بسم الله
 
EN

بازدیدها: 1,000

اخلاق در قرآن-قسمت هجدهم

  1390/10/27
خلاصه: اخلاق در قرآن (جلد 1: اصول مسائل اخلاقي)-قسمت هجدهم
بازگشت به اصول اخلاقي در قرآن
اکنون به بررسي اصول اخلاقي در قرآن باز مي گرديم. مي دانيم قرآن مجيد به صورت يک کتاب کلاسيک تنظيم نشده که فصول و ابواب و مباحثي به شکل اين گونه کتابها داشته باشد، بلکه مجموعه اي از وحي آسماني است که به تدريج و بر حسب نيازها و ضرورتها نازل شده است، ولي مي توان آن را با استفاده از روش تفسير موضوعي در چنين قالبهايي ريخت.
از تقسيم هايي که از مجموع آيات قرآن استفاده مي شود اين است که اصول اخلاق را مي توان در چهار بخش خلاصه کرد:
1- مسائل اخلاقي در ارتباط با خالق
2- مسائل اخلاقي در ارتباط با خلق
3- مسائل اخلاقي در ارتباط با خويشتن
4- مسائل اخلاقي در ارتباط با جهان آفرينش و طبيعت
مساله شکرگزاري (شکر منعم) و خضوع در مقابل خداوند و رضا و تسليم در برابر فرمان او و مانند اينها، جزء گروه اول است.
تواضع و فروتني، ايثار و فداکاري، محبت و حسن خلق، همدردي و همدلي و مانند آن، از گروه دوم مي باشد.
پاکسازي قلب از هرگونه ناپاکي و آلودگي، و مدارا با خويشتن در برابر تحميل و فشار بر خود و امثال آن، از گروه سوم است.
عدم اسراف و تبذير و تخريب مواهب الهي و مانند آن، از گروه چهارم است.
همه اين اصول چهارگانه، شاخه هايي در قرآن مجيد دارد که در بحثهاي موضوعي آينده در تک تک مباحث اخلاقي به آن اشاره خواهد شد.
البته اين شعب چهارگانه با شعب چهارگانه اي که در کتاب «اسفار» فيلسوف معروف «ملاصدرا شيرازي» و پيروان مکتب او آمده است، متفاوت است. آنها مطابق روش معروف خود که انسان را در مسير سعادت به مسافري تشبيه مي کنند و مسائل خودسازي را به سير و سلوک تعبير مي نمايند، براي انسان چهار سفر قائل شده اند:
او مي گويد سالکان از عرفا و اولياء الله چهار سفر دارند:
1- سفر از خلق به سوي حق (السفر من الخلق الي الحق)
2- سفر به حق در حق (السفر بالحق في الحق)
3- سفر از حق به سوي خلق به وسيله حق (السفر من الحق الي الخلق بالحق)
4- سفر به حق در خلق (السفر بالحق في الخلق)
ناگفته پيداست که اين سفرهاي اربعه يا مراحل چهارگانه خودسازي و سير و سلوک الي الله، راه ديگري را مي پيمايد، هر چند شباهتهايي در پاره اي از قسمتها ميان آن و شاخه هاي چهارگانه اخلاق که در سابق به آن اشاره کرديم وجود دارد.
در قرآن مجيد مجموعه آياتي وجود دارد که به نظر مي رسد اصول کلي اخلاق در آن ترسيم شده است.
از جمله، مجموعه آيات سوره لقمان است، که از اين آيه شروع مي شود:
«ولقد آتينا لقمان الحکمة ان اشکرلله؛ ما به لقمان حکمت بخشيديم (و به او الهام کرديم) شکر خدا را به جاي آور! » (سوره لقمان، آيه 12)
در زمينه معارف و عقائد، نخست سخن از شکر منعم مي گويد، و مي دانيم مساله شکر منعم، نخستين گام در طريق شناخت خداست؛ و به تعبير ديگر - همان گونه که علماي علم عقائد و کلام تصريح کرده اند - انگيزه حرکت به سوي شناخت خداوند همان مساله شکر نعمت است؛ چرا که انسان، هنگامي که چشم باز مي کند خود را غرق نعمتهاي فراواني مي بيند، و بلافاصله وجدان او وي را به شناخت بخشنده نعمت دعوت مي کند، و اين آغاز راه براي معرفة الله است.
سپس به سراغ مساله توحيد مي رود، و با صراحت مي گويد: «لاتشرک بالله ان الشرک لظلم عظيم؛ چيزي را همتاي خدا قرار نده که شرک ظلم عظيمي است! »
و در مرحله ديگر، سخن از معاد مي گويد که دومين پايه مهم معارف ديني است؛ مي گويد: «يابني انها ان تک مثقال حبة من خردل فتکن في صخرة او في السموات او في الارض يات بها الله؛ پسرم! اگر به اندازه سنگيني دانه خردلي (عمل نيک يا بد) باشد و در دل سنگي يا گوشه اي از آسمانها و زمين قرار گيرد، خداوند آن را (در قيامت براي حساب) حاضر مي سازد! » (سوره لقمان، آيه 16)
سپس به اصول اساسي اخلاق و حکمت عملي پرداخته و به امور زير اشاره مي کند:
1- مساله احترام نسبت به پدر و مادر، و شکرگزاري از آنها به دنبال شکر پروردگار (ووصينا الانسان بوالديه... . ان اشکرلي ولوالديک)
(سوره لقمان، آيه 14)
2- اهميت دادن به نماز و رابطه با پروردگار و نيايش و خضوع در برابر او (اقم الصلوة) (سوره لقمان، آيه 17)
3- امر به معروف و نهي از منکر (وامر بالمعروف وانه عن المنکر) (سوره لقمان، آيه 17)
4- صبر و شکيبايي در مقابل حوادث تلخ زندگي (واصبر علي ما اصابک) (سوره لقمان، آيه 17)
5- حسن خلق در برابر مردم (ولاتصعر خدک للناس) (سوره لقمان، آيه 18)
6- تواضع و فروتني و ترک تکبر در برابر خدا و خلق (ولاتمش في الارض مرحا ان الله لايحب کل مختال فخور) (سوره لقمان، آيه 18)
7- ميانه روي و اعتدال در راه رفتن و سخن گفتن (و همه چيز) (واقصد في مشيک واغضض من صوتک) (سوره لقمان، آيه 19)
به اين ترتيب، مشاهده مي کنيم که قسمت عمده اي از فضائل اخلاقي، به عنوان حکمت لقمان در آيات منعکس است که شامل شکر و صبر و حسن خلق و تواضع و ميانه روي و دعوت به نيکيها و مبارزه با بديها مي شود، که ضمن هفت آيه توضيح داده شده است. (آيه 13 تا19)
در آيات سه گانه سوره انعام که از آيه 151 شروع و به 153 ختم مي شود، ده فرمان مهم بيان شده است، که قسمت مهمي از اصول اخلاقي را در برگرفته از جمله: ترک ظلم و ستم، سبت به فرزندان، ايتام، عموم مردم؛ و رعايت عدالت در برابر هر کس، و ترک جانبداري تعصب آلور از نزديکان و بستگان و دوستان در برابر نقض اصول عدالت، و نيز پرهيز از زشتکاريهاي ظاهر و باطن و همچنين حق شناسي در برابر پدر و مادر، و پرهيز از آنچه موجب تفرقه مي شود، و نيز اجتناب از هرگونه شرک. (1)
-----------
1- براي توضيح بيشتر اين فرمانهاي دهگانه که در آيات سه گانه فوق آمده است، در تفسير نمونه، ذيل همين سه آيه، جلد ششم، صفحه 28 به بعد مراجعه فرماييد.






نويسنده:ناصر مکارم شيرازي





برای دادن نظر، باید به صورت رایگان در سایت عضو شوید. [عضویت در سایت]



مشاوره حقوقی رایگان