بسم الله
 
EN

بازدیدها: 759

کپي رايت و حقوق مرتبط از يرن تا تريپس-قسمت دوم

  1390/12/14
خلاصه: کپي رايت و حقوق مرتبط از يرن تا تريپس-قسمت دوم
2. مفاهيم و تعاريف
شرح پاره اى از مفاهيم کليدى که داشتن مفهومى روشن از آنها, شرط لازم جهت ورود به مباحث بعدى است, ضرورى به نظر مى رسد. عمده اين اصطلاحات و مفاهيم به شرح زير مورد شناسايى قرار مى گيرد:
حق مؤلف(کپى رايت)16:از حقوق پديدآورندگان آثار ادبى, موسيقى و هنرى در نظام حقوقى کامن لا به (کپى رايت) يا ( حق نشر) و در نظام حقوقى رومى ـ ژرمنى به (حق مؤلف) تعبير مى شود. واژه نخست به مهم ترين کاربرد اين آثار يعنى نسخه بردارى, و واژه دوم بر شخص آفريننده اثر يعنى مؤلف تأکيد دارد. مراد از حق مؤلف يا حق نشر, حق انحصارى پديدآورنده در مورد تکثير و نسخه بردارى از آفرينش هاى فکرى(اموال فکرى) خود است17.
شايان ذکر است که موضوع کپى رايت, آثار ناشى از انديشه هاى صاحبان آثار است, نه خود انديشه ها, به عبارت ديگر, قالب مادى انديشه ها مورد حمايت قرار مى گيرند, نه صحت و سقم آنها. همچنين موضوع کپى رايت اثر ابتکارى است; يعنى اثرى که محصول انديشه و تلاش مستقل صاحبان آثار باشد; اگرچه ممکن است فرد ديگرى نيز به همين نتيجه رسيده باشد. همچنين بديع بودن محتوا شرط نيست, بلکه کافى است که اثر در شکل جديدى باشد; يعنى بديع بودن مانع آفرينش آثار مشابه به وسيله ديگران نمى شود. به علاوه, ارزش اثر, هدف از آفرينش آن و کاربردهاى آن نقشى در حمايت از آن ندارند. در واقع کپى رايت حمايت از ساختار, چينش و نحوه تکون اثر است, نه محتواى آن. به علاوه, حق حفاظت شده در کپى رايت, حق تکثير است, بنابراين صاحب نسخه خريدارى شده, حق فروش آن را دارد18.
حق مؤلف متشکل از دو حق مادى و معنوى است. مفهوم هر يک از اين دو به قرار زير است:
حقوق مادى 19 (اقتصادى): مراد از حقوق مادى, حقوق قابل انتقال ناشى از اثر است. اين حقوق عبارت اند از: حق نشر و تکثير, حق ترجمه, حق اقتباس, تلخيص و تبديل و عرضه و انتقال به عموم و حق اجراى اثر20.
حق معنوى (اخلاقى)21:مراد از حقوق معنوى, حقوق دائمى, شخصى و غيرقابل انتقال ناشى از اثر است. اين حقوق عبارت اند از: حق انتساب اثر به پديدآورنده, حق نظر دادن در مورد اثر, حق ممانعت از تغيير در معناى اثر, حق ممانعت از حذف بعضى از قسمت هاى اثر, حق ممانعت از جرح و تعديل اثر, و حق ممانعت از هر عمل خفت بار و منافى اعتبار و شهرت پديدآورنده. به عبارت ديگر, حق معنوى اثر عبارت است از حق مؤلف در مورد حفظ اصالت اثر, مصونيت آن از تعرض, حق عرضه يا عدم عرضه به عموم, حق نويسندگى يعنى حق نام و ممانعت از تحريف نام صاحب اثر(سرقت ادبى), و حق مصون داشتن اثر از تحريف يعنى افزايش يا کاهش آن. صاحب اثر مى تواند در صورت تحريف, اثر خود را از بازار و چاپ خارج کند.
بنابراين, هرگونه تلخيص, اقتباس و تغيير قالب و شکل اثر بايد با اجازه مؤلف باشد. مدت حق معنوى در حقوق رومى ـ ژرمنى, دائمى است و پس از مرگ صاحب اثر از سوى ورّاث او يا مقام صالح شخصى اعمال مى شود و در نظام حقوقى کامن لا مدت اين حق يا در ضمن قرارداد معين مى گردد و يا با پايان زندگى صاحب اثر, پايان مى پذيرد22.
حقوق مرتبط23(مجاور ـ تبعى): مراد از حقوق مرتبط حقوق اشخاص حقيقى يا حقوقى است که با توجه به توانايى هاى اجرايى يا فنى خود, آفرينش هاى فکرى ديگران را به اجرا در مى آورند; يعنى يا تبديل به عمل مى کنند( اجراکنندگان) يا تبديل به صوت مى کنند(صوت نگاشت ها) و يا در سطح گسترده اى به عموم مردم عرضه مى کنند(پخش کنندگان)24.
مراحل بحث
پس از مباحث مقدماتى پيش گفته, ساختار اصلى اين نوشتار در سه قسمت عمده ديگر شکل مى گيرد: ابتدا به بررسى کپى رايت در موافقت نامه راجع به جنبه هاى تجارى مالکيت فکرى (Trips) در مقايسه با اسناد بين المللى پيشين پرداخته مى شود که اين بخش حجم عمده اين مقاله را به خود اختصاص خواهد داد. سپس در قسمت نهايى, بررسى اجمالى وضعيت کپى رايت در حقوق ايران صورت خواهد گرفت. و سرانجام به عمده ترين جنبه هاى کپى رايت که درخور بررسى فقهى اند, اشاره خواهد شد.
يک. کپى رايت در trips
بررسى وضعيت کپى رايت در موافقت نامه tripsبه روش موضوع محور در ابعاد مختلف مورد بررسى قرار مى گيرد و در هر محور نيم نگاهى به مقررات اسناد بين المللى به ويژه کنوانسيون برن خواهد شد تا دستاوردهاى tripsدر مقايسه با اسناد بين المللى قبلى بهتر شناخته شود. همچنين در هر قسمت اشاره اى به حقوق مرتبط با کپى رايت نيز خواهد شد. بنابراين بحث را در محورهاى زير پى مى گيريم.
مقدمه
موافقت نامه tripsدر 15دسامبر 1993 ضمن مذاکرات دور اروگوئه در چارچوب (موافقت نامه عمومى راجع به تعرفه و تجارت (GATT) 25 به تصويب رسيد. در 15 آوريل 1994 در مراکش از سوى 111 کشور عضو گات به امضا رسيد و با تأسيس سازمانى جهانى تجارت (WTO)26 و شروع به کار آن در اول ژانويه 1995 اين سازمان عهده دار پى گيرى آن گرديد. قبل از آن در مجموعه توافق نامه هاى گات در خصوص مالکيت فکرى, مقرره اى وجود نداشت. البته در مذاکرات گات در دور توکيو نيز, امريکا به دليل اين که با تقليد و سوءاستفاده گسترده و غيرمجاز از محصولات و علائم تجارى امريکايى مواجه بود و هيچ سازوکار مؤثرى در موافقت نامه هاى پيشين گات در اين باره وجود نداشت, پيشنهادى را در اين خصوص مطرح کرد, ولى با مخالفت کشورهايى همچون هند و برزيل مواجه شد که معتقد بودند موافقت نامه هاى گات شامل حقوق مالکيت فکرى (IP)27 يعنى حقوقى که از فعاليت هاى فکرى در زمينه هاى صنعتى, علمى, ادبى و هنرى ناشى مى گردد, نمى شود; ولى بعدها امريکا همراهانى پيدا کرد که در نتيجه منجر به تصويب موافقت نامه مذکور گرديد.
موجبات پيدايشTrips
عمده ترين علل پيدايش موافقت نامه Tripsعبارت اند از:
1. فقدان مقررات لازم جهت حل و فصل دعاوى بين المللى ناشى از چگونگى اجراى کنوانسيون هاى برن و رم;
2. فقدان مقررات درباره پديده هاى جديد مثل برنامه هاى کامپيوترى, پايگاه هاى اطلاعاتى و انتقال ماهواره اى, و تأکيد صرف بر حق مؤلف و حقوق مرتبط با آن در کنوانسيون هاى قبلى;
3. توسعه انتشار بين المللى آثار حمايت شده فکرى در نتيجه توسعه تکنولوژى و ارتباطات و ضرورت تضمين حقوق صاحبان اين آثار;
4. شيوع سرقت آثار فکرى در سطح بين المللى و لزوم کنترل, کاهش و جلوگيرى از آن.
اهداف Trips
با توجه به مطالب پيش گفته در خصوص مراحل و زمينه هاى اين موافقت نامه, عمده ترين اهداف آن به قرار زير است:
1. يکسان پنداشتن ارزش اموال فکرى با اموال مادى;
2. دست يابى به حداقل حمايت جهانى از مالکيت فکرى به منظور توسعه تجارت اين اموال و جلوگيرى از صدمات تفاوت گذارى در حمايت از آنها در نظام هاى مختلف حقوقى داخلى;
3. تأکيد بر جنبه هاى تجارى حقوق مالکيت فکرى;
4. حمايت از حقوق هنرمندان اجراکننده و صنايع وابسته, همانند حمايت از مؤلفان.
ويژگى Trips
عمده ترين ويژگى هاى اين موافقت نامه در مقايسه با اسناد قبلى به اين شرح است:
1. جامعيت: اين موافقت نامه 73 ماده دارد که انواع مختلف حقوق مالکيت فکرى را شامل مى شود:
قسمت اول آن طى مواد 1 ـ 8 به مقررات کلى و اصول اساسى مى پردازد.
در بخش اول از قسمت دوم طى مواد 9 ـ 14 به کپى رايت و حقوق مرتبط با آن يعنى حقوق اجراکنندگان, توليدکنندگان آثار و سازمان هاى پخش پرداخته شده است. بخش دوم از قسمت دوم, طى مواد 15 ـ 21 علائم تجارى مربوط به کالا و خدمات را مورد حمايت قرار مى دهد.
بخش سوم از قسمت دوم, طى مواد 22 ـ 24 به علائم جغرافيايى مى پردازد.
بخش چهارم از قسمت دوم آن, طى مواد 25 و 26 از طرح هاى صنعتى حمايت مى کند.
بخش پنجم از قسمت دوم حق اختراع و از جمله حق اختراعِ گونه هاى جديد گياهى را, طى مواد 27 ـ 34 مورد حمايت قرار مى دهد.
بخش ششم از قسمت دوم آن, طى مواد 35 ـ 38 به حمايت از طرح هاى ساخت مدارهاى يکپارچه اختصاص دارد.
بخش هفتم از قسمت دوم, در ماده 39 اطلاعات افشا نشده يعنى اسرار تجارى و بانک داده ها را مورد حمايت قرار مى دهد.
و بخش هشتم از قسمت دوم آن, در ماده 40 به تنظيم قواعدى براى کنترل رويه هاى ضد رقابتى در پروانه هاى قراردادى مى پردازد.
بخش سوم آن هم طى مواد 41 ـ 61 به جنبه هاى اجرايى اين مقررات مى پردازد.
بنابراين از اين موافقت نامه مى توان به عنوان يک سند نسبتاً جامع در خصوص حقوق مالکيت فکرى ياد کرد که تمام انواع موجود اين حقوق را در برمى گيرد و به ابعاد مختلف آن مى پردازد.
2. تعيين حداقل استانداردهاى لازم براى حمايت از حقوق مالکيت فکرى: شايان ذکر است که برخى از اين استانداردها برگرفته از کنوانسيون هاى قبلى است و برخى مانند آنچه در ماده 11 (حقوق اجاره اى) اين موافقت نامه آمده, جديد است.
3. تأکيد بر جنبه هاى اجرايى حقوق مالکيت فکرى: برخلاف کنوانسيون هاى قبلى که جنبه هاى اجرايى اين حقوق در آنها مغفول واقع شده بود, در اين موافقت نامه 20 ماده به تعيين مقرره هايى جهت اجراى اين حقوق پرداخته است.
4. تعيين سازوکارهاى لازم براى حل اختلاف بين اعضا در مورد اين حقوق: دست يابى به اين سازوکارها يکى از موجبات پيدايش Tripsبوده است.
بر همين اساس, مواد 63 و 64 اين موافقت نامه به چگونگى پيشگيرى و حل اختلافات ناشى از اين حقوق مى پردازد.




نويسنده:احمد ديلمي-عضو هيئت علمى دانشکده حقوق دانشگاه قم و دانشجوى دکترى دانشکده حقوق دانشگاه تهران





برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان