بسم الله
 
EN

بازدیدها: 1,345

سيماي زن در خطاب هاي قرآن

  1390/2/27
خلاصه: سيماي زن در خطاب هاي قرآن
قرآن عنصر جنسيت را در حقيقت انسانى دخيل نمى‏داند و بسيارى از خطاب‏هاى قرآنى متوجه حقيقت انسانى‏اند. اما حتى در مواردى که از نظر محاورات عام زبان عربى، خطاب با ضمير مذکر بيان شده، بيان قرآن به گونه‏اى است که ظهور کلام را متوجه حقيقت انسانى مى‏کند.
چکيده
موج سوم فمنيسم تحت تأثير انديشه‏هاى پست مدرن، علم را به ساختار زبانى و در نهايت، به عنصر جنسيت ارجاع مى‏دهد و معتقد است که غلبه مرد، علم و همچنين زبانى مردانه به دنبال آورده است. بر اساس اين ديدگاه، قرآن نيز که به زبان عربى نازل شده است، هويتى مذکر دارد.
اما واقع آن است که قرآن عنصر جنسيت را در حقيقت انسانى دخيل نمى‏داند و بسيارى از خطاب‏هاى قرآنى متوجه حقيقت انسانى‏اند. اما حتى در مواردى که از نظر محاورات عام زبان عربى، خطاب با ضمير مذکر بيان شده، بيان قرآن به گونه‏اى است که ظهور کلام را متوجه حقيقت انسانى مى‏کند.
کليدواژه‏ها: فمنيسم، جنسيت، خطابات قرآنى، حقيقت انسانى.
پيش‏درآمد
موج سوم فمنيسم به عنوان يک جريان معرفتى پست‏مدرن، پيامد تزلزلى است که در بنيان‏هاى معرفتى نوين از دهه‏هاى پايانى قرن بيستم پيش آمد. انديشه‏هاى پست مدرن روشنگرى را، که از ويژگى‏هاى تفکر نوين شمرده مى‏شد، مورد ترديد قرار دادند. پست مدرن‏ها حکايت و کشف از واقع را به طور کلى، منکر مى‏شوند و معرفت آدمى را به ساحت‏هاى ديگر وجود انسان تقليل مى‏دهند.
فمنيست‏ها هم بر همين اساس، شناخت و معرفت آدمى را به عنصر «جنسيت» ارجاع مى‏دهند و معتقدند: غلبه مرد، معرفت و همچنين زبانى مردانه به دنبال آورده است. از نظر آنان، زبان‏هاى رايج و از جمله عربى و انگليسى، خصلتى مردانه دارند. کسانى که متأثر از ديدگاه‏هاى فمنيستى هستند قرآن را نيز، که به زبان عربى نازل شده، از قاعده مزبور مستثنا ندانسته و زبان قرآن را زبانى مردانه خوانده‏اند. اينان خطاب‏هاى قرآن را شاهد بر مدّعاى خود ذکر کرده‏اند.
حضور تذکير و تأنيث در ضماير و افعال زبان‏هايى همچون عربى و انگليسى زمينه توهّم مزبور را براى مردانه بودن اين زبان‏ها به وجود آورده است و اين توهّم اگر درست هم باشد، مانع از آن نمى‏شود که در قالب يکى از اين زبان‏ها، خطاب و بيانى شکل گيرد که ناظر به اصل انسانيت بوده يا آنکه مبنا و هويّتى زنانه داشته باشد و شاهد اين مدّعا آثار فمنيست‏هايى است که با زبان انگليسى رايج و با ادبيات انگليسى، مفاهيم فمنيستى خود را منتقل کرده و مى‏کنند.
آنچه در اين مقاله آمده بيان اين حقيقت است که قرآن عنصر «جنسيت» را در حقيقت انسانى دخيل نمى‏داند و بسيارى از خطاب‏هاى قرآن متوجه حقيقت انسانى است؛ حقيقتى که زن بودن و يا مرد بودن مقوّم آن نيست. مقاله اين حقيقت را اثبات کرده که حتى در مواردى که از نظر محاورات عام زبان عربى، خطاب‏ها با ضمير مذکر بيان شده‏اند، بيان قرآن به گونه‏اى است که ظهور کلام را متوجه حقيقت انسان مى‏گرداند و الزامات ادبى مانع از انتقال صريح مفاهيم انسانى آن نمى‏شوند.
اين مقاله در حقيقت، بازنويسى مجدّد بخشى از کتاب زن در آينه جمال و جلال آية‏اللّه عبداللّه جوادى آملى است که اينک با عنوان خطاب‏هاى قرآن ارائه مى‏شود.
درآمد بحث
خطاب‏هاى عام قرآن را به سه دسته مى‏توان تقسيم کرد:
اول. خطاب‏هايى که با الفاظى بيان مى‏شوند که اختصاص به صنف خاصى ندارند؛ مانند آياتى که در آن‏ها از «ناس» و يا «انسان» سخن گفته مى‏شود، و يا از لفظ «مَن» به معناى «کسى که» استفاده مى‏شود. اين دسته از الفاظ شامل همه مردان و زنان مى‏شود و به صنف خاصى اختصاص ندارد.
دوم. خطاب‏هايى که در آن‏ها از جمع مذکر سالم و مانند آن استفاده مى‏شود. در اين خطاب‏ها، اغلب از اوصافى ياد مى‏شود که در خود وصف و موصوف آن‏ها، جنسيت دخالتى ندارد و يا از معنايى خبر مى‏دهند که اختصاصى به صنف خاصى ندارد؛ مثل «کَما اَرسَلنا فيکم رَسوُلاً مِنکم يَتلُوا عليکم آياتِنا و يُزکّيکُم و يُعلّمُکم الکتابَ و الحکمةَ و يُعلّمکُم ما لم تَکونوا تَعلمونَ»(بقره: 151)؛ او کسى است که در ميان شما پيامبرى از خودتان فرستاد تا نشانه‏هاى ما را بر شما بخواند و شما را پاکيزه سازد و کتاب و حکمت به شما بياموزد و آنچه را نمى‏دانستيد به شما بياموزاند. در اين آيه، از کسانى سخن گفته مى‏شود که رسالت و پيامبرى به قصد هدايت آنان است. و البته رسالت متوجه همه انسان‏هاست، ولى در آيه از ضمير جمع مذکر سالم «کُم» استفاده شده است. استفاده از ضمير مذکر در اين موارد، مطابق عرف گفت‏وگو و محاوره است، و فرهنگ محاوره نيز از اين خطاب‏ها تا هنگامى که دليلى خاص نباشد، معناى عام را مى‏فهمد. اين‏گونه خطاب‏ها نظير استفاده از «مردم» در فارسى است، وقتى گفته مى‏شود: مردم رأى دادند و يا مردم قيام کردند. در اين صورت، مراد تنها مردان نيستند، بلکه مراد همه افراد مى‏باشند.
سوم. خطاب‏هايى که در آن‏ها به ظهور و شمول عرفى ضماير جمع مذکر نسبت به همه مردان و زنان اکتفا شده و علاوه بر آن، به شمول خطاب نسبت به هر دو گروه زنان و مردان با الفاظ جداگانه تصريح شده و يا آنکه هر يک از دو گروه مردان و زنان به تفصيل بيان گرديده‏اند.
در خطاب‏هاى نوع سوم، تصريح به شمول پيام نسبت به همه مردان و زنان اغلب براى دفع برخى از شبهات است، وگرنه در فرهنگ محاوره، خطاب بدون نياز به تصريح، شامل همه افراد مى‏شود و نيازى به تصريح ندارد.
تصريحات قرآنى در خطاب‏هاى نوع سوم، اغلب براى رفع افکار جاهلى قبل از اسلام هستند؛ آنان در فرهنگ جاهلى بين مرد و زن فرق مى‏گذاردند و بسيارى از فضايل را مختص مردان مى‏دانستند و زن را با ديده تحقير و در حکم وسيله‏اى براى ارضاى شهوت مى‏ديدند. قرآن کريم با بيان معنوى بودن فضايل و رذايل، افتخارات دنيوى و طبيعى را نفى نموده، تفاوت‏هايى را که به جنسيت، نژاد و مانند آن بازگردند، با الفاظ صريح نفى کرده است.
در برخى از آيات با صراحت و تأکيد لفظى، به نفى دخالت جنسيت مى‏پردازد؛ مانند: «اِنّى لا أُضيعُ عَملَ عاملٍ مِنکم مِن ذَکَرٍ أو اُنثى» (آل عمران: 195)؛ من کار هيچ صاحب‏کارى از شما را ضايع نمى‏کنم، اعم از اينکه انجام دهنده زن باشد يا مرد.
آيه درباره مهاجران صدر اسلام است و هنگامى نازل شده که على بن ابى طالب عليه‏السلام همراه تعدادى از بانوان از مکّه به سوى مدينه هجرت نمود. پس شأن نزول آيه مختص مردان نيست و آيه درباره جمعى از مردان و زنان است. قسمت اول آيه لفظ «عامل» و ضمير «کُم» مطابق عرف محاوره، مذکر است. فرهنگ گفت‏وگو به همراه شأن نزول آيه کافى است بر اينکه عموم و شمول آيه را نسبت به مردان و زنان بيان کند. با اين همه، در پايان آيه با تأکيد لفظى گفته شده است: زن و مرد بودن در مسئله دخالتى ندارد. اين تأکيد نشان مى‏دهد که مذکر بودن عبارت‏هاى قسمت اول به هيچ وجه، در پيام آيه دخيل نيست و استفاده از آن عبارات به دليل خصوصيات لفظ در زبان است. البته عرف گفت‏وگو خود متوجه اين حقيقت هست و تأکيد لفظى براى بيان همان چيزى نيست که عرف آن را مى‏فهمد، بلکه براى دفع آن توهّم جاهلى است که پاداش دادن الهى را مختص مردان مى‏داند. قرآن کريم براى دفع اين توهّم، پس از بيان مطلب بر دخالت نداشتن عنصر جنسيت تأکيد و تصريح لفظى کرده است.
نمونه ديگر آيه 79 سوره مبارکه نحل است که مى‏فرمايد: «مَن عَمِلَ صالحا مِن ذَکَرٍ اَو اُنثى و هُو مؤمنٌ فَلَنُحيِيَنّهُ حياةً طيّبةً»؛ هر کس عمل صالحى انجام دهد، اعم از آنکه مرد يا زن باشد در حالى که مؤمن است، پس خداى تعالى او را به حياتى پاک زنده مى‏گرداند. در اين آيه نيز چهار لفظ «عمل»، «صالح»، «هو» و «مؤمن» مطابق فرهنگ گفت‏وگو با الفاظ مذکر آمده‏اند. خداوند سبحان در سخن مزبور، براى دفع توهّم مورد نظر بر دخالت نداشتن جنسيت در مسئله تصريح کرده است.
تصريحات و تأکيدات ياد شده نشان مى‏دهند که کاربرد ضمير مذکر در مواردى از اين قبيل، پيام خاصى به دنبال ندارد، و در موارد ديگر نيز که عبارات بدون تصريح و به تبع زبان محاوره به لفظ مذکر بيان شده، در مقام اختصاص حکم به مردان نيست؛ مثلاً، در حديث: «طَلبُ العلمِ فريضةٌ على کُلِّ مسلمٍ»(2) به واجب بودن کسب دانش بر هر مسلمان حکم شده است و عبارت گرچه در زبان عربى به لفظ مذکر «مسلم» بيان شده، ولى به اين معنا نيست که کسب دانش بر غير مرد مسلمان لازم نيست.
قرآن کريم با اعتماد به فرهنگ محاوره، در برخى موارد نيز ارزش‏ها و فضايل را با سياق واحد و با الفاظ مذکر بيان کرده است؛ مانند: «اَلّذينَ يَقولُونَ رَبّنا اِنّنا آمَنّا فاَغفرلَنا ذُنُوبَنا و قِنا عَذابَ النارِ الصّابِرينَ والصّادِقينَ و القانِتينَ والمُنفقينَ و المُستغفرينَ بِالاسحارِ»(آل عمران: 16ـ17)؛ کسانى که مى‏گويند: پروردگارا، ما ايمان آورديم. پس گناهان ما را ببخش و ما را از عذاب آتش نگهدار؛ آن‏ها که صابر و صادق و قانت و انفاق‏کننده هستند و در سحرها استغفار مى‏کنند. در اين آيات، با آنکه الفاظ به صورت مذکر آمده‏اند، در مقام اختصاص دادن اوصاف به مردان نمى‏باشند.
شاهد اين ادعا آيات ديگرى است که همين اوصاف را با تفصيل با دو صفت الفاظ مذکر و مؤنث بيان کرده‏اند: «اِنّ المُسلمينَ والمُسلماتِ والمُؤمنينَ والمُؤمناتِ والقانتينَ والقانتاتِ والصّادقينَ والصّادقاتِ و الصّابرينَ و الصّابراتِ والخاشعينَ والخاشعاتِ والمُتصدّقينَ والمُتصدّقاتِ والصّائمينَ والصّائماتِ والحافظينَ فُروجَهم والحافظاتِ والذّاکرينَ اللّهَ کثيرا والذّاکراتِ اَعدَّاللُّه لهم مغفرةً و اجرا عظيما» (احزاب: 35)؛ به درستى که مردان مسلمان و زنان مسلمان و مردان مؤمن و زنان مؤمن و مردان فروتن و زنان فروتن و مردان راستگو و زنان راستگو و مردان شکيبا و زنان شکيبا و مردان خاشع و زنان خاشع و مردان بخشنده و زنان بخشنده و مردان روزه‏دار و زنان روزه‏دار و مردانى که عفّت را نگه دارند و زنان عفيف و مردانى که بسيار ياد خدا مى‏کنند و زنانى که بسيار ياد خدا مى‏کنند، خداوند براى آنان آمرزش و پاداشى عظيم قرار داده است.
در آيه مزبور، با آنکه بسيارى از صفات با تفصيل، به مردان و زنان نسبت داده شده است، در پايان آيه، با استفاده از ضمير مذکر «کُم» مى‏فرمايد: خداوند براى آنان آمرزش و اجر عظيم قرار داده است. با آنکه ضمير مذکر است، مرجع آن مردان و زنان هستند، و اين نشان مى‏دهد که استفاده از ضمير مذکر در اين موارد، براى اعم از مرد و زن است و کاربرد آن مطابق زبان گفت‏وگو است. توجه نداشتن به زبان گفت‏وگو اين توهّم را به دنبال مى‏آورد که قرآن کريم در برخى فضايل، زنان را تابع مردان قرار داده است؛ مثلاً، در آيه «صَدَقت بِکَلماتِ رَبِّها و کُتُبه و کانت مِن القانتينَ» (تحريم: 12)، درباره حضرت مريم عليهاالسلام مى‏فرمايد: او کلمات پروردگارش را تصديق کرد و از عبادت پيشگان بود. کلمه «قانتين» در پايان آيه، به معناى عبادت پيشه و اهل قنوت و خشوع و خضوع در برابر خداوند است و اين کلمه در آيه به لفظ مذکر به کار رفته.
مذکر بودن «قانتين» در اين آيه، به اين دليل نيست که خداى تعالى مردان قانت را به عنوان اصل در نظر گرفته و حضرت مريم عليهاالسلام را به آنان ملحق کرده، بلکه تنها به لحاظ عرف گفت‏وگو است و مراد از آن تنها مردان قانت نيست و همه را شامل مى‏شود.
در مقابل نيز هر گاه سخن از رذايل و تبه‏کارى‏ها مطرح مى‏شود، اگر از ضمير مذکر استفاده مى‏گردد به اين معنا نيست که مردان در رذايل اصل هستند و زنان تابع آنان هستند؛ مثلاً، در سوره يوسف به زليخا گفته مى‏شود: «واستغفرى لِذنبکِ اِنَّکِ کنتِ مِن الخاطِئينَ» (يوسف: 29)؛ از گناه خود استغفار کن. به درستى که تو از خطاکاران بوده‏اى. «خاطئين» در اين آيه، به صورت جمع مذکر به کار برده شده است. اين استعمال تنها مطابق فرهنگ محاوره است و مراد از آن تنها مردان خطاکار نيست، بلکه همه خطاکاران اعم از مرد و زن مى‏باشد. رواج اين فرهنگ در گفت‏وگو و محاورات عمومى موجب مى‏شود تا هر گاه کلام و عبارتى به صورت مذکر به کار برده شد تا هنگامى که قرينه‏اى خاص نباشد، از آن کلام معنايى عام فهميده شود.
قرآن کريم با بيانى صريح، جنسيت و نژاد را از مدار فضايل و رذايل انسانى خارج مى‏گرداند و تقواى الهى را محور اصلى براى شناخت فضايل و رذايل معرفى کرده، مى‏فرمايد: «يَا اَيُّها النّاسُ اِنّا خَلقناکُم مِن ذَکَرٍ و اُنثى و جَعَلناکم شُعوبا و قَبائِلَ لِتَعارفُوا اِنّ اَکرمَکم عِندَ اللّهِ اَتقيکم» (حجرات: 13)؛ اى آدميان، شما را از يک مرد و زن آفريديم و شما را شعبه‏ها و قبيله‏ها گردانديم تا همديگر را بشناسيد. گرامى‏ترين شما نزد خداوند باتقواترين شماست.
آدميان از خاک آفريده شده‏اند و در پيدايش آنان، زن و مرد، هر دو دخيل هستند. جنسيت مربوط به نظام طبيعى و دنيوى است و امور طبيعى در حد ذات خود، موجب فخر و يا وهن نيستند. نژاد و زبان نيز امرى دنيوى است و شناسنامه طبيعى افراد را تشکيل مى‏دهند. حقيقت و جاى آدمى شرقى يا غربى نيست، کرامت و برترى افراد به قرب و نزديکى آنان به خداوند است و ميزان و معيار آن تقواست.
1 مدرس برجسته فلسفه و عرفان اسلامى در حوزه و دانشگاه.
2. محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج 1، ص 171، روايت 23، باب 1.
نويسنده:حميد پارسانيا

منبع:شهر مجازي قرآن

تگ ها: حقوق زنان مقاله 




برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان