بسم الله
 
EN

بازدیدها: 735

قوانين رسانه‌اي نيازمند انگاره هاي اخلاقي

  1391/1/30
خلاصه: رسانه‌هاي ارتباط جمعي بايد در چارچوب ضوابط شفاف قانوني قرار بگيرند؛ قوانين رسانه‌اي نيازمند انگاره هاي اخلاقي
ترويج جهان‌بيني الهى، فضايل اخلاقي و کرامات انساني در هر اجتماع، از جمله نيازهاي فطري است که هر کس آن را مي‌پسندد و دنبال تحقق عمومي آن است. اين رسالت اساسى، همان هدف والايي است که همه انبيا و اوصيا آن را دنبال مي‌کردند و در تحقق آن تلاش وصف‌ناپذيري از خود نشان مي‌دادند.
رسول گرامي اسلام(ص) فرمود: «انما بعثت لاتمم مکارم الأخلاق؛ همانا مبعوث شدم تا اخلاق انساني را کامل کنم» .در روزگار امروز، جهان به مثابه دهکده‌اي کوچک درآمده است. رسانه‌ها تمام دنيا را به هم متصل کرده‌اند. شايد با کمي اغماض بتوان گفت که اين رسانه‌ها هستند که اين دهکده جهاني را اداره مي‌کنند. اخلاق و بي‌اخلاقي هم از دريچه همين رسانه‌ها به جهانيان ابلاغ مي‌شود. خيلي بعيد است که حقوق بتواند پيام‌رساني رسانه‌ها را به صورت کامل اخلاقي کند. در روايات ائمه معصومين(ع) تاکيدات فراواني به رعايت اخلاق شده است که برخي از آنها را مي‌توان براي رسانه‌هاي ارتباط جمعي امروزي کاملا صادق دانست.
شايد بتوان ادعا کرد چنانچه انبياي عظام و اولياي الهي به رسانه‌هاي جمعي دسترسي پيدا مي‌کردند، يک لحظه از آن غافل نمي‌شدند؛ حضور و مشارکت فراوان امامان معصوم (ع) در مراسم نماز جمعه به عنوان خطيب و نيز در جماعات و مراسم حج و اجراي خطابه‌هاي محرک و مورد نياز، جهت آگاهي و هدايت مردم و براندازي حکومت‌هاي طاغوتى، گواه حرکت زيباي فرهنگي آنان در خصوص حاکميت اخلاق و ايمان بر رسانه‌هاي جمعي و تبلور آن بوده است.

هدايتگري به وسيله رسانه
پيامبر رحمت، خطاب به جانشين خود اميرمومنان(ع) فرمود: «لأن يهدي الله بک رجلا واحدا خيرٌ من أن يکون لک حُمر النعم؛ چنانچه خداوند با دست تو انساني را هدايت کند، بهتر است از اين که مالک شتران سرخ موي شوي». که کنايه از سرمايه ناب و فوق‌العاده است.
از اين رو، آناني که مي‌توانستند با خطابه‌هاي زيبا و شيواي خويش و يا اشعار و قصيده‌هاي تکان‌دهنده در ميان مردم حرکت شايسته و بزرگي را به وجود آورند و يا تاييد کنند، مورد محبت اهل بيت(ع) بوده‌اند. تکريم شاعراني همچون کميت بن زيد اسدى، ابوفراس (فرزدق) و دعبل خزاعي از سوي معصومان(ع) گواه توجه به اخلاق رسانه‌اي و نقش رسانه‌گردانان جمعي آن روز است.

نقش رسانه‌ها در شناساندن شايستگي‌ها
تاسيس و اصلاح مراکز اطلاع‌رسانى، گماشتن انسان‌هاي متعهد و دلسوز و طرح و اشاعه «محاسن اخلاقي» سبب مي‌شود فرهنگ شايسته‌سالاري حاکم شود و حاکمان جامعه و مردم، خود را با آن تطبيق دهند و بالاترين الگوي عملي اجتماعي شوند؛ زيرا رسانه‌هاي حکومتي و جمعى، زبان گوياي ملت و حکومت هستند و همان‌گونه که در احاديث وارد شده است: «الناسُ عَلي دينِ مُلُوکِهِم» مردم، دين و راه خود را بر اساس مشي حاکمان خويش انتخاب خواهند کرد و خود را با آن الگو تطبيق مي‌دهند.
همچنين القاي مسايل درست سياسى و روشن کردن جريان‌هاي انحرافى، مي‌تواند به جامعه قدرت انتخاب بدهد؛ جامعه و آحاد آن با آگاهي، همه توان خود را جهت مصالح عمومي به کار مي‌گيرند و چنانچه هزينه‌اي دربر داشته باشد، آن را پذيرفته و در برابر دشمنان خويش ايستادگي و مقاومت مي‌کنند.
رسول خدا (ص) در تشبيهي فرمود: «گروهي بر يک کشتي سوار شدند و هر کس در جاي خويش قرار گرفت. به ناگاه فردي از ميان اثاثيه خود تيشه‌اي را بيرون آورد و گفت: مي‌خواهم جايي را که اجاره کرده‌ام و از آنِ خود من است، سوراخ کنم».
پيامبر(ص) در ادامه فرمود:«اگر افراد سوار شده بر کشتى، اين ابزار خطرناک را از او بگيرند، او و اهل کشتي را نجات داده‌اند و چنانچه سهل‌انگاري کنند و او به تخريب خويش ادامه دهد، هم خود و هم اهل کشتي را به هلاکت رسانده است». يقينا رسانه‌ها در دنياي امروز نقش همان مردمي را دارند که نبايند بايستند و نظاره‌گر غرق شدن کشتي باشند. آنها بايد جلو آمده و به وظيفه خطير خود عمل کنند. آنها بايد ابزار خطرناک مهلک را از دست مردم جاهل هر زماني بگيرند که مي‌خواهند کشتي جامعه‌اي را که در آن زندگي مي‌کنند غرق کنند. شايد بتوان گفت رسانه‌ها از اين جهت جا پاي رسولان گذارده‌اند.

خير پيش‌کش بي اخلاقي نکنيد
هرچند ناخوشايند است اما بايد گفت که نبايد از برخي از رسانه‌ها در جامعه امروزي ما چيزي بيشتر از وظايف قانوني خود توقع داشت. شايد بتوان گفت و ناراحت هم بود که قانون هم در بسياري از موارد نتوانسته از پس اين رسانه‌ها برآيد. در واقع به اين رسانه‌ها فقط مي‌توان گفت اخلاق را که گسترش نمي‌دهيد. قانون را هم که رعايت نمي‌کنيد. لااقل بيايد برخي اصول اخلاقي را پاس بداريد تا ارزش‌هاي اخلاقي در جامعه رشد پيدا کند. آخر، شما رسانه‌ايد و گزاره‌هاي خوب و بد از جانب شماست که به مردم خواهد رسيد.

لزوم معيارسازي و ضابطه‌مند کردن اخلاق حرفه‌اي
يکي از ايرادهايي که در مورد «اخلاق رسانه‌ها‌» مطرح مي‌شود، کلي بودن اين مفهوم و ابهام آن است. بسياري از نظريه‌پردازان و نيز دست‌اندرکاران امور اجرايي رسانه‌ها که علاقه‌مند به رعايت اصول و موازين اخلاقي در کار خود هستند، نامعلوم بودن معيارها و قابليت‌ آن را براي برداشت‌ها و تفسيرهاي متفاوت از موانعِ مهم حاکميت اخلاق در عرصه رسانه‌ها مي‌دانند.
بيان اين ايراد از نظر برخي، چندان قوي است که معتقدند «اصولا نمي‌توان از اخلاق رسانه‌ها سخن گفت؛ چرا که کار رسانه‌ها آن‌قدر پيچيده و گسترده و عبارت اخلاق رسانه‌ها، آن قدر مبهم و مشکل‌زا است که نمي‌توان به سلامت از اين بحث خارج شد.»
اين ايراد خصوصا هنگامي قدرت مي‌گيرد که مانند برخي مکاتب فکري به نسبيت اخلاق و شخصي بودن آن راي دهيم. اما افزون بر نادرست بودن اين نظريه‌، راه‌حل‌هايي نيز براي رفع مشکل مذکور ارايه شده است. وي مي‌افزايد: درست است که کمتر مي‌توان نسخه‌اي عمومي از اخلاق براي همگان پيچيد و معيارهايي به دست داد که هر کس در هرجا و در هر حادثه‌اي بتواند از آن تکليف واحد اخلاقي استنباط کند، اما واقعيت آن است که در اين باره بايد بيشتر از هر چيز به قضاوت وجدان و داوري فطرت آدميان اعتماد و اتکا کرد؛ اين خصوصيت اصلي و تفاوت داده‌هاي اخلاقي با مقررات حقوقي است و گفتيم که اصولا ضمانت‌اجرا و پشتيبان عملي آن نيز همين است.
اما اين گفته به معناي تسليم شدن در برابر حوادث و تن دادن به استنباط‌هاي افراد گوناگون و احتمالا هرج‌ومرج اخلاقي نيست. تبيين اصول اخلاقي و ضرورت اجراي آن، تکيه بر تاثير مستقيم رعايت موازين اخلاقي بر اعتمادسازي بين مخاطبان و انجام بهتر فعاليت هاي حرفه‌اي، تقويت جايگاه نظارت هاي صنفي و دروني و برگزاري مستمر دوره‌هاي آموزشي ـ کاربردي، از جمله راهکارهايي است که مي‌تواند از ابهام‌هاي علمي يا اشکال‌هاي عملي بکاهد.

استانداردسازي و ضابطه‌مند کردن اصول اخلاق رسانه‌اي
با وجود تمام آنچه گفته شد و تاکيدي که ائمه اطهار(ع) بر امر اخلاق رسانه‌اي داشته‌اند، بايد گفت که تا متني سامان‌يافته بدين منظور وجود نداشته باشد، نمي‌توان قضاوت کاملي درباره اعمال اين اخلاق داشت. با اين‌که برخورداري از فرهنگ و معارف آسمانيِ اسلام و داشتن تمدني بزرگ و پيشروانه ايجاب مي‌کند که کشور ما، افزون بر رعايت اصول و موزاين اخلاق حرفه‌اي، در معيارسازي، تبيين و تدوين نظام نامه‌هاي اخلاق رسانه‌اي پيشگام باشد، متاسفانه هنوز هم شاهد نتيجه در خور و شايسته‌اي نيستيم؛ گرچه تلاش‌هايي نيز صورت گرفته است.

اخلاق رسانه‌اي، متولي مي‌خواهد
اولين اقدام عملي براي ايفاي اين رسالت بزرگ در آذر ماه سال 1375 از سوي مرکز مطالعات و تحقيقات رسانه‌هاي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي انجام شد. پيشنهاد برگزاري «نخستين هم‌انديشي اخلاق مطبوعاتي روزنامه‌نگار مسلمان» در آن سال جامه تحقق پوشيد و همايشي با حضور متفکران و فعالان رسانه‌اي مسلمان از داخل و نزديک به 30 کشور جهان برپاشد. در اين همايش چند روزه که هم زماني و تناسب اميدبخشي با سالروز بعثت پيامبر اسلام صلي‌الله عليه و آله و سلم داشت، علاوه بر حدود يکصد مقاله پذيرفته شده، مصاحبه‌هايِ علميِ متعددي انجام شد و منابع مفيدي نيز تاليف يا ترجمه و منتشر شد.
دکتر محسن اسماعيلي که در آن زمان رياست مرکز مطالعات و تحقيقات رسانه‌ها و مسئوليت طراحي و اجراي اين هم‌انديشي را بر عهده داشت در ضرورت و چرايي اين اقدام، به ويژه در حوزه مطبوعات را چنين اعلام کرد:«روزنامه‌نگاري به عنوان حرفه‌اي که بدون هيچ ترديد و خواه‌ناخواه با اجتماع و حقوق شهروندان ارتباط دارد، نيازمند ترسيم حدود و قواعدي است که مراعات آنها از سويي موجب تضمين حقوق جامعه و از سوي ديگر موجب فراغت خيال و آزادي عمل اهل آن حرفه در مرزهاي تعيين شده شود؛ ضرورتي که هيچ‌يک از حرفه‌ها و مشاغل اجتماعي بي‌نياز از آن نيست.
رونامه‌نگار به معناي عام آن که در برگيرنده تمام عوامل انساني موثر در شکل‌گيري مطبوعات است، براي ايفاي نقش حساس و مهم خود به ناچار بايد از قواعد و ضوابط روشن و مدوني برخوردار باشد تا دغدغه پايمال‌سازي ناخواسته حقوق و حيثيت ديگران و نيز هراس از تعرض بي‌دليل و غيرقابل پيش‌بيني ديگر نهادهاي سياسي و اجتماعي را از خود دور سازد.....» هر چند اين همايش آثار و برکت‌هاي فراواني از خود به جاي گذشت به نحوي که پس سال‌ها از زمان برگزاري آن هنوز به مصوبات و اسناد علمي توليد شده در آن در رسانه‌هاي و مجامع علمي استناد شده و از آنها استفاده مي‌شود، متاسفانه شاهد ادامه چنين نشست‌هايي نبوده‌ايم. اگر هم مراسم و همايش‌هايي برگزار شده است،‌ جنبه رسانه‌اي آن بر جنبه علميش چربش داشته و آثار آن خيلي زود از ذهن روزنامه‌نگاران اخلاق‌مدار پاک شده است.





برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان