است که در مقابل آن ثمن و عوض نيست. يعني قيمت و بهايي ندارد و زماني که شرايط دريافت اجرت المثل توسط دادگاه براي زوجه فراهم نمي شود، به او نحله تعلق مي گيرد. در بحث اجرت المثل به اين مساله اشاره شد که يکي از شرايط تعلق گرفتن اجرت المثل به زن اين است که امور منزل را به دستور همسرش انجام دهد. شرط ديگر هم اين است که زن با هدف دريافت دستمزد يا دريافت حق يا امتيازي، اين فعاليت ها را انجام نداده باشد. به همين دليل در دادگاه قضات هنگام مطالبه اجرت المثل از زن مي پرسند آيا از انجام اين امور قصد دريافت دستمزد داشتيد؟ آيا اين کار را به ميل و رضايت خود انجام داديد؟ اگر پاسخ زن به اين سوال ها مثبت باشد ديگر اجرت المثلي به او تعلق نخواهد گرفت، اما اگر زن بگويد اين کارها را به دستور شوهرش انجام داده و از ابتدا قصد دريافت دستمزد نداشته، اين حق براي او ايجاد مي شود که اجرت المثل دريافت کند. اما با منتفي شدن دريافت اجرت المثل، حق نحله براي زن پيش مي آيد. اين حق نيز زماني است که مردي بخواهد همسرش را طلاق دهد. در چنين شرايطي طبق گفته حسن پور، قاضي براي زن نحله تعيين مي کند. اين مساله بستگي زيادي به توان مالي فرد دارد. معمولا هم کمتر پيش مي آيد که قاضي اين موضوع را به کارشناسي ارجاع دهد و اغلب خود قضات در اين خصوص تصميم مي گيرند. حسن پور اضافه مي کند: «در قانون بحثي به نام سنوات خدمت براي کارکنان دولت پيش بيني شده که پس از مدت زماني اگر کارفرما بخواهد همکاري خود را با آنها قطع کند، مبلغي به آنها به عنوان سنوات خدمت پرداخت مي کند. نحله در واقع همين سنوات خدمت است که البته ريشه اي شرعي و فقهي دارد و دستور دين اسلام است که مرد هنگام طلاق هديه اي به همسرش بپردازد. دادگاه در اغلب موارد تلاش مي کند طرفين را بر سر مبلغي متقاعد کند. به همين دليل از مرد مي پرسد که چقدر توان مالي دارد؟ اگر واقعا ناتواني مالي مرد احراز شود، ممکن است او از پرداخت نحله معاف شود يا اين که مبلغ کمتري توسط او پرداخت شود، اما اگر به دلايلي همچون کمبود وقت يا عدم احراز توان واقعي مالي مرد تصميم گيري سخت شود، اين موضوع به کارشناس ارجاع مي شود تا با دقت بيشتري موضوع بررسي شود.»
بررسي موارد بالا نشان دهنده اهميتي است که دين اسلام براي حقوق زنان قائل است؛ حقوقي که اگر به درستي تبيين شود و افراد خود را مکلف به اداي آن کنند يا هنگام مشکلات براي دريافت آن کمي صبر و حوصله داشته باشند، قطعا از گرفتاري هاي بعدي جلوگيري خواهد کرد.
نويسنده: فضه ميرباقري

منبع:پايگاه اينترنتي آفتاب





برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان