بسم الله
 
EN

بازدیدها: 823

اخلاق در قرآن-قسمت بيست و يکم

  1390/12/8
خلاصه: اخلاق در قرآن (جلد 1: اصول مسائل اخلاقي)-قسمت بيست و يکم
فصل هشتم: از کجا شروع کنيم؟

تاکنون کلياتي را درباره علم اخلاق و نتائج و آثار و انگيزه ها و شاخ و برگهاي ديگر آن شناخته ايم؛ اکنون موقع آن است که با در دست داشتن اين اطلاعات و آگاهيهاي کلي، راه تهذيب نفس را شروع کنيم؛ و يا به تعبير ديگر، از مسائل ذهني به مسائل عيني بپردازيم، و از کليات وارد جزئيات شويم.
ولي در اينجا نيز لازم است توقف کنيم و آمادگيهاي لازم را براي اين سفر روحاني فراهم سازيم، تا در مسير راه، گرفتار سرگرداني و حيراني و بي برنامگي و بي نقشه بودن نشويم، و نيز لازم است به امور زير توجه شود:
1- سه ديدگاه در چگونگي برخورد با مسائل اخلاقي
2- آيا در هر مرحله استاد و راهنمايي لازم است؟
3- نقش واعظ درون و واعظ برون
4- اموري که مي تواند به انسان براي رسيدن به اين هدف بسيار بزرگ کمک کند؛ مانند: ياد خدا، عبادات و دعاها، و زيارات، اندرزهاي مداوم، و تلقين.
5- پاک بودن محيط

سه ديدگاه در برخورد با مسائل اخلاقي
ديدگاه اول، تهذيب نفس نوعي جهاد
ديدگاهي است که مي گويد: تهذيب نفس نوعي جهاد و مبارزه با دشمنان دروني است، که در کمين انسانها هستند.
اين ديدگاه از حديث معروف پيغمبر اکرم صلي الله عليه و آله گرفته شده است آنجا که مي خوانيم: پيغمبر اکرم صلي الله عليه و آله گروهي از مجاهدان اسلام را به سوي ميدان جهاد فرستاد، هنگامي که از جهاد بازگشتند فرمود: «مرحبا بقوم قضوا الجهاد الاصغر وبقي عليهم الجهاد الاکبر فقيل يارسول الله ماالجهاد الاکبر، قال صلي الله عليه و آله: جهاد النفس؛ آفرين بر جمعيتي که جهاد اصغر را انجام دادند و جهاد اکبر بردوش آنها مانده است؛ کسي عرض کرد: اي رسول خدا! جهاد اکبر چيست؟ فرمود: جهاد با نفس. » (1)
در بحارالانوار در ذيل همين حديث چنين آمده است: «ثم قال صلي الله عليه و آله: افضل الجهاد من جاهد نفسه التي بين جنبيه؛ سپس فرمود برترين جهاد، جهاد با نفسي است که در ميان دو پهلو قرار گرفته است. » (2)
بعضي از آيات قرآني که در زمينه جهاد وارد شده نيز به جهاد اکبر تفسير شده است، يا از اين نظر که ناظر به خصوص جهاد با نفس است، و يا از اين نظر که مفهوم عامي دارد که هر دو بخش از جهاد را شامل مي شود.
در تفسير قمي در ذيل آيه 6 سوره عنکبوت: «ومن جاهد فانما يجاهد لنفسه ان الله لغني عن العالمين؛ کسي که جهاد کند براي خود جهاد مي کند، چرا که خداوند از همه جهانيان بي نياز است. » مي خوانيم: ومن جاهد... قال نفسه عن الشهوات واللذات والمعاصي؛ يعني، منظور مبارزه با نفس در برابر شهوات و لذات نامشروع و گناهان است. » (3)
اين تفسير از آنجا سرچشمه مي گيرد که در اين آيه فايده جهاد را متوجه خود انسان مي کند، و اين بيشتر در جهاد با نفس است، بويژه اين که در آيه قبل از آن سخن از لقاءالله است (من کان يرجوا لقاء الله... ) و مي دانيم لقاءالله و شهود الهي و رسيدن به قرب او هدف اصلي جهاد با نفس مي باشد.
در آخرين آيه سوره عنکبوت نيز آمده است: «والذين جاهدوا فينا لنهدينهم سبلنا وان الله لمع المحسنين؛ آنها که در راه ما (با خلوص نيت) جهاد کنند به يقين هدايتشان خواهيم کرد و خدا با نيکوکاران است. »
اين آيه نيز به قرينه فينا (در طريق ما) و جمله لنهدينهم سبلنا (آنها را به راههاي خود هدايت مي کنيم) بيشتر ناظر به جهاد اکبر است؛ و يا مفهوم عامي دارد که هر دو جهاد را شامل مي شود.
در آيه 78 سوره حج نيز آمده است: «وجاهدوا في الله حق جهاده هواجتباکم وما جعل عليکم في الدين من حرج؛ در راه خدا جهاد کنيد و حق جهادش را ادا نمائيد، او شما را برگزيده و در دين (و آيين خود) کار سنگين و شاقي بر شما نگذارده است. »
غالب مفسران اسلامي جهاد را در اين آيه به مفهوم عام که شامل جهاد اکبر و اصغر هر دو مي شود، يا به معني خصوص جهاد اکبر تفسير کرده اند، چنان که مرحوم علامه طبرسي در مجمع البيان از اکثر مفسران نقل مي کند که منظور از حق جهاد، اخلاص نيت و انجام اعمال طاعات براي خداست. (4)
مرحوم علامه مجلسي نيز اين آيه را در زمره آياتي که ناظر به جهاد اکبر است در بحارالانوار آورده است. (5)
در حديث معروف ابوذر نيز آمده است که مي گويد: «قلت يارسول الله اي الجهاد افضل؛ عرض کردم کدام جهاد برتر است؟ »
فرمود: «ان يجاهد الرجل نفسه وهواه؛ برترين جهاد آن است که انسان با نفس و هواي خويش جهاد کند. » (6)
در حديثي که در بحث گذشته درباره جنود عقل و جهل آورديم نيز اين ديدگاه بخوبي نمايان است که صحنه وجود انسان را به ميدان جنگي تشبيه مي کند که در يک طرف عقل و لشکريانش قرار دارد، و در طرف ديگر جهل و هواي نفس با لشکريانش، اين دو لشکر دائما در حال پيکارند و پيشرفت انسان در کمالات نفساني از اين طريق حاصل مي شود که جنود عقل بر جنود جهل پيروز شود، پيروزي موضعي آن نيز سبب پيشرفت نسبي در کمالات انساني است.


----------------
پي نوشتها:
1- وسائل الشيعه، جلد 11، صفحه 122 (باب اول، جهاد النفس) .
2- بحارالانوار، جلد67، صفحه 65.
3- تفسير قمي، جلد 2، صفحه 148، و بحارالانوار، جلد67، صفحه 65.
4- مجمع البيان، جلد7، صفحه 97.
5- بحارالانوار، جلد67، صفحه 63.
6- ميزان الحکمه، جلد 2، صفحه 141.




نويسنده:ناصر مکارم شيرازي





برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان